Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
athāgnimāndyājīrṇa-visūcikālasaka-vilambikānidānam | mandastīkṣṇō'tha viṣamaḥ samaścēti caturvidhaḥ | kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharō'nalaḥ ||1||
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् | मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः | कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4
viṣamō vātajān rōgān tīkṣṇaḥ pittanimittajān | karōtyagnistathā mandō vikārān kaphasambhavān ||2|| samā samāgnēraśitā mātrā samyagvipacyatē | svalpā'pi naiva mandāgnērviṣamāgnēstu dēhinaḥ ||3|| kadācit pacyatē samyakkadācinna vipacyatē | mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṁ yasya vipacyatē | tīkṣṇāgniriti taṁ vidyāt samāgniḥ śrēṣṭha ucyatē ||4||
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२|| समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते | स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३|| कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते | मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते | तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6
āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhaṁ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṁ kēcidicchanti caturthaṁ rasaśēṣataḥ ||5|| (su. sū. a. 46) | ajīrṇaṁ pañcamaṁ kēcinnirdōṣaṁ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṁ cājīrṇaṁ prākr̥taṁ prativāsaram ||6||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५|| (सु. सू. अ. ४६) | अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च | वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9
atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kālē'pi sātmyaṁ laghu cāpi bhuktamannaṁ na pākaṁ bhajatē narasya ||7|| īrṣyābhayakrōdhapariplutēna lubdhēna rugdainyanipīḍitēna | pradvēṣayuktēna ca sēvyamānamannaṁ na samyakparipākamēti ||8|| (su. sū. a. 46) | mātrayā'pyabhyavahr̥taṁ pathyaṁ cānnaṁ na jīryati | cintāśōkabhayakrōdhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ ||9|| (ca. vi. a. 2) |
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८|| (सु. सू. अ. ४६) | मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति | चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९|| (च. वि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13
tatrāmē gurutōtklēdaḥ śōthō gaṇḍākṣikūṭagaḥ | udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartatē ||10|| vidagdhē bhramatr̥ṇmūrchāḥ pittācca vividhā rujaḥ | udgāraśca sadhūmāmlaḥ svēdō dāhaśca jāyatē ||11|| viṣṭabdhē śūlamādhmānaṁ vividhā vātavēdanāḥ | malavātāpravr̥ttiśca stambhō mōhā'ṅgapīḍanam ||12|| rasaśēṣē'nnavidvēṣō hr̥dayāśuddhigauravē |13|
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः | उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०|| विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः | उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११|| विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः | मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२|| रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13
mūrchā pralāpō vamathuḥ prasēkaḥ sadanaṁ bhramaḥ | upadravā bhavantyētē maraṇaṁ cāpyajīrṇataḥ ||13|| (su. sū. a. 46) |
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३|| (सु. सू. अ. ४६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14
anātmavantaḥ paśuvadbhuñjatē yē'pramāṇataḥ | rōgānīkasya tē mūlamajīrṇaṁ prāpnuvanti hi ||14||
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15
ajīrṇamāmaṁ viṣṭabdhaṁ vidagdhaṁ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhavēccāpi vilambikā ||15|| (su. u. taṁ. a. 56) |
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17
sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhatē'nilaḥ | yasyājīrṇēna sā vaidyairvisūcīti nigadyatē ||16|| na tāṁ parimitāhārā labhantē viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmānō labhantē'śanalōlupāḥ ||17|| (su. u. taṁ. a. 56) |
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६|| न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18
mūrchā'tisārō vamathuḥ pipāsā śūlaṁ bhramōdvēṣṭanajr̥mbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hr̥dayē rujaśca bhavanti tasyāṁ śirasaśca bhēdaḥ ||18|| (su. u. taṁ. a. 56) |
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20
kukṣirānahyatē'tyarthaṁ pratāmyēt parikūjati | niruddhō mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati ||19|| vātavarcōnirōdhaśca yasyātyarthaṁ bhavēdapi | tasyālasakamācaṣṭē tr̥ṣṇōdgārau ca yasya tu ||20|| (su. u. taṁ. a. 56) |
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति | निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९|| वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21
duṣṭaṁ tu bhuktaṁ kaphamārutābhyāṁ pravartatē nōrdhvamadhaśca yasya | vilambikāṁ tāṁ bhr̥śaduścikitsyāmācakṣatē śāstravidaḥ purāṇāḥ ||21|| (su. u. taṁ. a. 56) |
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22
yatrasthamāmaṁ virujēttamēva dēśaṁ viśēṣēṇa vikārajātaiḥ | dōṣēṇa yēnāvatataṁ śarīraṁ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca ||22|| (su. u. taṁ. a. 56) |
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasañjñō vamyarditō'bhyantarayātanētraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ sō'punarāgamāya ||23|| (su. u. taṁ. a. 56) |
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27
udgāraśuddhirutsāhō vēgōtsargō yathōcitaḥ | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||24|| nidrānāśō'ratiḥ kampō mūtrāghātō visañjñatā | amī hyupadravā ghōrā visūcyāṁ pañca dāruṇāḥ ||25|| prāyēṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṁ jāyatē nr̥ṇām | tanmūlō rōgasaṅghātastadvināśādvinaśyati ||26|| glānigauravaviṣṭambhabhramamārutamūḍhatāḥ | vibandhō vā pravr̥ttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam ||27||
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः | लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४|| निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता | अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५|| प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् | तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६|| ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः | विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṁ samāptam ||6||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon