ਅਥ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ | ਗੁਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਪਿਡਕਾਰ੍ਤਿਕਤ੍ | ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਮਤਃ ||੧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् | गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् | भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮ੍ਯਾਚ੍ਚ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਭਗਨ੍ਦਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪਿਡਕਾਮਾਹ– ਗੁਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਦੇਸ਼ੇ| “ਸੈਵ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰਃ|” ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਗੁਦਭਗਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਦਾਰਣਾਤ੍ ਭਗਨ੍ਦਰਾਃ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਭਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗੁਦਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਭਗਂ ਪਰਿਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਗੁਦਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਭਗਵਦ੍ਦਾਰਯੇਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ– “ਕਟੀਕਪਾਲਵੇਦਨਾ ਗੁਦਕਣ੍ਡੁਰ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਕਟੀਕਪਾਲਮਤ੍ਰ ਕਟੀਫਲਕਮ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਥਨਂ ਰਕ੍ਤਜਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਭਗਨ੍ਦਰਸਮ੍ਭਾਵਨਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੇਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਵਦੁਪਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਦੇਸ਼ੇ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਸਮੀਪਤਃ, ਪਿਡਕਾ, ਸੈਵ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਤਿਕਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ– “ਗੁਦਭਗਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਦਾਰਣਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰਃ” ਇਤਿ| ਭਗਨ੍ਦਰਸ਼ਬ੍ਦੇ ਭਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗੁਦਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਃ, ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਭਗਂ ਪਰਿਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਗੁਦਂ ਬਸ੍ਤਿ ਤਥੈਵ ਚ| ਭਗਵਦ੍ਦਾਰਯੇਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਮ੍, ਯਥਾ– “ਕਟੀਕਪਾਲਵੇਦਨਾ ਗੁਦਕਣ੍ਡੁਰ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ| ਕਟੀਕਪਾਲਮਤ੍ਰ ਕਟੀਫਲਕਮ੍| ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ– ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਚਾਪਰਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਥਨਂ ਰਕ੍ਤਜਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਭਗਨ੍ਦਰਸਮ੍ਭਾਵਨਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧||