అథ భగందరనిదానం | గుదస్య ద్వ్యంగులే క్షేత్రే పార్శ్వతః పిడకాऽऽర్తికృత్ | భిన్నా భగందరో జ్ఞేయః స చ పంచవిధో మతః ||1||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् | गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् | भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నాడీవిశేషత్వాత్ సంఖ్యాసామ్యాచ్చ భగందరనిదానం| భగందరపూర్వరూపపిడకామాహ– గుదస్యేత్యాది| క్షేత్రే దేశే| “సైవ భిన్నా భగందరః|” నిరుక్తిరస్య సుశ్రుతేన కృతా| తద్యథా– “గుదభగబస్తిప్రదేశదారణాత్ భగందరాః|” (సు. ని. అ. 4) ఇతి| భగశబ్దో గుదాద్యుపలక్షణం| భోజేऽప్యుక్తం– “భగం పరిసమంతాచ్చ గుదం బస్తిం తథైవ చ| భగవద్దారయేద్యస్మాత్తస్మాజ్జ్ఞేయో భగందరః||” ఇతి| పూర్వరూపం త్వస్య సుశ్రుతే పఠ్యతే; యథా– “కటీకపాలవేదనా గుదకండుర్దాహః శోథశ్చ గుదస్య భవతి|” (సు. ని. అ. 4) ఇతి| ఏతత్ సామాన్యం పూర్వరూపం| కటీకపాలమత్ర కటీఫలకం| పంచవిధ ఇతి సంఖ్యాకథనం రక్తజద్వంద్వజభగందరసంభావనానిరాసార్థం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నాడీవిశేషసంఖ్యాసామాన్యాద్ వ్రణవదుపక్రమాద్వాऽతోऽనంతరం భగందరనిదానం| తస్యావస్థానసంశ్రయత్వేన లక్షణమాహ– గుదస్యేత్యాది| క్షేత్రే దేశే, పార్శ్వతః సమీపతః, పిడకా, సైవ భిన్నా భగందరార్తికృత్, తస్య చ నిరుక్తిః సుశ్రుతేన కృతా– “గుదభగబస్తిప్రదేశదారణాద్భగందరః” ఇతి| భగందరశబ్దే భగశబ్దో గుదాద్యుపలక్షణః, భోజేऽప్యుక్తం– “భగం పరిసమంతాచ్చ గుదం బస్తి తథైవ చ| భగవద్దారయేద్యస్మాత్తస్మాజ్జ్ఞేయో భగందరః||” ఇతి| పూర్వరూపం త్వస్య సుశ్రుతే పఠితం, యథా– “కటీకపాలవేదనా గుదకండుర్దాహః శోథశ్చ గుదస్య భవతి” ఇతి| ఏతత్సామాన్యం పూర్వరూపమితి| కటీకపాలమత్ర కటీఫలకం| స చ పంచవిధః– దోషైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, శల్యేన చాపరః, ఏవం పంచవిధసంఖ్యాకథనం రక్తజద్వంద్వజభగందరసంభావనానిరాసార్థం||1||