44. bhagnanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgantusāmānyāt bhagnanidānam| dvividhaṁ hi bhagnaṁ savraṇamavraṇaṁ ca, tatra savraṇamabhidhāyāvraṇamāha– bhagnaṁ samāsādityādi| hutāśa iti agnivēśasambōdhanaṁ, carakē hutāśaśabdēnāgnivēśō'bhidhīyatē, ēkadēśēnāpi samudāyapratītēḥ| kāṇḍē ca sandhau cēti sandhivicchinnamēkaṁ, dvitīyaṁ kāṇḍabhagnaṁ; kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍēna ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṁ grahaḥ, tatra bhagnaṁ kāṇḍē bhagnaṁ; dvayōrasthnōḥ, sandhānaṁ sandhiḥ, tadviślēṣaḥ sandhimuktam| tatra sandhāviti sandhau muktē ‘liṅgamabhidhīyatē’ iti śēṣaḥ| nanu kathaṁ sandhimuktaṁ bhagnamucyatē? asthnāṁ hi bhaṅgō yuktaḥ| ucyatē– asthiviślēṣō'tra bhagnō'bhiprētaḥ, sa ca kāṇḍabhagnē sandhimuktē cāstīti na dōṣaḥ||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āgantutvasāmānyādbhagnamāha– bhagnamityādi| taṁ cāgantuvraṇaṁ samāsāt dvividhamāhuḥ, kathamityāha– kāṇḍē bhagnaṁ tathā sandhau cēti; sandhivicchinnamēkaṁ, kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍēna ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṁ grahaṇaṁ, tatra bhagnaṁ kāṇḍē bhagnam| dvayōrasthnōḥ sandhānaṁ sandhiḥ, tadviślēṣaḥ sandhimuktam| sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha– utpiṣṭētyādi| tatra sandhāviti tatra tayōḥ kāṇḍabhagnasandhibhagnayōrmadhyē, sandhau muktē'pi ‘liṅgamabhidhīyata’ iti śēṣaḥ| utpiṣṭādibhēdēna ṣōḍhā bhavati| nanu, kathaṁ sandhimuktaṁ bhagnamucyatē? asthnāṁ bhaṅgō yuktaḥ; ucyatē asthiviślēṣō'tra bhagnō'bhiprētaḥ, sa ca kāṇḍabhagnē sandhimuktē cāstīti na dōṣaḥ||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sandhibhagnasya sāmānyaliṅgamāha– prasāraṇētyādi| prasāraṇākuñcanavartanōgrā rugiti prasāraṇādiṣu ugrā ruk| vartanaṁ niṣkriyatayā'vasthānam|1|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha– prasāraṇētyādi| prasāraṇādiṣu ugrā ruk vyathā, vartanamiti niṣkriyatayā'vasthānam| ētatsāmānyaliṅgam|1|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

utpiṣṭādiliṅgamāha– utpiṣṭasandhērityādi| utpiṣṭaṁ dvābhyāmasthibhyāṁ sandhau gharṣaṇam| śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāgē śōthaḥ, ubhayataḥ sandhyasthnōrgharṣitatvāt| viśēṣatō rātribhavā rujā cēti abhighātakupita ēva rātrau śaityēnātyantaṁ vr̥ddhō vāyuḥ rujāṁ karōti| atra cūrṇitatvēna mārgāvaraṇāt vātakōpa ityarthaḥ| viśliṣṭajē iti viśliṣṭajātē sandhimuktē, viśliṣṭaṁ manāk sandhiviślēṣaḥ śithilatāmātraṁ, viśliṣṭamiti bhāvē ktaḥ| tau cēti viśliṣṭē rātrirujāsamantācchōthau; samantācchōthō'pyatrālpō bōdhyaḥ, sandhēranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnōrapasr̥tatvāt madhyanimnatvaṁ, “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṁ sandhiṁ vaidyō na ghaṭṭayēt|” (su. ci. a. 2) iti vacanāt; manāgvikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśēṣaḥ| vivartitē iti ‘sandhau’ iti śēṣaḥ, vivartitē viparītaṁ vartitē; vivartanaṁ sandhau dvayōrasthnōrvivr̥tirvibhramaṇamanārjavatā| pārśvarujaśca tīvrā iti ābhyantarasandhisthānayōḥ pārśvasandhyasthnōḥ pārśvagamanāttīvrāḥ pārśvarujaḥ| tiryaggata iti tiryakkṣiptē| atra hyēkaṁ sandhyasthi sandhisthānaṁ tyaktvā tiryagyāti| kṣiptē'tīti atikṣiptē; ‘ūrdhvam’ iti śēṣaḥ| atra hyēkāsthivikriyayā ubhayāsthivikriyayā vā dvayōrapyasthnōḥ parasparātikramaṇaṁ dūragamanaṁ vā; viśliṣṭē tu manāk śithilatāmātram; adhaḥkṣiptē tu kiñcidadhōgamanamiti viśēṣaḥ| “viṣamāśca sakthnōḥ” iti pāṭhē tu ‘ruja’ iti śēṣaḥ| kṣiptē tvadhōrugvighaṭaśca sandhēriti adhaḥkṣiptē ruk rujā, sandhērvighaṭaśca vighaṭanam| ‘viruddhacēṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntarē vighaṭitasya sandhērityarthaḥ| atra adhō'sthigamanam| adhaḥ kṣiptavadūrdhvaṁ kṣiptasyāpyabhidhānē prāptē anuktiratikṣiptē'varōdhāt||2-3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viśiṣṭaliṅgamāha– utpiṣṭasandhērityādi| utpiṣṭaṁ dvābhyāmasthibhyāṁ sandhau gharṣaṇaṁ, śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāgē śōphaḥ, ubhayataḥ sandhyasthnōrgharṣaṇāt| viśēṣata ityādyabhighātakupita ēva rātrau śaityēnātyantaṁ vr̥ddhō vāyuḥ rujaṁ karōti, atra cūrṇitatvēna mārgāvaraṇādvātaprakōpa ityarthaḥ| viśliṣṭamāha– viśliṣṭaja ityādi| viśliṣṭē sandhimuktē tau ca nityaṁ ca rujā ca bhavati| viśliṣṭaṁ manāksandhiviślēṣaḥ, śithilatāmātraṁ; viśliṣṭamiti bhāvē ktaḥ| tēnālpaḥ śōphō bōddhavyaḥ| tau cēti rātrirujāsamantācchōthau, samantācchōthō'pyatrālpō bōdhyaḥ, sandhēranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnōrapasr̥tatvānmadhyanimnatvam| “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṁ sandhimuktaṁ tathā cyutam| jaghanaṁ pratipiṣṭaṁ ca bhagnaṁ yattadvivarjayēt||” iti| manāk vikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśēṣaḥ| vivartitamiti, sandhāviti śēṣaḥ| vivartitē viparītaṁ vartitē, vivartanaṁ sandhau dvayōrasthnōrvivr̥tirvibhramaṇamanārjavatā| pārśvē rujāśca tīvrāḥ santi, atyantasandhisthānayōḥ pārśvasandhyasthnōḥ pārśvagatatvāttīvrāḥ pārśvarujaḥ, cakārāt sandhisaṁśrayayōrapyasthnōrvyāvartanēna pārśvōpagamanādviṣamāṅgatēti ḍallaṇaḥ| tiryagityādi– tiryak kṣiptē, sandhāviti śēṣaḥ| atra hyēkasandhyasthi sandhisthānaṁ tyaktvā tiryagyāti| atikṣiptamāha– kṣipta ityādi| kṣiptē ūrdhvamiti śēṣaḥ| atra tu dvayōrapi asthnōḥ parasparātikramaṇaṁ, dūragamanaṁ vā, viśliṣṭē tu manāk śithilatāmātramiti bhēdaḥ| adhaḥkṣiptē tu kiñcidadhōgamanamiti viśēṣaḥ| sakthnōrūrukaṭisandhyōrviṣamamiti| śūlaṁ viṣamamiti kadāciddhīnaṁ kadācidvivr̥ddham| ‘viṣamāśca sakthnōḥ’ iti pāṭhāntaram| tatra rujā iti śēṣaḥ| adhaḥkṣiptamāha– kṣiptē tvityādi| adhaḥkṣiptē'dhōgatē sandhau ruk rujā, sandhērvighaṭaśca, vighaṭō vighaṭanam| ‘viruddhacēṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntarē vighaṭitasya sandhērityarthaḥ| atrādhō'sthigamanam| adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhānē prāptē'nuktiratikṣiptē'varōdhāt||2-3||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ataḥ paraṁ kāṇḍē bhagnamabhidhīyatē– kāṇḍē tvata ityādi| kāṇḍē ityatra bhagnamiti śēṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭakēti ubhayōḥ pārśvayōrnipīḍanēnāvanatam, ata ēva madhyē granthirivōnnataṁ karkaṭatulyatvāt karkaṭakam| aśvakarṇēti aśvakarṇavat vipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṁ bahuśōtham| asthichallikēti challaṁ valkalaṁ tadatrāstīti asthichallikā, atra matvarthīyaṣṭhikan| atra tu ā na bhavati, vr̥ddhēranityatvāt| ēṣā pārśvagatastōkāsthiviślēṣādbhavati| ‘asthichallitam’ iti vā pāṭhaḥ, challamasya sañjātamiti challitam| kāṇḍēṣu bhagnamityanēna kāṇḍabhagnamabhidhīyatē, prasāraṇē kampamānaṁ kāṇḍabhagnam| yadyapi kāṇḍē bhagnaṁ sarvamēva karkaṭādi, tathā'pi viśiṣṭē kāṇḍabhagnē kāṇḍabhagnasañjñēyaṁ bōddhavyā| yathā– jāṅgalaśabdō jaṅghālādyaṣṭavidhamāṁsavargē sāmānyē, viśēṣē punarēṇādāvēva ca vartatē| atipātitamiti asthiniḥśēṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavō'sthimadhyamanupraviśya majjānaṁ niḥsārayatīti majjāgatam| sphuṭitaṁ stōkaṁ bahudhā vidīrṇaṁ śūkapūrṇamiva vēdanāvat| vakramiti avimuktāsthi kubjībhūtaṁ vakram| vakratā'pi bhagnatvaṁ jñēyam| chinnaṁ dvidhēti ēkamaṇuvidīrṇaṁ, bahuvidīrṇamanyat; ēkaṁ vidīrṇaṁ, saṁlagnamaparaṁ vidīrṇaṁ dvidhābhūtam; anyastu vipulaikavidaraṇamityāha; suśrutē ētat pāṭitasañjñam| kāṇḍē bhagnasya dvādaśavidhatvaṁ niyamayati– kāṇḍa iti| atra bhagnamiti śēṣaḥ| apiśabdō'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaṁ, tēna chinnamityatra sambadhyatē| chinnamēva dvidhā, na karkaṭādi||4-6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ataḥ paraṁ kāṇḍē bhagnamāha– kāṇḍē tvityādi| chinnaṁ dvidhā kāṇḍē ityatra bhagnam iti śēṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭakēti ubhayōḥ pārśvayōḥ nipīḍanēnāvanatam, ata ēva madhyē granthirivōnnataṁ karkaṭatulyatvātkarkaṭakam| aśvakarṇēti aśvakarṇavadvipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṁ bahuśōtham| asthicchallikēti– challaṁ valkalaṁ, tadatrāstīti asthicchallikā, ēṣā pārśvagatastōkāsthyavayavaviślēṣādbhavati| “asthicchallitam” iti vā pāṭhaḥ| challamasya jātaṁ challitam| kāṇḍēṣu bhagnamityādi| anēna kāṇḍabhagnamityabhidhīyatē| prasāraṇē kampamānaṁ kāṇḍabhagnam| yadyapi kāṇḍē bhagnaṁ sarvamēva karkaṭakādi, tathā'pi viśiṣṭē kāṇḍē bhagnē sañjñēyaṁ bōddhavyā| atipātitamiti asthi niḥśēṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavō'sthimadhyamanupraviśya majjānaṁ niḥsārayatīti majjāgatam| sphuṭitaṁ stōkaṁ bahudhā vidīrṇaṁ śūkapūrṇamiva vēdanāvat| vakramiti avimuktāsthi kubjībhūtaṁ vakraṁ, vakratā'pi bhagnatvaṁ jñēyam| chinnaṁ dvidhēti ēkamaṇuvidīrṇaṁ, bahuvidīrṇamanyat| kaścidēkatarapārśvalagnamaparatra vidīrṇamityāha, anyaśca vipulaikavidaraṇam, ētacca suśrutē pāṭitasañjñam| kāṇḍē bhagnasya dvādaśavidhatvaṁ niyamayati– dvādaśadhā'pi kāṇḍa iti kāṇḍē; ityatra bhagnamiti śēṣaḥ| apiśabdō'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaḥ, tēna chinnamityatra sambadhyatē, chinnamēva dvidhā na karkaṭakādi| sāmānyēna kāṇḍabhagnalakṣaṇamāha– srastāṅgatētyādi| kāṇḍē bhagnasyaitaccihnaṁ srastāṅgatā śōpharujayōrativr̥ddhiḥ| sampīḍyamānē hastādinā mr̥ditē sati śabdaḥ, sparśāsahaśca, tathā spandanatōdaśūlā bhavanti| sarvāsu śayanāsanādikāsvavasthāsu śarmalābhō na bhavati||4-6||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kāṇḍē bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| samāsatō nāmabhirēva tulyamiti saṅkṣēpatō nāmānurūpamētadavagantavyamityarthaḥ||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kāṇḍē bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| saṅkṣēpatō nāmānurūpamētadēvāvagantavyaṁ, yasyēdr̥śāsthi bhagnaṁ tasyaiva nāmētyarthaḥ||7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaṣṭasādhyatāmāha– alpētyādi| vātātmakasyēti vātaprakr̥tēḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

bhagnasya kr̥cchrasādhyatvamāha– alpāśina iti| āhārarahitasya, anātmavatō'pathyāśinaḥ, vātātmakasya vātaprakr̥tēḥ| upadravairityādi upadravā jvaramōhamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyatāmāha– bhinnaṁ kapālamityādi| bhagnamiti vācyē bhinnamiti yat kr̥taṁ, tat kapālānāṁ prāyaśō bhēdāt| ata ēvōktam– “kapālāni vibhajyantē” (su. śā. a. 5) iti| nanu, kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyatē bhinnaṁ kapālaṁ kaṭyāmiti? taduktaṁ suśrutē– “jānunitambāṁsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśiraḥsu kapālāni|” (su. śā. a. 5) iti; ucyatē– nitambagrahaṇēna tatra kaṭīgrahaṇādadōṣaḥ; athavā sarvaṁ kapālasañjñitam asthibhinnaṁ, tathā kaṭyāṁ cāsthibhinnaṁ varjayēt| asaṁśliṣṭakapālaṁ cēti tu niyamārthaṁ; tēna lalāṭē kapālasyāsaṁśliṣṭasyāsādhyatvaṁ, nānyathā bhinnasyēti| bhinnaṁ kapālamiti kāṇḍabhagnamētat| sandhimuktamiti nānāvidhamapi sandhimuktaṁ kaṭyāṁ na sidhyatīti| cyutamiti adhaḥkṣiptam, anyastu viśliṣṭamāha; athavā kaṭyāṁ sandhimuktaṁ cyutalakṣaṇaṁ na sarvam| jaghanaṁ pratipiṣṭaṁ cēti jaghanasthānē piṣṭamutpiṣṭamētattathā cyutamiti ca| sandhimuktaṁ punarviśēṣārthamuktaṁ, viśēṣābhidhānādanyasya kaṭīsandhimuktasya kadācit sādhyatā sūcyatē, ata ēva cikitsitē “tataḥ sthānasthitē sandhau” (su. ci. a. 3) iti vakṣyati| asaṁśliṣṭakapālaṁ ca lalāṭē cūrṇitaṁ ca yaditi yathā avidyamānasaṁślēṣaṁ yat kapālaṁ, tathā lalāṭē cūrṇitaṁ ca yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyēna sandhimuktaṁ kāṇḍabhagnaṁ ca gr̥hyatē| anyē tu bhagnamityanēna kāṇḍabhagnaviśēṣaṁ ‘prasāraṇē kampamānam’ ityanēnōktaṁ vadanti| uktaṁ ca bhālukinā– “śaṅkhē mūrdhni stanāntarē vā kāṇḍē bhagnaṁ maraṇāya|” iti| stanāntarē urasi, mūrdhni cūḍāsthānē||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyatāmāha– bhinnamityādi| bhagnamiti vācyē bhinnamiti yatkr̥taṁ, tatkapālānāṁ prāyaśō bhēdāt| yaduktamihaiva– ‘kapālāni vibhidyantē’ ityādi| nanu, kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyatē bhinnaṁ kapālaṁ kaṭyāmiti? yaduktaṁ suśrutē– “jānunitambāṁsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśirassu kapālāni” iti| ucyatē– nitambagrahaṇēna tatra kaṭīgrahaṇādadōṣaḥ, athavā sarvaṁ kapālasañjñitamasthibhinnaṁ, chēdāttathā kaṭyāṁ cāsthibhinnaṁ ca varjayēt| sandhimuktamityādi nānāvidhamapi sandhimuktaṁ kaṭyāṁ na siddhyati| tathā kaṭyāṁ cyutamiti adhaḥkṣiptaṁ, sañjñēyam| piṣṭamutpiṣṭamasañjñaṁ ca, jaghanaṁ prati lakṣīkr̥taṁ na siddhyati| punarvarjyaṁ bhagnamāha– asaṁśliṣṭamityādi| yathā tathā avidyamānasaṁślēṣaṁ yat kapālaṁ tathā lalāṭē cūrṇitaṁ yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyēna sandhimuktaṁ kāṇḍē bhagnaṁ ca gr̥hyatē, anyē tu bhagnamiti kāṇḍē bhagnamāhuḥ| yaduktaṁ bhālukinā– “śaṅkhē mūrdhni stanāntarē vā kāṇḍē bhagnaṁ maraṇāya|” iti| stanāntarē urasi, stanagrahaṇēna stanāntaraṁ bōddhavyam||9-10||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvēṣāmanavadhānatō'sādhyatvamāha– samyagityādi| sandhitaṁ saṁyamitam| durnikṣēpanibandhanāditi duḥsthāpanāttathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣōbhādvēti abhighātabhayādisaṅkṣōbhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṁyamitamapi duḥsthāpanāt, sunyastamapi duṣṭabandhanāt, sunyastaṁ subaddhamapi saṅkṣōbhādvikr̥tamasādhyam||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvēṣāmanavadhānatō'sādhyatvamāha– samyagityādi| durnikṣēpanibandhanāt duḥsthāpanāt tathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣōbhādvēti abhighātabhayādisaṅkṣōbhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṁyamitamapi duṣṭabandhanāttathā sunyastaṁ subaddhamapi saṅkṣōbhāt vikr̥tamasādhyam||11||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asthiviśēṣēṇa bhagnaviśēṣamāha– taruṇāsthīnītyādi| namyantē vakrībhavanti, tēnātra vakralakṣaṇaṁ bhagnam| ghrāṇakarṇākṣipuṭēṣu taruṇaṁ kōmalamasthi| bhidyantē nalakāni cēti asthyantarānupravēśādbhidyantē, atipātitalakṣaṇēna ca bhagnēna nalakāni yujyantē; anyē tu dvādaśavidhamapi bhagnamatrēcchanti| kapālāni vibhajyanta iti kapālēṣu vidaraṇalakṣaṇō bhagnaḥ| ‘vibhidyantē’ iti pāṭhāntaram, arthastu sa ēva| rucakāni dantāḥ, tēṣu sphuṭitalakṣaṇō bhagnaḥ| asthīni pañcavidhāni taruṇanalakakapālavalayarucakabhēdāt| rucakāni cēti cakārāt valayānyapi sphuṭitāni bhavantīti| ētat suśrutē sphuṭitaṁ bhagnam||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asthiviśēṣēṇa bhagnaviśēṣamāha– taruṇētyādi| ghrāṇakarṇākṣikūṭēṣu taruṇāsthīni kōmalāsthīni, namyantē vakrībhavanti| atra vakralakṣaṇaṁ bhagnam| bhidyantē nalakānītyādi| asthyantarānupravēśādbhidyantē, atipātitalakṣaṇēna ca bhagnēna nalakāni yujyantē| anyē tu dvādaśavidhamapi bhagnamātramicchanti| kapālēṣu vidaraṇalakṣaṇō bhagnaḥ| rucakāni dantāḥ, tēṣu sphuṭitalakṣaṇō bhaṅgaḥ| asthīni pañcavidhāni, taruṇanalakakapālavalayarucakabhēdāt| cakārād valayānyapi sphuṭantīti jñēyam| ētacca suśrutē sphuṭitaṁ bhagnam||12||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ bhagnanidānaṁ samāptam||44||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ bhagnanidānam||44||