௪௪. பக்நநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆகந்துஸாமாந்யாத் பக்நநிதாநம்| த்விவிதஂ ஹி பக்நஂ ஸவ்ரணமவ்ரணஂ ச, தத்ர ஸவ்ரணமபிதாயாவ்ரணமாஹ– பக்நஂ ஸமாஸாதித்யாதி| ஹுதாஶ இதி அக்நிவேஶஸம்போதநஂ, சரகே ஹுதாஶஶப்தேநாக்நிவேஶோऽபிதீயதே, ஏகதேஶேநாபி ஸமுதாயப்ரதீதேஃ| காண்டே ச ஸந்தௌ சேதி ஸந்திவிச்சிந்நமேகஂ, த்விதீயஂ காண்டபக்நஂ; காண்டமஸ்திகாண்டஃ, காண்டேந ச நலககபாலவலயதருணருசகாநாஂ க்ரஹஃ, தத்ர பக்நஂ காண்டே பக்நஂ; த்வயோரஸ்த்நோஃ, ஸந்தாநஂ ஸந்திஃ, தத்விஶ்லேஷஃ ஸந்திமுக்தம்| தத்ர ஸந்தாவிதி ஸந்தௌ முக்தே ‘லிங்கமபிதீயதே’ இதி ஶேஷஃ| நநு கதஂ ஸந்திமுக்தஂ பக்நமுச்யதே? அஸ்த்நாஂ ஹி பங்கோ யுக்தஃ| உச்யதே– அஸ்திவிஶ்லேஷோऽத்ர பக்நோऽபிப்ரேதஃ, ஸ ச காண்டபக்நே ஸந்திமுக்தே சாஸ்தீதி ந தோஷஃ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆகந்துத்வஸாமாந்யாத்பக்நமாஹ– பக்நமித்யாதி| தஂ சாகந்துவ்ரணஂ ஸமாஸாத் த்விவிதமாஹுஃ, கதமித்யாஹ– காண்டே பக்நஂ ததா ஸந்தௌ சேதி; ஸந்திவிச்சிந்நமேகஂ, காண்டமஸ்திகாண்டஃ, காண்டேந ச நலககபாலவலயதருணருசகாநாஂ க்ரஹணஂ, தத்ர பக்நஂ காண்டே பக்நம்| த்வயோரஸ்த்நோஃ ஸந்தாநஂ ஸந்திஃ, தத்விஶ்லேஷஃ ஸந்திமுக்தம்| ஸந்திமுக்தஸ்ய ஷாட்வித்யமாஹ– உத்பிஷ்டேத்யாதி| தத்ர ஸந்தாவிதி தத்ர தயோஃ காண்டபக்நஸந்திபக்நயோர்மத்யே, ஸந்தௌ முக்தேऽபி ‘லிங்கமபிதீயத’ இதி ஶேஷஃ| உத்பிஷ்டாதிபேதேந ஷோடா பவதி| நநு, கதஂ ஸந்திமுக்தஂ பக்நமுச்யதே? அஸ்த்நாஂ பங்கோ யுக்தஃ; உச்யதே அஸ்திவிஶ்லேஷோऽத்ர பக்நோऽபிப்ரேதஃ, ஸ ச காண்டபக்நே ஸந்திமுக்தே சாஸ்தீதி ந தோஷஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸந்திபக்நஸ்ய ஸாமாந்யலிங்கமாஹ– ப்ரஸாரணேத்யாதி| ப்ரஸாரணாகுஞ்சநவர்தநோக்ரா ருகிதி ப்ரஸாரணாதிஷு உக்ரா ருக்| வர்தநஂ நிஷ்க்ரியதயாऽவஸ்தாநம்|௧|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ர ஸந்திமுக்தஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– ப்ரஸாரணேத்யாதி| ப்ரஸாரணாதிஷு உக்ரா ருக் வ்யதா, வர்தநமிதி நிஷ்க்ரியதயாऽவஸ்தாநம்| ஏதத்ஸாமாந்யலிங்கம்|௧|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உத்பிஷ்டாதிலிங்கமாஹ– உத்பிஷ்டஸந்தேரித்யாதி| உத்பிஷ்டஂ த்வாப்யாமஸ்திப்யாஂ ஸந்தௌ கர்ஷணம்| ஶ்வயதுஃ ஸமந்தாதிதி உபயபாகே ஶோதஃ, உபயதஃ ஸந்த்யஸ்த்நோர்கர்ஷிதத்வாத்| விஶேஷதோ ராத்ரிபவா ருஜா சேதி அபிகாதகுபித ஏவ ராத்ரௌ ஶைத்யேநாத்யந்தஂ வத்தோ வாயுஃ ருஜாஂ கரோதி| அத்ர சூர்ணிதத்வேந மார்காவரணாத் வாதகோப இத்யர்தஃ| விஶ்லிஷ்டஜே இதி விஶ்லிஷ்டஜாதே ஸந்திமுக்தே, விஶ்லிஷ்டஂ மநாக் ஸந்திவிஶ்லேஷஃ ஶிதிலதாமாத்ரஂ, விஶ்லிஷ்டமிதி பாவே க்தஃ| தௌ சேதி விஶ்லிஷ்டே ராத்ரிருஜாஸமந்தாச்சோதௌ; ஸமந்தாச்சோதோऽப்யத்ரால்போ போத்யஃ, ஸந்தேரநபிகாதாத்| ஸந்திவிக்ரியயா அஸ்த்நோரபஸதத்வாத் மத்யநிம்நத்வஂ, “உத்பிஷ்டமத விஶ்லிஷ்டஂ ஸந்திஂ வைத்யோ ந கட்டயேத்|” (ஸு. சி. அ. ௨) இதி வசநாத்; மநாக்விக்ரியயா வா| ருஜா ச நித்யமிதி ஸர்வதா ருஜா பலவதீ பவதீத்யுத்பிஷ்டாத்விஶேஷஃ| விவர்திதே இதி ‘ஸந்தௌ’ இதி ஶேஷஃ, விவர்திதே விபரீதஂ வர்திதே; விவர்தநஂ ஸந்தௌ த்வயோரஸ்த்நோர்விவதிர்விப்ரமணமநார்ஜவதா| பார்ஶ்வருஜஶ்ச தீவ்ரா இதி ஆப்யந்தரஸந்திஸ்தாநயோஃ பார்ஶ்வஸந்த்யஸ்த்நோஃ பார்ஶ்வகமநாத்தீவ்ராஃ பார்ஶ்வருஜஃ| திர்யக்கத இதி திர்யக்க்ஷிப்தே| அத்ர ஹ்யேகஂ ஸந்த்யஸ்தி ஸந்திஸ்தாநஂ த்யக்த்வா திர்யக்யாதி| க்ஷிப்தேऽதீதி அதிக்ஷிப்தே; ‘ஊர்த்வம்’ இதி ஶேஷஃ| அத்ர ஹ்யேகாஸ்திவிக்ரியயா உபயாஸ்திவிக்ரியயா வா த்வயோரப்யஸ்த்நோஃ பரஸ்பராதிக்ரமணஂ தூரகமநஂ வா; விஶ்லிஷ்டே து மநாக் ஶிதிலதாமாத்ரம்; அதஃக்ஷிப்தே து கிஞ்சிததோகமநமிதி விஶேஷஃ| “விஷமாஶ்ச ஸக்த்நோஃ” இதி பாடே து ‘ருஜ’ இதி ஶேஷஃ| க்ஷிப்தே த்வதோருக்விகடஶ்ச ஸந்தேரிதி அதஃக்ஷிப்தே ருக் ருஜா, ஸந்தேர்விகடஶ்ச விகடநம்| ‘விருத்தசேஷ்டா விகடஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே விகடிதஸ்ய ஸந்தேரித்யர்தஃ| அத்ர அதோऽஸ்திகமநம்| அதஃ க்ஷிப்தவதூர்த்வஂ க்ஷிப்தஸ்யாப்யபிதாநே ப்ராப்தே அநுக்திரதிக்ஷிப்தேऽவரோதாத்||௨-௩||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஶிஷ்டலிங்கமாஹ– உத்பிஷ்டஸந்தேரித்யாதி| உத்பிஷ்டஂ த்வாப்யாமஸ்திப்யாஂ ஸந்தௌ கர்ஷணஂ, ஶ்வயதுஃ ஸமந்தாதிதி உபயபாகே ஶோபஃ, உபயதஃ ஸந்த்யஸ்த்நோர்கர்ஷணாத்| விஶேஷத இத்யாத்யபிகாதகுபித ஏவ ராத்ரௌ ஶைத்யேநாத்யந்தஂ வத்தோ வாயுஃ ருஜஂ கரோதி, அத்ர சூர்ணிதத்வேந மார்காவரணாத்வாதப்ரகோப இத்யர்தஃ| விஶ்லிஷ்டமாஹ– விஶ்லிஷ்டஜ இத்யாதி| விஶ்லிஷ்டே ஸந்திமுக்தே தௌ ச நித்யஂ ச ருஜா ச பவதி| விஶ்லிஷ்டஂ மநாக்ஸந்திவிஶ்லேஷஃ, ஶிதிலதாமாத்ரஂ; விஶ்லிஷ்டமிதி பாவே க்தஃ| தேநால்பஃ ஶோபோ போத்தவ்யஃ| தௌ சேதி ராத்ரிருஜாஸமந்தாச்சோதௌ, ஸமந்தாச்சோதோऽப்யத்ரால்போ போத்யஃ, ஸந்தேரநபிகாதாத்| ஸந்திவிக்ரியயா அஸ்த்நோரபஸதத்வாந்மத்யநிம்நத்வம்| “உத்பிஷ்டமத விஶ்லிஷ்டஂ ஸந்திமுக்தஂ ததா ச்யுதம்| ஜகநஂ ப்ரதிபிஷ்டஂ ச பக்நஂ யத்தத்விவர்ஜயேத்||” இதி| மநாக் விக்ரியயா வா| ருஜா ச நித்யமிதி ஸர்வதா ருஜா பலவதீ பவதீத்யுத்பிஷ்டாத்விஶேஷஃ| விவர்திதமிதி, ஸந்தாவிதி ஶேஷஃ| விவர்திதே விபரீதஂ வர்திதே, விவர்தநஂ ஸந்தௌ த்வயோரஸ்த்நோர்விவதிர்விப்ரமணமநார்ஜவதா| பார்ஶ்வே ருஜாஶ்ச தீவ்ராஃ ஸந்தி, அத்யந்தஸந்திஸ்தாநயோஃ பார்ஶ்வஸந்த்யஸ்த்நோஃ பார்ஶ்வகதத்வாத்தீவ்ராஃ பார்ஶ்வருஜஃ, சகாராத் ஸந்திஸஂஶ்ரயயோரப்யஸ்த்நோர்வ்யாவர்தநேந பார்ஶ்வோபகமநாத்விஷமாங்கதேதி டல்லணஃ| திர்யகித்யாதி– திர்யக் க்ஷிப்தே, ஸந்தாவிதி ஶேஷஃ| அத்ர ஹ்யேகஸந்த்யஸ்தி ஸந்திஸ்தாநஂ த்யக்த்வா திர்யக்யாதி| அதிக்ஷிப்தமாஹ– க்ஷிப்த இத்யாதி| க்ஷிப்தே ஊர்த்வமிதி ஶேஷஃ| அத்ர து த்வயோரபி அஸ்த்நோஃ பரஸ்பராதிக்ரமணஂ, தூரகமநஂ வா, விஶ்லிஷ்டே து மநாக் ஶிதிலதாமாத்ரமிதி பேதஃ| அதஃக்ஷிப்தே து கிஞ்சிததோகமநமிதி விஶேஷஃ| ஸக்த்நோரூருகடிஸந்த்யோர்விஷமமிதி| ஶூலஂ விஷமமிதி கதாசித்தீநஂ கதாசித்விவத்தம்| ‘விஷமாஶ்ச ஸக்த்நோஃ’ இதி பாடாந்தரம்| தத்ர ருஜா இதி ஶேஷஃ| அதஃக்ஷிப்தமாஹ– க்ஷிப்தே த்வித்யாதி| அதஃக்ஷிப்தேऽதோகதே ஸந்தௌ ருக் ருஜா, ஸந்தேர்விகடஶ்ச, விகடோ விகடநம்| ‘விருத்தசேஷ்டா விகடஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே விகடிதஸ்ய ஸந்தேரித்யர்தஃ| அத்ராதோऽஸ்திகமநம்| அதஃக்ஷிப்தவதூர்த்வக்ஷிப்தஸ்யாப்யபிதாநே ப்ராப்தேऽநுக்திரதிக்ஷிப்தேऽவரோதாத்||௨-௩||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அதஃ பரஂ காண்டே பக்நமபிதீயதே– காண்டே த்வத இத்யாதி| காண்டே இத்யத்ர பக்நமிதி ஶேஷஃ| அத இதி அதஃ பரம்| கர்கடகேதி உபயோஃ பார்ஶ்வயோர்நிபீடநேநாவநதம், அத ஏவ மத்யே க்ரந்திரிவோந்நதஂ கர்கடதுல்யத்வாத் கர்கடகம்| அஶ்வகர்ணேதி அஶ்வகர்ணவத் விபுலாஸ்திநிர்கமாதஶ்வகர்ணம்| விசூர்ணிதமிதி க்ஷுண்ணமஸ்தி, தச்ச ஶப்தஸ்பர்ஶாப்யாமவகந்தவ்யம்| பிச்சிதமிதி யந்த்ரிதஂ பஹுஶோதம்| அஸ்திசல்லிகேதி சல்லஂ வல்கலஂ ததத்ராஸ்தீதி அஸ்திசல்லிகா, அத்ர மத்வர்தீயஷ்டிகந்| அத்ர து ஆ ந பவதி, வத்தேரநித்யத்வாத்| ஏஷா பார்ஶ்வகதஸ்தோகாஸ்திவிஶ்லேஷாத்பவதி| ‘அஸ்திசல்லிதம்’ இதி வா பாடஃ, சல்லமஸ்ய ஸஞ்ஜாதமிதி சல்லிதம்| காண்டேஷு பக்நமித்யநேந காண்டபக்நமபிதீயதே, ப்ரஸாரணே கம்பமாநஂ காண்டபக்நம்| யத்யபி காண்டே பக்நஂ ஸர்வமேவ கர்கடாதி, ததாऽபி விஶிஷ்டே காண்டபக்நே காண்டபக்நஸஞ்ஜ்ஞேயஂ போத்தவ்யா| யதா– ஜாங்கலஶப்தோ ஜங்காலாத்யஷ்டவிதமாஂஸவர்கே ஸாமாந்யே, விஶேஷே புநரேணாதாவேவ ச வர்ததே| அதிபாதிதமிதி அஸ்திநிஃஶேஷதஶ்சிந்நமதிபாதிதம்| மஜ்ஜாகதமிதி அஸ்த்யவயவோऽஸ்திமத்யமநுப்ரவிஶ்ய மஜ்ஜாநஂ நிஃஸாரயதீதி மஜ்ஜாகதம்| ஸ்புடிதஂ ஸ்தோகஂ பஹுதா விதீர்ணஂ ஶூகபூர்ணமிவ வேதநாவத்| வக்ரமிதி அவிமுக்தாஸ்தி குப்ஜீபூதஂ வக்ரம்| வக்ரதாऽபி பக்நத்வஂ ஜ்ஞேயம்| சிந்நஂ த்விதேதி ஏகமணுவிதீர்ணஂ, பஹுவிதீர்ணமந்யத்; ஏகஂ விதீர்ணஂ, ஸஂலக்நமபரஂ விதீர்ணஂ த்விதாபூதம்; அந்யஸ்து விபுலைகவிதரணமித்யாஹ; ஸுஶ்ருதே ஏதத் பாடிதஸஞ்ஜ்ஞம்| காண்டே பக்நஸ்ய த்வாதஶவிதத்வஂ நியமயதி– காண்ட இதி| அத்ர பக்நமிதி ஶேஷஃ| அபிஶப்தோऽத்ர பிந்நக்ரமஃ, ஸ சாவதாரணார்தஂ, தேந சிந்நமித்யத்ர ஸம்பத்யதே| சிந்நமேவ த்விதா, ந கர்கடாதி||௪-௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதஃ பரஂ காண்டே பக்நமாஹ– காண்டே த்வித்யாதி| சிந்நஂ த்விதா காண்டே இத்யத்ர பக்நம் இதி ஶேஷஃ| அத இதி அதஃ பரம்| கர்கடகேதி உபயோஃ பார்ஶ்வயோஃ நிபீடநேநாவநதம், அத ஏவ மத்யே க்ரந்திரிவோந்நதஂ கர்கடதுல்யத்வாத்கர்கடகம்| அஶ்வகர்ணேதி அஶ்வகர்ணவத்விபுலாஸ்திநிர்கமாதஶ்வகர்ணம்| விசூர்ணிதமிதி க்ஷுண்ணமஸ்தி, தச்ச ஶப்தஸ்பர்ஶாப்யாமவகந்தவ்யம்| பிச்சிதமிதி யந்த்ரிதஂ பஹுஶோதம்| அஸ்திச்சல்லிகேதி– சல்லஂ வல்கலஂ, ததத்ராஸ்தீதி அஸ்திச்சல்லிகா, ஏஷா பார்ஶ்வகதஸ்தோகாஸ்த்யவயவவிஶ்லேஷாத்பவதி| “அஸ்திச்சல்லிதம்” இதி வா பாடஃ| சல்லமஸ்ய ஜாதஂ சல்லிதம்| காண்டேஷு பக்நமித்யாதி| அநேந காண்டபக்நமித்யபிதீயதே| ப்ரஸாரணே கம்பமாநஂ காண்டபக்நம்| யத்யபி காண்டே பக்நஂ ஸர்வமேவ கர்கடகாதி, ததாऽபி விஶிஷ்டே காண்டே பக்நே ஸஞ்ஜ்ஞேயஂ போத்தவ்யா| அதிபாதிதமிதி அஸ்தி நிஃஶேஷதஶ்சிந்நமதிபாதிதம்| மஜ்ஜாகதமிதி அஸ்த்யவயவோऽஸ்திமத்யமநுப்ரவிஶ்ய மஜ்ஜாநஂ நிஃஸாரயதீதி மஜ்ஜாகதம்| ஸ்புடிதஂ ஸ்தோகஂ பஹுதா விதீர்ணஂ ஶூகபூர்ணமிவ வேதநாவத்| வக்ரமிதி அவிமுக்தாஸ்தி குப்ஜீபூதஂ வக்ரஂ, வக்ரதாऽபி பக்நத்வஂ ஜ்ஞேயம்| சிந்நஂ த்விதேதி ஏகமணுவிதீர்ணஂ, பஹுவிதீர்ணமந்யத்| கஶ்சிதேகதரபார்ஶ்வலக்நமபரத்ர விதீர்ணமித்யாஹ, அந்யஶ்ச விபுலைகவிதரணம், ஏதச்ச ஸுஶ்ருதே பாடிதஸஞ்ஜ்ஞம்| காண்டே பக்நஸ்ய த்வாதஶவிதத்வஂ நியமயதி– த்வாதஶதாऽபி காண்ட இதி காண்டே; இத்யத்ர பக்நமிதி ஶேஷஃ| அபிஶப்தோऽத்ர பிந்நக்ரமஃ, ஸ சாவதாரணார்தஃ, தேந சிந்நமித்யத்ர ஸம்பத்யதே, சிந்நமேவ த்விதா ந கர்கடகாதி| ஸாமாந்யேந காண்டபக்நலக்ஷணமாஹ– ஸ்ரஸ்தாங்கதேத்யாதி| காண்டே பக்நஸ்யைதச்சிஹ்நஂ ஸ்ரஸ்தாங்கதா ஶோபருஜயோரதிவத்திஃ| ஸம்பீட்யமாநே ஹஸ்தாதிநா மதிதே ஸதி ஶப்தஃ, ஸ்பர்ஶாஸஹஶ்ச, ததா ஸ்பந்தநதோதஶூலா பவந்தி| ஸர்வாஸு ஶயநாஸநாதிகாஸ்வவஸ்தாஸு ஶர்மலாபோ ந பவதி||௪-௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

காண்டே பக்நஸ்ய த்வாதஶப்ரகாராதப்யதிகத்வமாஹ– பக்நமித்யாதி| ஸமாஸதோ நாமபிரேவ துல்யமிதி ஸங்க்ஷேபதோ நாமாநுரூபமேததவகந்தவ்யமித்யர்தஃ||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

காண்டே பக்நஸ்ய த்வாதஶப்ரகாராதப்யதிகத்வமாஹ– பக்நமித்யாதி| ஸங்க்ஷேபதோ நாமாநுரூபமேததேவாவகந்தவ்யஂ, யஸ்யேதஶாஸ்தி பக்நஂ தஸ்யைவ நாமேத்யர்தஃ||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கஷ்டஸாத்யதாமாஹ– அல்பேத்யாதி| வாதாத்மகஸ்யேதி வாதப்ரகதேஃ| உபத்ரவைரிதி உபத்ரவா ஜ்வராத்மாநமூத்ரபுரீஷஸங்காதயஃ||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பக்நஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யத்வமாஹ– அல்பாஶிந இதி| ஆஹாரரஹிதஸ்ய, அநாத்மவதோऽபத்யாஶிநஃ, வாதாத்மகஸ்ய வாதப்ரகதேஃ| உபத்ரவைரித்யாதி உபத்ரவா ஜ்வரமோஹமூத்ரபுரீஷஸங்காதயஃ||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யதாமாஹ– பிந்நஂ கபாலமித்யாதி| பக்நமிதி வாச்யே பிந்நமிதி யத் கதஂ, தத் கபாலாநாஂ ப்ராயஶோ பேதாத்| அத ஏவோக்தம்– “கபாலாநி விபஜ்யந்தே” (ஸு. ஶா. அ. ௫) இதி| நநு, கட்யஸ்த்நஃ கபாலஸஞ்ஜ்ஞாயா அபாவாத் கதமுச்யதே பிந்நஂ கபாலஂ கட்யாமிதி? ததுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஜாநுநிதம்பாஂஸகண்டதாலுஶங்கவங்க்ஷணஶிரஃஸு கபாலாநி|” (ஸு. ஶா. அ. ௫) இதி; உச்யதே– நிதம்பக்ரஹணேந தத்ர கடீக்ரஹணாததோஷஃ; அதவா ஸர்வஂ கபாலஸஞ்ஜ்ஞிதம் அஸ்திபிந்நஂ, ததா கட்யாஂ சாஸ்திபிந்நஂ வர்ஜயேத்| அஸஂஶ்லிஷ்டகபாலஂ சேதி து நியமார்தஂ; தேந லலாடே கபாலஸ்யாஸஂஶ்லிஷ்டஸ்யாஸாத்யத்வஂ, நாந்யதா பிந்நஸ்யேதி| பிந்நஂ கபாலமிதி காண்டபக்நமேதத்| ஸந்திமுக்தமிதி நாநாவிதமபி ஸந்திமுக்தஂ கட்யாஂ ந ஸித்யதீதி| ச்யுதமிதி அதஃக்ஷிப்தம், அந்யஸ்து விஶ்லிஷ்டமாஹ; அதவா கட்யாஂ ஸந்திமுக்தஂ ச்யுதலக்ஷணஂ ந ஸர்வம்| ஜகநஂ ப்ரதிபிஷ்டஂ சேதி ஜகநஸ்தாநே பிஷ்டமுத்பிஷ்டமேதத்ததா ச்யுதமிதி ச| ஸந்திமுக்தஂ புநர்விஶேஷார்தமுக்தஂ, விஶேஷாபிதாநாதந்யஸ்ய கடீஸந்திமுக்தஸ்ய கதாசித் ஸாத்யதா ஸூச்யதே, அத ஏவ சிகித்ஸிதே “ததஃ ஸ்தாநஸ்திதே ஸந்தௌ” (ஸு. சி. அ. ௩) இதி வக்ஷ்யதி| அஸஂஶ்லிஷ்டகபாலஂ ச லலாடே சூர்ணிதஂ ச யதிதி யதா அவித்யமாநஸஂஶ்லேஷஂ யத் கபாலஂ, ததா லலாடே சூர்ணிதஂ ச யத் விகடிதஸந்தி ததஸாத்யம்| பக்நமிதி ஸாமாந்யேந ஸந்திமுக்தஂ காண்டபக்நஂ ச கஹ்யதே| அந்யே து பக்நமித்யநேந காண்டபக்நவிஶேஷஂ ‘ப்ரஸாரணே கம்பமாநம்’ இத்யநேநோக்தஂ வதந்தி| உக்தஂ ச பாலுகிநா– “ஶங்கே மூர்த்நி ஸ்தநாந்தரே வா காண்டே பக்நஂ மரணாய|” இதி| ஸ்தநாந்தரே உரஸி, மூர்த்நி சூடாஸ்தாநே||௯-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யதாமாஹ– பிந்நமித்யாதி| பக்நமிதி வாச்யே பிந்நமிதி யத்கதஂ, தத்கபாலாநாஂ ப்ராயஶோ பேதாத்| யதுக்தமிஹைவ– ‘கபாலாநி விபித்யந்தே’ இத்யாதி| நநு, கட்யஸ்த்நஃ கபாலஸஞ்ஜ்ஞாயா அபாவாத் கதமுச்யதே பிந்நஂ கபாலஂ கட்யாமிதி? யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஜாநுநிதம்பாஂஸகண்டதாலுஶங்கவங்க்ஷணஶிரஸ்ஸு கபாலாநி” இதி| உச்யதே– நிதம்பக்ரஹணேந தத்ர கடீக்ரஹணாததோஷஃ, அதவா ஸர்வஂ கபாலஸஞ்ஜ்ஞிதமஸ்திபிந்நஂ, சேதாத்ததா கட்யாஂ சாஸ்திபிந்நஂ ச வர்ஜயேத்| ஸந்திமுக்தமித்யாதி நாநாவிதமபி ஸந்திமுக்தஂ கட்யாஂ ந ஸித்த்யதி| ததா கட்யாஂ ச்யுதமிதி அதஃக்ஷிப்தஂ, ஸஞ்ஜ்ஞேயம்| பிஷ்டமுத்பிஷ்டமஸஞ்ஜ்ஞஂ ச, ஜகநஂ ப்ரதி லக்ஷீகதஂ ந ஸித்த்யதி| புநர்வர்ஜ்யஂ பக்நமாஹ– அஸஂஶ்லிஷ்டமித்யாதி| யதா ததா அவித்யமாநஸஂஶ்லேஷஂ யத் கபாலஂ ததா லலாடே சூர்ணிதஂ யத் விகடிதஸந்தி ததஸாத்யம்| பக்நமிதி ஸாமாந்யேந ஸந்திமுக்தஂ காண்டே பக்நஂ ச கஹ்யதே, அந்யே து பக்நமிதி காண்டே பக்நமாஹுஃ| யதுக்தஂ பாலுகிநா– “ஶங்கே மூர்த்நி ஸ்தநாந்தரே வா காண்டே பக்நஂ மரணாய|” இதி| ஸ்தநாந்தரே உரஸி, ஸ்தநக்ரஹணேந ஸ்தநாந்தரஂ போத்தவ்யம்||௯-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வேஷாமநவதாநதோऽஸாத்யத்வமாஹ– ஸம்யகித்யாதி| ஸந்திதஂ ஸஂயமிதம்| துர்நிக்ஷேபநிபந்தநாதிதி துஃஸ்தாபநாத்ததா துஷ்டபந்தநாத்| ஸங்க்ஷோபாத்வேதி அபிகாதபயாதிஸங்க்ஷோபாத்| அயமர்தஃ– ஸம்யக்ஸஂயமிதமபி துஃஸ்தாபநாத், ஸுந்யஸ்தமபி துஷ்டபந்தநாத், ஸுந்யஸ்தஂ ஸுபத்தமபி ஸங்க்ஷோபாத்விகதமஸாத்யம்||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வேஷாமநவதாநதோऽஸாத்யத்வமாஹ– ஸம்யகித்யாதி| துர்நிக்ஷேபநிபந்தநாத் துஃஸ்தாபநாத் ததா துஷ்டபந்தநாத்| ஸங்க்ஷோபாத்வேதி அபிகாதபயாதிஸங்க்ஷோபாத்| அயமர்தஃ– ஸம்யக்ஸஂயமிதமபி துஷ்டபந்தநாத்ததா ஸுந்யஸ்தஂ ஸுபத்தமபி ஸங்க்ஷோபாத் விகதமஸாத்யம்||௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸ்திவிஶேஷேண பக்நவிஶேஷமாஹ– தருணாஸ்தீநீத்யாதி| நம்யந்தே வக்ரீபவந்தி, தேநாத்ர வக்ரலக்ஷணஂ பக்நம்| க்ராணகர்ணாக்ஷிபுடேஷு தருணஂ கோமலமஸ்தி| பித்யந்தே நலகாநி சேதி அஸ்த்யந்தராநுப்ரவேஶாத்பித்யந்தே, அதிபாதிதலக்ஷணேந ச பக்நேந நலகாநி யுஜ்யந்தே; அந்யே து த்வாதஶவிதமபி பக்நமத்ரேச்சந்தி| கபாலாநி விபஜ்யந்த இதி கபாலேஷு விதரணலக்ஷணோ பக்நஃ| ‘விபித்யந்தே’ இதி பாடாந்தரம், அர்தஸ்து ஸ ஏவ| ருசகாநி தந்தாஃ, தேஷு ஸ்புடிதலக்ஷணோ பக்நஃ| அஸ்தீநி பஞ்சவிதாநி தருணநலககபாலவலயருசகபேதாத்| ருசகாநி சேதி சகாராத் வலயாந்யபி ஸ்புடிதாநி பவந்தீதி| ஏதத் ஸுஶ்ருதே ஸ்புடிதஂ பக்நம்||௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸ்திவிஶேஷேண பக்நவிஶேஷமாஹ– தருணேத்யாதி| க்ராணகர்ணாக்ஷிகூடேஷு தருணாஸ்தீநி கோமலாஸ்தீநி, நம்யந்தே வக்ரீபவந்தி| அத்ர வக்ரலக்ஷணஂ பக்நம்| பித்யந்தே நலகாநீத்யாதி| அஸ்த்யந்தராநுப்ரவேஶாத்பித்யந்தே, அதிபாதிதலக்ஷணேந ச பக்நேந நலகாநி யுஜ்யந்தே| அந்யே து த்வாதஶவிதமபி பக்நமாத்ரமிச்சந்தி| கபாலேஷு விதரணலக்ஷணோ பக்நஃ| ருசகாநி தந்தாஃ, தேஷு ஸ்புடிதலக்ஷணோ பங்கஃ| அஸ்தீநி பஞ்சவிதாநி, தருணநலககபாலவலயருசகபேதாத்| சகாராத் வலயாந்யபி ஸ்புடந்தீதி ஜ்ஞேயம்| ஏதச்ச ஸுஶ்ருதே ஸ்புடிதஂ பக்நம்||௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பக்நநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ பக்நநிதாநம்||௪௪||