55. kṣudrarōganidānam

Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1

अथ क्षुद्ररोगनिदानम् | स्निग्धाः सवर्णा ग्रन्थिता नीरुजो मुद्गसन्निभाः | कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिकाः ||१|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2

यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता | पिडका कफवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||२|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3

घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् | अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||३|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् | विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||४|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5

ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोपमाः | कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेयाः कच्छपिका बुधैः ||५|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7

ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः | ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रवृद्धिम् ||६|| मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः | वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ||७||

Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8

पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् | इन्द्रविद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||८|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9

मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् | रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् ||९||

Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10

वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः | स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धो ज्ञेयः पाषाणगर्दभः ||१०||

Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11

कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् | स्थिरां पनसिकां तां तु विद्याद्वातकफोत्थिताम् ||११||

Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12

विसर्पवत् सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् | दाहज्वरकरः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१२|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14

पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् | सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१३|| बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् | पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत् ||१४|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15

एकामेतादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् | त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धमालां प्रचक्षते ||१५|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17

कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः | अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१६|| सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा हन्ति मानवम् | तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सर्वदोषजाम् ||१७|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19

नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तः च देहिनाम् | कुर्वते दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||१८|| तदेवाल्पतरैर्दोषैः परुषं कुनखं वदेत् ||१९|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20

गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् | पादस्यानुशयीं तां तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम् ||२०|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21

विदारीकन्दवद्वृत्ता कक्षावङ्क्षणसन्धिषु | विदारिका भवेद्रक्ता सर्वजा सर्वलक्षणा ||२१|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24

प्राप्य मांससिरास्नायूः श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः | ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम् ||२२|| स्रवत्यास्रावमनिलस्तत्र वृद्धिं गतः पुनः | मांसं संशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्ततः ||२३|| दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः | स्रवन्ति रक्तं सहसा तं विद्याच्छर्करार्बुदम् ||२४|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः | पादयोः कुरुते दारीं पाददारीं तमादिशेत् ||२५|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः | ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरं हि तत् ||२६|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ | दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत् ||२७|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम् | प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||२८|| रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः | तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभाव्यते ||२९|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते | कफमारुतकोपेन विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३०|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31

अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्ध्नि तु | कफासृक्क्रिमिकोपेन नृणां विद्यादरूंषिकाम् ||३१|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32

क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः | पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३२|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः | युवानपिडका यूनां विज्ञेया मुखदूषिकाः ||३३|| (सु. नि. अ. १३) |३४|

Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34

कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डलं पाण्डुकण्डुरम् | पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||३४|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35

सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् | सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिस्तु सः ||३५|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36

अवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रे प्रदृश्यते | माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं तु तत् ||३६|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च | वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||३७|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38

महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् | नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||३८|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39

क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः | मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ||३९|| नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् | (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40

कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ||४०||

Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43

मर्दनात् पीडनाद्वाऽति तथैवाप्यभिघाततः | मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन् ||४१|| तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्तते | मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४२|| सरुजां वातसम्भूतां तां विद्यात् परिवर्तिकाम् | सकण्डूः कठिना वापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता ||४३|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44

अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः | हस्ताभिघातादपि वा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् ||४४|| यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् | (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47

वातोपसृष्टे मेढ्रे वै चर्म संश्रयते मणिम् ||४५|| मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च | निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम् ||४६|| मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च | निरुद्धप्रकशं विद्यात् सरुजं वातसम्भवम् ||४७|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49

वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः | निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||४८|| मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति | सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदारुणम् ||४९|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् | स्विन्ने वाऽस्नाप्यमाने वा कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५०|| कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते | एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५१|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः | यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं जनयते तदा ||५२|| कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते | प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||५३|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54

प्रवाहणातीसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः | रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत् ||५४|| (सु. नि. अ. १३) |

Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55

सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वक्पाकी तीव्रवेदनः | कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः ||५५||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्षुद्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५५||