56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

अथ मुखरोगनिदानम् | आनूपपिशितक्षीरदधिमत्स्यातिसेवनात् | मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः ||१||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ सम्प्राप्तानिलवेदनौ | दाल्येते परिपाट्यते ओष्ठौ मारुतकोपतः ||२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

चीयेते पिडकाभिश्च सरुजाभिः समन्ततः | सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः ||३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

सवर्णाभिश्च चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | भवतस्तु कफादोष्ठौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाचितौ ||५|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||६|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

गुरू स्थूलौ मांसदुष्टौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ||७|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ गुरू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो भृशम् ||८|| (सु. नि. अ. १६) | तयोर्व्रणो न संरोहेन्मृदुत्वं च न गच्छति |९|

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ||९|| ग्रथितौ च तथा स्यातामोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ |१०| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१०|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||११|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुर्जायते महान् | दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः ||१२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः शौषिरो नाम नामतः ||१४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञितः ||१५|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् | पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ||१६|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च | यस्मिन् सोपकुशो नाम पित्तरक्तकृतो गदः ||१७|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् | चला भवन्ति दन्ताश्च स वैदर्भोऽभिघातजः ||१८|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः | खलिवर्धनसञ्ज्ञोऽसौ जाते रुक् च प्रशाम्यति ||१९|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

शनैः शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तसमाश्रितः | करालान् विकटान् दन्तान् करालो न स सिध्यति ||२०||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः | लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः |२१| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२१|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

दीर्यमाणेष्विव रुजा यस्य दन्तेषु जायते | दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः ||२२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

कृष्णच्छिद्रश्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रिमिदन्तकः ||२३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभङ्गश्च जायते | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||२४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः | पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्षः स नामतः ||२५||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

मलो दन्तगतो यस्तु पित्तमारुतशोषितः | शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ||२६||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तानां सैव शर्करा | कपालिकेति विज्ञेया सदा दन्तविनाशिनी ||२७||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||२८|| (सु. नि. अ. १६) | दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः | सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः ||२९||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३०|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३१|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तमूलः | लालाकरः कण्डुयुतः सचोषः सा तूपजिह्वा पठिता भिषग्भिः ||३२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूले प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||३३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु |३४| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

मृदुः शोथो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुषः सज्वरस्तीव्ररुक् च ||३४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

कूर्मोन्नतोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा तु |३५| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||३५|| दुष्टं मांसं नीरुजं तालुमध्ये कफाच्छूनं मांससङ्घातमाहुः | (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||३६|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||३७|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् | गलोपसंरोधकरैस्तथाऽङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ||३८|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनो ये | सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ता ||३९|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा तु | स्रोतोविरोधिन्यचलोद्गता च स्थिराङ्कुरा या कफसम्भवा सा ||४०|| गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रितयोत्थिता च | स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ||४१|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||४२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादपि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||४३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

बलाश एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||४४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाशसञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||४५|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलाशक्षतजप्रसूतः ||४६|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाज्ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकं तु ||४७|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नी च शतघ्निरूपा ||४८|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽतिरुग्यः कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गलायुसञ्ज्ञः ||४९|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः | स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५०|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते तु ||५१|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||५२|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||५३|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||५४|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् | अवेदनैः कण्डुयुतैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन ||५५|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः | दन्तमूलेषु वर्ज्यौ च त्रिलिङ्गगतिशौषिरौ ||५६|| दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः | जिह्वारोगे बलाशस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||५७|| स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलाशश्च विदारिका | गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ||५८|| असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव तु | तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||५९|| (सु. नि. अ. १६) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मुखरोगनिदानं समाप्तम् ||५६||