Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3
atha nētrarōganidānam |
uṣṇābhitaptasya jalē pravēśāddūrēkṣaṇāt svapnaviparyayācca |
svēdādrajōdhūmaniṣēvaṇācca chardērvighātādvamanātiyōgāt ||1||
dravāttathā'nnānniśi sēvitācca viṇmūtravātakramanigrahācca |
prasaktasaṁrōdanakōpaśōkācchirō'bhighātādatimadyapānāt ||2||
tathā r̥tūnāṁ ca viparyayēṇa klēśābhighātādatimaithunācca |
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca nētrē vikārāñjanayanti dōṣāḥ ||3||
(su. u. taṁ. a. 1) |
View original
अथ नेत्ररोगनिदानम् |
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१||
द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२||
तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. १) |
Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4
vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ |
prāyēṇa jāyatē ghōraḥ sarvanētrāmayākaraḥ ||4||
View original
वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः |
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||
Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5
nistōdanastambhanarōmaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirō'bhitāpāḥ |
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipannē nayanē bhavanti ||5||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6
dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṁ bāṣpasamucchrayaśca |
uṣṇāśrutā pītakanētratā ca pittābhipannē nayanē bhavanti ||6||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7
uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśōthaḥ kaṇḍūpadēhāvatiśītatā ca |
srāvō muhuḥ picchila ēva cāpi kaphābhipannē nayanē bhavanti ||7||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8
tāmrāśrutā lōhitanētratā ca nāḍyaḥ samantādatilōhitāśca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipannē nayanē bhavanti ||8||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9
vr̥ddhairētairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām |
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayanē tīvravēdanāḥ ||9||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10
utpāṭyata ivātyarthaṁ nētraṁ nirmathyatē tathā |
śirasō'rdhaṁ ca taṁ vidyādadhimanthaṁ svalakṣaṇaiḥ ||10||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11
hanyāddr̥ṣṭiṁ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhimanthō raktajaḥ pañcarātrāt |
ṣaḍrātrādvātikō vai nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya ēva ||11||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12
udīrṇavēdanaṁ nētraṁ rāgaśōthasamanvitam |
gharṣanistōdaśūlāśruyuktamāmānvitaṁ viduḥ ||12||
View original
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् |
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||
Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13
mandavēdanatā kaṇḍūḥ saṁrambhāśrupraśāntatā |
praśastavarṇatā cākṣṇōḥ sampakvadōṣamādiśēt ||13||
View original
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता |
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||
Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14
kaṇḍūpadēhāśruyutaḥ pakvōdumbarasannibhaḥ |
saṁrambhī pacyatē yastu nētrapākaḥ sa śōthajaḥ |
śōthahīnāni liṅgāni nētrapākē tvaśōthajē ||14||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः |
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15
upēkṣaṇādakṣi yadā'dhimanthō vātātmakaḥ sādayati prasahya |
rujābhirugrābhirasādhya ēṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rōgaḥ ||15||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16
vāraṁvāraṁ ca paryēti bhruvau nētrē ca mārutaḥ |
rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñēyō vātaparyayaḥ ||16||
View original
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः |
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||
Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17
yat kūṇitaṁ dāruṇarūkṣavartma sandahyatē cāviladarśanaṁ yat |
sudāruṇaṁ yat pratibōdhanē ca śuṣkākṣipākōpahataṁ tadakṣi ||17||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18
yasyāvaṭukarṇaśirōhanusthō manyāgatō vā'pyanilō'nyatō vā |
kuryādrujaṁ vai bhruvi lōcanē ca tamanyatōvātamudāharanti ||18||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19
śyāvaṁ lōhitaparyantaṁ sarvaṁ cākṣi prapacyatē |
sadāhaśōthaṁ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ ||19||
View original
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते |
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||
Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20
avēdanā vā'pi savēdanā vā yasyākṣirājyō hi bhavanti tāmrāḥ |
muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādr̥gvyādhiḥ sirōtpāta iti pradiṣṭaḥ ||20||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21
mōhāt sirōtpāta upēkṣitastu jāyēta rōgastu sirāpraharṣaḥ |
tāmrābhamasraṁ sravati pragāḍhaṁ tathā na śaknōtyabhivīkṣituṁ ca ||21||
(su. u. taṁ. a. 6) |
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22
nimagnarūpaṁ tu bhavēddhi kr̥ṣṇē sūcyēva viddhaṁ pratibhāti yadvai |
srāvaṁ sravēduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṁ śukla(kra)mudāharanti ||22||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै |
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23
dr̥ṣṭēḥ samīpē na bhavēttu yacca na cāvagāḍhaṁ na ca saṁsravēddhi |
avēdanaṁ vā na yugmaśuklaṁ tat siddhimāyāti kadācidēva ||23||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि |
अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24
syandātmakaṁ kr̥ṣṇagataṁ sacōṣaṁ śaṅkhēndukundapratimāvabhāsam |
vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṁ sādhyatamaṁ vadanti ||24||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् |
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25
gambhīrajātaṁ bahulaṁ ca śuklaṁ cirōtthitaṁ cāpi vadanti kr̥cchram |
vicchinnamadhyaṁ piśitāvr̥taṁ vā calaṁ sirāsūkṣmamadr̥ṣṭikr̥cca |
dvitvaggataṁ lōhitamantataśca cirōtthitaṁ cāpi vivarjanīyam ||25||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च |
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca nētrē yasmin bhavēnmudganibhaṁ ca śuklam |
tadapyasādhyaṁ pravadanti kēcidanyacca yattittiripakṣatulyam ||26||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् |
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27
śvētaḥ samākrāmati sarvatō hi dōṣēṇa yasyāsitamaṇḍalaṁ ca |
tamakṣipākātyayamakṣirōgaṁ sarvātmakaṁ varjayitavyamāhuḥ ||27||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च |
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28
ajāpurīṣapratimō rujāvān salōhitō lōhitapicchilāsraḥ |
vigr̥hya kr̥ṣṇaṁ pracayō'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyēt ||28||
(iti kr̥ṣṇajāḥ) |
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः |
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८||
(इति कृष्णजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29
prathamē paṭalē dōṣā yasya dr̥ṣṭyāṁ vyavasthitāḥ |
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||29||
(su. u. taṁ. a. 5) |
View original
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः |
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32
dr̥ṣṭirbhr̥śaṁ vihvalati dvitīyaṁ paṭalaṁ gatē |
makṣikāmaśakāṁścāpi jālakāni ca paśyati ||30||
maṇḍalāni patākāṁśca marīciṁ kuṇḍalāni ca |
pariplavāṁśca vividhān varṣamabhraṁ tamāṁsi ca ||31||
dūrasthāni ca rūpāṇi manyatē sa samīpataḥ |
samīpasthāni dūrē ca dr̥ṣṭērgōcaravibhramāt ||32||
yatnavānapi cātyarthaṁ sūcīpāśaṁ na paśyati |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते |
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०||
मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च |
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१||
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः |
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२||
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34
ūrdhvaṁ paśyati nādhastāttr̥tīyaṁ paṭalaṁ gatē ||33||
mahāntyapi ca rūpāṇi chāditānīva cāmbaraiḥ |
karṇanāsākṣihīnāni vikr̥tānīva paśyati ||34||
yathādōṣaṁ ca rajyēta dr̥ṣṭirdōṣē balīyasi |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३||
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः |
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४||
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1
adhaḥsthitē samīpasthaṁ dūrasthaṁ cōparisthitē ||35||
pārśvasthitē tathā dōṣē pārśvasthaṁ naiva paśyati |
samantataḥ sthitē dōṣē saṅkulānīva paśyati ||36||
dr̥ṣṭimadhyasthitē dōṣē mahaddhrasvaṁ ca paśyati |
dvidhā sthitē dvidhā paśyēdbahudhā cānavasthitē ||37||
(su. u. taṁ. a. 7) |
dōṣē dr̥ṣṭyāśritē tiryak sa ēkaṁ manyatē dvidhā ||1||
View original
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५||
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति |
समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६||
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति |
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||
Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40
timirākhyaḥ sa vai dōṣaścaturthaṁ paṭalaṁ gataḥ ||38||
ruṇaddhi sarvatō dr̥ṣṭiṁ liṅganāśamataḥ param |
asminnapi tamōbhūtē nātirūḍhē mahāgadē ||39||
candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣē ca vidyutaḥ |
nirmalāni ca tējāṁsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati ||40||
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८||
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् |
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९||
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः |
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41
sa ēva liṅganāśastu nīlikā kācasañjñitaḥ |41|
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46
vātēna cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati ||41||
āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ |
pittēnādityakhadyōtaśakracāpataḍidguṇān ||42||
nr̥tyataścaiva śikhinaḥ sarvaṁ nīlaṁ ca paśyati |
kaphēna paśyēdrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||43||
(gauracāmaragaurāṇi śvētābhrapratimāni ca |
paśyēdasūkṣmāṇyatyarthaṁ vyabhrē caivābhrasamplavam) |
salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ |
paśyēdraktēna raktāni tamāṁsi vividhāni ca ||44||
sa sitānyapi kr̥ṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ |
sannipātēna citrāṇi viplutānīva paśyati ||45||
bahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyēva samantataḥ |
hīnādhikāṅgānyapi tu jyōtīṁṣyapi ca bhūyasā ||46||
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१||
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः |
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२||
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति |
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३||
(गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च |
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) |
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |
पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४||
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः |
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५||
बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः |
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47
pittaṁ kuryāt parimlāyi mūrchitaṁ pittatējasā |
pītā diśastu khadyōtān bhāskaraṁ cāpi paśyati ||47||
vikīryamāṇān khadyōtairvr̥kṣāṁstējōbhirēva vā |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा |
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७||
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṁ rāgairliṅganāśamataḥ param ||48||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||
Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49
rāgō'ruṇō mārutajaḥ pradiṣṭō mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt |
kaphāt sitaḥ śōṇitajaḥ saraktaḥ samastadōṣaprabhavō vicitraḥ ||49||
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् |
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50
aruṇaṁ maṇḍalaṁ dr̥ṣṭyāṁ sthūlakācāruṇaprabham |50|
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50
parimlāyini rōgē syānmlāyi nīlaṁ ca maṇḍalam ||50||
dōṣakṣayāt svayaṁ tatra kadācit syāttu darśanam |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०||
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54
aruṇaṁ maṇḍalaṁ vātāccañcalaṁ paruṣaṁ tathā ||51||
pittānmaṇḍalamānīlaṁ kāṁsyābhaṁ pītamēva ca |
ślēṣmaṇā bahulaṁ pītaṁ śaṅkhakundēndupāṇḍuram ||52||
calatpadmapalāśasthaḥ śuklō bindurivāmbhasaḥ |
( saṅkucatyātapē'tyarthaḥ chāyāyāṁ vistr̥tō bhavēt) |
mr̥jyamānē ca nayanē maṇḍalaṁ tadvisarpati ||53||
pravālapadmapatrābhaṁ maṇḍalaṁ śōṇitātmakam |
dr̥ṣṭirāgō bhavēccitrō liṅganāśē tridōṣajē |
yathāsvaṁ dōṣaliṅgāni sarvēṣvēva bhavanti hi ||54||
(su. u. taṁ. a. 7) |
( tathā naraḥ pittavidagdhadr̥ṣṭiḥ kaphēna cānyastvatha dhūmadarśī |
yō hrasvajātyō nakulāndhatā ca gambhīrasañjñācca tathaiva dr̥ṣṭiḥ) |
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१||
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च |
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२||
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः |
( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) |
मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३||
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् |
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे |
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी |
यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |
Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55
ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍimē ca rōgā dr̥ṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍēva vācyāḥ |55|
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56
pittēna duṣṭēna sadā tu dr̥ṣṭiḥ pītā bhavēdyasya narasya kiñcit ||55||
pītāni rūpāṇi ca tēna paśyēt sa vai naraḥ pittavidagdhadr̥ṣṭiḥ |
prāptē tr̥tīyaṁ paṭalaṁ tu dōṣē divā na paśyēnniśi cēkṣatē saḥ ||56||
rātrau ca śītānugr̥hītadr̥ṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyēt |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५||
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः |
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६||
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58
tathā naraḥ ślēṣmavidagdhadr̥ṣṭistānyēva śuklāni tu manyatē saḥ ||57||
triṣu sthitō'lpaḥ paṭalēṣu dōṣō naktāndhyamāpādayati prasahya |
divā sa sūryānugr̥hītadr̥ṣṭiḥ paśyēttu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||58||
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७||
त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य |
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59
śōkajvarāyāsaśirō'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dr̥ṣṭiḥ |
dhūmrāṁstathā paśyati sarvabhāvān sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ ||59||
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः |
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60
yō hrasvajāḍyō divasēṣu kr̥cchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tēna paśyēt |60|
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60
vidyōtatē yasya narasya dr̥ṣṭirdōṣābhipannā nakulasya yadvat ||60||
citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyēt sa vai vikārō nakulāndhyasañjñaḥ |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०||
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61
dr̥ṣṭirvirūpā śvasanōpasr̥ṣṭā saṅkōcamabhyantaratastu yāti ||61||
rujāvagāḍhā ca tamakṣirōgaṁ gambhīrikēti pravadanti tajjñāḥ |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१||
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64
bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||62||
nimittatastatra śirō'bhitāpājjñēyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ |
( vidāryatē sīdati hīyatē vā nr̥ṇāmabhighātahr̥tā ca dr̥ṣṭiḥ) |
surarṣigandharvamahōragāṇāṁ sandarśanēnāpi ca bhāskarasya ||63||
hanyēta dr̥ṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ |
tatrākṣi vispr̥ṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dr̥ṣṭiḥ ||64||
(iti dr̥ṣṭigatāḥ) |
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२||
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः |
( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) |
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३||
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः |
तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४||
(इति दृष्टिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65
prastāryarma tanu stīrṇaṁ śyāvaṁ raktanibhaṁ sitē |65|
View original
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|
Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65
saśvētaṁ mr̥du śuklārma śuklē tadvardhatē cirāt ||65||
View original
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||
Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66
padmābhaṁ mr̥du raktārma yanmāṁsaṁ cīyatē sitē |66|
View original
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|
Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66
pr̥thu mr̥dvadhimāṁsārma bahulaṁ ca yakr̥nnibham |66|
View original
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|
Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66
sthiraṁ prastāri māṁsāḍhyaṁ śuklaṁ snāyvarma pañcamam ||66||
View original
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||
Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavō yē śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisañjñaḥ |67|
(su. u. taṁ. a. 7) |
View original
श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67
ēkō yaḥ śaśarudhirōpamaśca binduḥ śuklasthō bhavati tamarjunaṁ vadanti ||67||
(su. u. taṁ. a. 4) |
View original
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७||
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68
ślēṣmamārutakōpēna śuklē piṣṭaṁ samunnatam |
piṣṭavat piṣṭakaṁ viddhi malāktādarśasannibham ||68||
View original
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् |
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||
Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69
jālābhaḥ kaṭhinasirō mahān saraktaḥ santānaḥ smr̥ta iha jālasañjñitastu |69|
(su. u. taṁ. a. 4) |
View original
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvr̥tā yāstā brūyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ |69|
(su. u. taṁ. a. 4) |
View original
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69
kāṁsyābhō'mr̥duratha vāribindukalpō vijñēyō nayanasitē balāsasañjñaḥ ||69||
(iti śuklajāḥ) |
(su. u. taṁ. a. 4) |
View original
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९||
(इति शुक्लजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70
pakvaḥ śōthaḥ sandhijō yaḥ satōdaḥ sravēt pūyaṁ pūti pūyālasākhyaḥ |70|
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70
granthirnālpō dr̥ṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyō nīrujastūpanāhaḥ ||70||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71
gatvā sandhīnaśrumārgēṇa dōṣāḥ kuryuḥ srāvān lakṣaṇaiḥ svairupētān |
taṁ hi srāvaṁ nētranāḍīti caikē tasyā liṅgaṁ kīrtayiṣyē caturdhā ||71||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् |
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
pākāt sandhau saṁsravēdyastu pūyaṁ pūyāsrāvō'sau gadaḥ sarvajastu |72|
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72
śvētaṁ sāndraṁ picchilaṁ yaḥ sravēttu ślēṣmāsrāvō'sau vikārō matastu ||72||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
raktasrāvaḥ śōṇitōtthō vikāraḥ sravēdduṣṭaṁ tatra raktaṁ prabhūtam |73|
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73
haridrābhaṁ pītamuṣṇaṁ jalābhaṁ pittāt srāvaḥ saṁsravēt sandhimadhyāt ||73||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74
tāmrā tanvī dāhaśūlōpapannā raktājjñēyā parvaṇī vr̥ttaśōthā |
jātā sandhau kr̥ṣṇaśuklē... |74|
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा |
जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74
...'lajī syāt tasminnēva khyāpitā pūrvaliṅgai ||74||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75
krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṁ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ |
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlōcanaṁ dūṣayantaḥ ||75||
(iti sandhigatāḥ) |
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः |
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५||
(इति सन्धिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76
abhyantaramukhī tāmrā bāhyatō vartmanaśca yā |
sōtsaṅgōtsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā ||76||
(su. u. taṁ. a. 2) |
View original
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या |
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77
vartmāntē piḍakā dhmātā bhidyantē ca sravanti ca |
kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ ||77||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च |
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyō raktasarṣapasannibhāḥ |
rujāvatyaśca piḍakāḥ pōthakya iti kīrtitāḥ ||78||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः |
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79
piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṁvr̥tā |
vartmasthā śarkarā nāma sa rōgō vartmadūṣakaḥ ||79||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता |
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80
ērvārubījapratimāḥ piḍakā mandavēdanāḥ |
ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśōvartma kīrtyatē ||80||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः |
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81
dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdhō dāruṇō'bhyantarōdbhavaḥ |
vyādhirēṣō'bhivikhyātaḥ śuṣkārśō nāma nāmataḥ ||81||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः |
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82
dāhatōdavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā |
mr̥dvī mandarujā sūkṣmā jñēyā sā'ñjananāmikā ||82||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा |
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83
vartmōpacīyatē yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat ||83||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः |
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84
kaṇḍūmatā'lpatōdēna vartmaśōthēna yō naraḥ |
na sa sañcchādayēdakṣi yatrāsau vartmabandhakaḥ ||84||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः |
न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85
mr̥dvalpavēdanaṁ tāmraṁ yadvartma samamēva ca |
akasmācca bhavēdraktaṁ kliṣṭavartmēti tadviduḥ ||85||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च |
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86
kliṣṭaṁ punaḥ pittayutaṁ śōṇitaṁ vidahēdyadā |
tataḥ klinnatvamāpannamucyatē vartmakardamaḥ ||86||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा |
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87
yadvartma bāhyatō'ntaśca śyāvaṁ śūlaṁ savēdanam |
tadāhuḥ śyāvavartmēti vartmarōgaviśāradāḥ ||87||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् |
तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88
arujaṁ bāhyataḥ śūnaṁ vartma yasya narasya hi |
praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ ||88||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि |
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89
yasya dhautānyadhautāni sambadhyantē punaḥ punaḥ |
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||89||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः |
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90
vimuktasandhi niścēṣṭaṁ vartma yasya na mīlyatē |
ētadvātahataṁ vartma jānīyādakṣicintakaḥ ||90||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते |
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91
vartmāntarasthaṁ viṣamaṁ granthibhūtamavēdanam |
ācakṣītārbudamiti saraktamavilambitam ||91||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् |
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92
nimēṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ sandhisaṁśrayāḥ |
pracālayati vartmāni nimēṣaṁ nāma tadviduḥ ||92||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः |
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93
yaḥ sthitō vartmamadhyē tu lōhitō mr̥duraṅkuraḥ |
tadraktajaṁ śōṇitārśaśchinnaṁ chinnaṁ pravardhatē ||93||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः |
तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94
apākī kaṭhinaḥ sthūlō granthirvartmabhavō'rujaḥ , lagaṇō nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ ||94||
(su. u. taṁ. a. 3) |
View original
अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95
trayō dōṣā bahiḥśōthaṁ kuryuśchidrāṇi vartmanōḥ |
prasravantyantarudakaṁ bisavadbisavartma tat ||95||
(vā. u. a. 8) |
View original
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः |
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५||
(वा. उ. अ. ८) |
Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96
vātādyā vartmasaṅkōcaṁ janayanti malā yadā |
tadā draṣṭuṁ na śaknōti kuñcanaṁ nāma tadviduḥ ||96||
View original
वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा |
तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||
Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98
pracālitāni vātēna pakṣmāṇyakṣi viśanti hi |
ghr̥ṣyantyakṣi muhustāni saṁrambhaṁ janayanti ca ||97||
asitē sitabhāgē ca mūlakōṣāt patantyapi |
pakṣmakōpaḥ sa vijñēyō vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||98||
View original
प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि |
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७||
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि |
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||
Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102
vartmapakṣmāśayagataṁ pittaṁ rōmāṇi śātayēt |
kaṇḍūṁ dāhaṁ ca kurutē pakṣmaśātaṁ tamādiśēt ||99||
nava sandhyāśrayāstēṣu vartmajāstvēkaviṁśatiḥ |
śuklabhāgē daśaikaśca catvāraḥ kr̥ṣṇabhāgajāḥ ||100||
sarvāśrayāḥ saptadaśa dr̥ṣṭijā dvādaśaiva tu |
bāhyajau dvau samākhyātau rōgau paramadāruṇau ||101||
bhūya ētān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||102||
(iti vartmagatāḥ) |
(su. u. taṁ. a. 1) |
View original
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् |
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९||
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१||
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२||
(इति वर्त्मगताः) |
(सु. उ. तं. अ. १) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 59
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē nētrarōganidānaṁ samāptam ||59||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||