Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
athōdaranidānam | rōgāḥ sarvē'pi mandē'gnau sutarāmudarāṇi ca | ajīrṇānmalinaiścānnairjāyantē malasañcayāt ||1|| (vā. ni. a. 12) |
अथोदरनिदानम् | रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च | अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१|| (वा. नि. अ. १२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
ruddhvā svēdāmbuvāhīni dōṣāḥ srōtāṁsi sañcitāḥ | prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṁ nr̥ṇām ||2|| (ca. ci. a. 13) |
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः | प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२|| (च. चि. अ. १३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
ādhmānaṁ gamanē'śaktirdaurbalyaṁ durbalāgnitā | śōthaḥ sadanamaṅgānāṁ saṅgō vātapurīṣayōḥ ||3|| dāhastandrā ca sarvēṣu jaṭharēṣu bhavanti hi | (su. ni. a. 7) | pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatōdakaiḥ ||4|| sambhavantyudarāṇyaṣṭau tēṣāṁ liṅgaṁ pr̥thak śr̥ṇu |5|
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता | शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३|| दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि | (सु. नि. अ. ७) | पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४|| सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
tatra vātōdarē śōthaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu ||5|| kukṣipārśvōdarakaṭīpr̥ṣṭharuk parvabhēdanam | śuṣkakāsō'ṅgamardō'dhōgurutā malasaṅgrahaḥ ||6|| śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvr̥ddhihrāsavat | satōdabhēdamudaraṁ tanukr̥ṣṇasirātatam ||7|| ādhmātadr̥tivacchabdamāhataṁ prakarōti ca | vāyuścātra sarukśabdō vicarēt sarvatō gatiḥ ||8|| (vā. ni. a. 12) |
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५|| कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् | शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६|| श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् | सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७|| आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च | वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८|| (वा. नि. अ. १२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
pittōdarē jvarō mūrchā dāhastr̥ṭ kaṭukāsyatā | bhramō'tisāraḥ pītatvaṁ tvagādāvudaraṁ harit ||9|| pītatāmrasirānaddhaṁ sasvēdaṁ sōṣma dahyatē | dhūmāyatē mr̥dusparśaṁ kṣiprapākaṁ pradūyatē ||10|| (vā. ni. a. 12) |
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता | भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९|| पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते | धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०|| (वा. नि. अ. १२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
ślēṣmōdarē'ṅgasadanaṁ svāpaśvayathugauravam | nidrōtklēśō'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ||11|| udaraṁ stimitaṁ snigdhaṁ śuklarājītataṁ mahat | cirābhivr̥ddhaṁ kaṭhinaṁ śītasparśaṁ guru sthiram ||12|| (vā. ni. a. 12) | striyō'nnapānaṁ nakhalōmamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvr̥ttāḥ | yasmai prayacchantyarayō garāṁśca duṣṭāmbudūṣīviṣasēvanādvā ||13|| tēnāśu raktaṁ kupitāśca dōṣāḥ kuryuḥ sughōraṁ jaṭharaṁ triliṅgam | tacchītavātē bhr̥śadurdinē ca viśēṣataḥ kupyati dahyatē ca ||14|| sa cāturō muhyati hi prasaktaṁ pāṇḍuḥ kr̥śaḥ śuṣyati tr̥ṣṇayā ca | dūṣyōdaraṁ kīrtitamētadēva ...|| (su. ni. a. 7) |
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् | निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११|| उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् | चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२|| (वा. नि. अ. १२) | स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः | यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३|| तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् | तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४|| स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च | दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...|| (सु. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... plīhōdaraṁ kīrtayatō nibōdha ||15|| vidāhyabhiṣyandiratasya jantōḥ praduṣṭamatyarthamasr̥k kaphaśca | plīhābhivr̥ddhiṁ kurutaḥ pravr̥ddhau plīhōtthamētajjaṭharaṁ vadanti ||16|| tadvāmapārśvē parivr̥ddhimēti viśēṣataḥ sīdati cāturō'tra | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalō'tipāṇḍuḥ | savyānyapārśvē yakr̥ti pravr̥ddhē jñēyaṁ yakr̥ddālyudaraṁ tadēva ||17|| (su. ni. a. 7) |
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५|| विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च | प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६|| तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र | मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः | सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७|| (सु. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
udāvartarujānāhairmōhatr̥ḍdahanajvaraiḥ | gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt ||18|| (vā. ni. a. 12) |
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः | गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८|| (वा. नि. अ. १२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
yasyāntramannairupalēpibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṁ yathāvat | sañcīyatē tasya malaḥ sadōṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām ||19|| nirudhyatē tasya gudē purīṣaṁ nirēti kr̥cchrādapi cālpamalpam | hr̥nnābhimadhyē parivr̥ddhimēti tasyōdaraṁ baddhagudaṁ vadanti ||20|| (su. ni. a. 7) |
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् | सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९|| निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् | हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०|| (सु. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
śalyaṁ tathā'nnōpahitaṁ yadantraṁ bhuktaṁ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmātsrutō'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravēdvai gudatastu bhūyaḥ ||21|| nābhēradhaścōdaramēti vr̥ddhiṁ nistudyatē dālyati cātimātram | ētat parisrāvyudaraṁ pradiṣṭaṁ ... |22| (su. ni. a. 7) |
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा | तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१|| नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् | एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२| (सु. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... dakōdaraṁ kīrtayatō nibōdha ||22|| yaḥ snēhapītō'pyanuvāsitō vā vāntō viriktō'pyathavā nirūḍhaḥ | pibējjalaṁ śītalamāśu tasya srōtāṁsi dūṣyanti hi tadvahāni ||23|| snēhōpaliptēṣvathavā'pi tēṣu dakōdaraṁ pūrvavadabhyupaiti | snigdhaṁ mahattatparivr̥ttanābhisamātataṁ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dr̥tiḥ kṣubhyati kampatē ca śabdāyatē cāpi dakōdaraṁ tat ||24|| (su. ni. a. 7) |
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२|| यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः | पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३|| स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति | स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च | यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४|| (सु. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
janmanaivōdaraṁ sarvaṁ prāyaḥ kr̥cchratamaṁ matam | balinastadajātāmbu yatnasādhyaṁ navōtthitam ||25|| pakṣādbaddhagudaṁ tūrdhvaṁ sarvaṁ jātōdakaṁ tathā | prāyō bhavatyabhāvāya chidrāntraṁ cōdaraṁ nr̥ṇām ||26|| (ca. ci. a. 13)0 |27|
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् | बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५|| पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा | प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६|| (च. चि. अ. १३)० |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
śūnākṣaṁ kuṭilōpasthamupaklinnatanutvacam | balaśōṇitamāṁsāgniparikṣīṇaṁ ca varjayēt ||27|| (ca. ci. a. 13) | pārśvabhaṅgānnavidvēṣaśōthātīsārapīḍitam | viriktaṁ cāpyudariṇaṁ pūryamāṇaṁ vivarjayēt ||28|| (su. sū. a. 33) |
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् | बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७|| (च. चि. अ. १३) | पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् | विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē udaranidānaṁ samāptam ||35||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
🔊 Audio coming soon