35. udaranidānam

Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1

अथोदरनिदानम् | रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च | अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१|| (वा. नि. अ. १२) |

Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2

रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः | प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२|| (च. चि. अ. १३) |

Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5

आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता | शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३|| दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि | (सु. नि. अ. ७) | पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४|| सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|

Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8

तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५|| कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् | शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६|| श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् | सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७|| आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च | वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८|| (वा. नि. अ. १२) |

Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10

पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता | भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९|| पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते | धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०|| (वा. नि. अ. १२) |

Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14

श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् | निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११|| उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् | चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२|| (वा. नि. अ. १२) | स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः | यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३|| तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् | तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४|| स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च | दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...|| (सु. नि. अ. ७) |

Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17

... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५|| विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च | प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६|| तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र | मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः | सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७|| (सु. नि. अ. ७) |

Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18

उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः | गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८|| (वा. नि. अ. १२) |

Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20

यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् | सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९|| निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् | हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०|| (सु. नि. अ. ७) |

Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22

शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा | तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१|| नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् | एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२| (सु. नि. अ. ७) |

Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24

... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२|| यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः | पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३|| स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति | स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च | यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४|| (सु. नि. अ. ७) |

Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् | बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५|| पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा | प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६|| (च. चि. अ. १३)० |२७|

Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् | बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७|| (च. चि. अ. १३) | पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् | विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८|| (सु. सू. अ. ३३) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||