అథ విసర్పనిదానం | లవణామ్లకటూష్ణాదిసంసేవాదోషకోపతః | విసర్పః సప్తధా జ్ఞేయః సర్వతః పరిసర్పణాత్ ||1|| పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః | వాతికః పైత్తికశ్చైవ కఫజః సాన్నిపాతికః ||2|| చత్వార ఏతే వీసర్పా వక్ష్యంతే ద్వంద్వజాస్త్రయః | ఆగ్నేయో వాతపిత్తాభ్యాం గ్రంథ్యాఖ్యః కఫవాతజః ||3|| యస్తు కర్దమకో ఘోరః స పిత్తకఫసంభవః |4| (చ. చి. అ. 21) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् | लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः | विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१|| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः | वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२|| चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः | आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३|| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అమ్లపిత్తసంభవచ్ఛర్దేర్వేగవిధారణాద్రక్తదుష్టౌ సత్యాం విసర్పోత్పత్తేర్హేతుసామ్యాత్ తదనంతరం విసర్పనిదానం| ఛర్దివేగవిఘాతస్య రక్తదూషకత్వే చరకవచనం యథా– “ ఛర్దివేగప్రతీఘాతాత్ కాలే చానవసేవనాత్| శరత్కాలప్రభావాచ్చ శోణితం సంప్రదుష్యతి||” (చ. సూ. అ. 24) ఇతి| తస్య నిదానపూర్వికాం సంఖ్యాం నిరుక్తిం చాహ– లవణామ్లేత్యాది| “విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన లక్ష్యతే|” ఇతి వచనాత్ లవణామ్లాదికం విశేషేణ రక్తపిత్తనిదానముక్తం| సంసేవయా సతతసేవయా దోషకోపః సంసేవాద్దోషకోపస్తతః| అత్ర, ఆదిగ్రహణాత్ చరకోక్తానాం హరితశాకశిండాకీప్రభృతీనాం గ్రహణం| సప్తధేతి ఉల్బణైకైకదోషజాస్త్రయః, సన్నిపాతజ ఏకః, త్రయో ద్వంద్వజాః, ఇతి సప్తప్రకారత్వముక్తం| సర్వతః పరిసర్పణాదితి సర్వతః పరిసర్పణాత్ పరిసర్పః, వివిధం సర్పాణాద్విసర్పః| యదుక్తం చరకే– “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోऽథవా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||” (చ. చి. అ. 21) ఇతి||1-3||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అమ్లపిత్తసంభవచ్ఛర్దేర్వేగవిఘాతాద్రక్తదుష్టౌ సత్యాం విసర్పోత్పత్తేర్హేతుసామాన్యాచ్చానంతరం విసర్పనిదానమాహ– ఛర్దివేగవిఘాతస్య చ రక్తదూషకత్వే చరకవచనం యథా– “ఛర్దివేగవిఘాతాత్తు కాలే చానవసేవనాత్| శరత్కాలస్వభావాచ్చ శోణితం సంప్రదుష్యతి||” ఇతి| తస్య నిదానపూర్వికాం సంఖ్యాం నిరుక్తిం చాహ– లవణేత్యాది| లవణాదిభిర్విసర్పో రోగో భవతి, స సప్తధా జ్ఞేయః| “విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన” ఇతి వచనాల్లవణాదికం విశేషేణ రక్తపిత్తనిదానముక్తం| ఏషాం సంతతసేవయా దోషకోపః| ఆదిగ్రహణాచ్చరకక్తహరితశాకశిండాకీప్రభృతీనాం గ్రహణం| సర్వతః పరిసర్పణాత్ పరిసర్పః, వివిధం సర్పతీతి విసర్పః| యదుక్తం చరకే– “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోऽథ వా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||” ఇతి| సంఖ్యాసంప్రాప్తిమాహ– పృథక్త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయ ఇత్యాది సుగమం| ఆగ్నేయ ఇత్యాదిసుగమం||1-3||