Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতঃ প্রমেহচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
দ্বৌ প্রমেহৌ ভবতঃ- সহজোঽপথ্যনিমিত্তশ্চ |
তত্র সহজো মাতৃপিতৃবীজদোষকৃতঃ, অহিতাহারজোঽপথ্যনিমিত্তঃ |
তযোঃ পূর্বেণোপদ্রুতঃ কৃশো রূক্ষোঽল্পাশী পিপাসুর্ভৃশং পরিসরণশীলশ্চ ভবতি; উত্তরেণ স্থূলো বহ্বাশী স্নিগ্ধঃ শয্যাসনস্বপ্নশীলঃ প্রাযেণেতি ||৩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
তত্র কৃশমন্নপানপ্রতিসংস্কৃতাভিঃ ক্রিযাভিশ্চিকিত্সেত, স্থূলমপতর্পণযুক্তাভিঃ ||৪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
সর্ব এব চ পরিহরেযুঃ সৌবীরকতুষোদকশুক্তমৈরেযসুরাসবতোযপযস্তৈলঘৃতেক্ষুবিকারদধিপিষ্টান্নাম্লযবাগূপানকানি গ্রাম্যানূপৌদকমাংসানি চেতি ||৫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ততঃ শালিষষ্টিকযবগোধূমকোদ্রবোদ্দালকাননবান্ ভুঞ্জীত চণকাঢকীকুলত্থমুদ্গবিকল্পেন, তিক্তকষাযাভ্যাং চ শাকগণাভ্যাং নিকুম্ভেঙ্গুদীসর্ষপাতসীতৈলসিদ্ধাভ্যাং, বদ্ধমূত্রৈর্বা জাঙ্গলৈর্মাংসৈরপহৃতমেদোভিরনম্লৈরঘৃতৈশ্চেতি ||৬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
তত্রাদিত এব প্রমেহিণং স্নিগ্ধমন্যতমেন তৈলেন প্রিযঙ্গ্বাদিসিদ্ধেন বা ঘৃতেন বামযেত্ প্রগাঢং বিরেচযেচ্চ, বিরেচনাদনন্তরং সুরসাদিকষাযেণাস্থাপযেন্মহৌষধভদ্রদারুমুস্তাবাপেন মধুসৈন্ধবযুক্তেন, দহ্যমানং চ ন্যগ্রোধাদিকষাযেণ নিস্তৈলেন ||৭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ততঃ শুদ্ধদেহমামলকরসেন হরিদ্রাং মধুসংযুক্তাং পাযযেত্, ত্রিফলাবিশালাদেবদারুমুস্তকষাযং বা, শালকম্পিল্লকমুষ্কককল্কমক্ষমাত্রং বা মধুমধুরমামলকরসেন হরিদ্রাযুতং, কুটজকপিত্থরোহীতকবিভীতকসপ্তপর্ণপুষ্পকল্কং বা নিম্বারগ্বধসপ্তপর্ণমূর্বাকুটজসোমবৃক্ষপলাশানাং বা ত্বক্পত্রমূলফলপুষ্পকষাযাণি, এতে পঞ্চ যোগাঃ সর্বমেহানামপহন্তারো ব্যাখ্যাতাঃ ||৮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
বিশেষশ্চাত ঊর্ধ্বং- তত্রোদকমেহিনং পারিজাতকষাযং পাযযেত্, ইক্ষুমেহিনং বৈজযন্তীকষাযং, সুরামেহিনং নিম্বকষাযং, সিকতামেহিনং চিত্রককষাযং, শনৈর্মেহিনং খদিরকষাযং, লবণমেহিনং পাঠাঽগুরুহরিদ্রাকষাযং , পিষ্টমেহিনং হরিদ্রাদারুহরিদ্রাকষাযং, সান্দ্রমেহিনং সপ্তপর্ণকষাযং, শুক্রমেহিনং দূর্বাশৈবলপ্লবহঠকরঞ্জকসেরুককষাযং ককুভচন্দনকষাযং বা, ফেনমেহিনং ত্রিফলারগ্বধমৃদ্বীকাকষাযং, মধুমধুরমিতি; পৈত্তিকেষু নীলমেহিনং শালসারাদিকষাযমশ্বত্থকষাযং বা পাযযেত্, হরিদ্রামেহিনং রাজবৃক্ষকষাযং, অম্লমেহিনং ন্যগ্রোধাদিকষাযং, ক্ষারমেহিনং ত্রিফলাকষাযং, মঞ্জিষ্ঠামেহিনং মঞ্জিষ্ঠাচন্দনকষাযং, শোণিতমেহিনং গুডূচীতিন্দুকাস্থিকাশ্মর্যখর্জূরকষাযং মধুমিশ্রং; অত ঊর্ধ্বমসাধ্যেষ্বপি যোগান্ যাপনার্থং বক্ষ্যামঃ, তদ্যথা- সর্পির্মেহিনং কুষ্ঠকুটজপাঠাহিঙ্গুকটুরোহিণীকল্কং গুডূচীচিত্রককষাযেণ পাযযেত্, বসামেহিনমগ্নিমন্থকষাযং শিংশপাকষাযং বা, ক্ষৌদ্রমেহিনং কদরক্রমুককষাযং , হস্তিমেহিনং তিন্দুককপিত্থশিরীষপলাশপাঠামূর্বাদুঃস্পর্শাকষাযং মধুমধুরং হস্ত্যশ্বশূকরখরোষ্ট্রাস্থিক্ষারং চেতি; দহ্যমানমৌদককন্দক্বাথসিদ্ধাং যবাগূং ক্ষীরেক্ষুরসমধুরাং পাযযেত্ ||৯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ততঃ প্রিযঙ্গ্বনন্তাযূথিকাপদ্মাত্রাযন্তিকালোহিতিকাম্বষ্ঠাদাডিমত্বক্শালপর্ণীপদ্মতুঙ্গকেশর- ধাতকীবকুলশাল্মলীশ্রীবেষ্টকমোচরসেষ্বরিষ্টানযস্কৃতীর্লেহানাসবাংশ্চ কুর্বীত; শৃঙ্গাটকগিলোড্যবিসমৃণালকাশকসেরুকমধুকাম্রজম্ব্বসনতিনিশককুভকট্বঙ্গরোধ্রভল্লাতক- পলাশচর্মবৃক্ষগিরিকর্ণিকাশীতশিবনিচুলদাডিমাজকর্ণহরিবৃক্ষরাজাদনগোপঘোণ্টাবিকঙ্কতেষু বা; যবান্নবিকারাংশ্চ সেবেত; যথোক্তকষাযসিদ্ধাং যবাগূং চাস্মৈ প্রযচ্ছেত্, কষাযাণি বা পাতুম্ ||১০||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
মহাধনমহিতাহারমৌষধদ্বেষিণমীশ্বরং বা পাঠাভযাচিত্রকপ্রগাঢমনল্পমাক্ষিকমন্যতমমাসবং পাযযেত্, অঙ্গারশূল্যোপদংশং বা মাধ্বীকমভীক্ষ্ণং, ক্ষৌদ্রকপিত্থমরিচানুবিদ্ধানি চাস্মৈ পানভোজনান্যুপহরেত্, উষ্ট্রাশ্বতরখরপুরীষচূর্ণানি চাস্মৈ দদ্যাদশনেষু; হিঙ্গুসৈন্ধবযুক্তৈর্যূষৈঃ সার্ষপৈশ্চ রাগৈর্ভোজযেত্; অবিরুদ্ধানি চাস্মৈ পানভোজনান্যুপহরেদ্রসগন্ধবন্তি চ; প্রবৃদ্ধমেহাস্তু ব্যাযামনিযুদ্ধক্রীডাগজতুরগরথপদাতিচর্যাপরিক্রমণান্যস্ত্রোপাস্ত্রে বা সেবেরন্ ||১১||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
অধনস্ত্ববান্ধবো বা পাদত্রাণাতপত্রবিরহিতো ভৈক্ষ্যাশী গ্রামৈকরাত্রবাসী মুনিরিব সংযতাত্মা যোজনশতমধিকং বা গচ্ছেত্, মহাধনো বা শ্যামাকনীবারবৃত্তিরামলককপিত্থতিন্দুকাশ্মন্তকফলাহারো মৃগৈঃ সহ বসেত্, তন্মূত্রশকৃদ্ভক্ষঃ সততমনুব্রজেদ্গাঃ, ব্রাহ্মণো বা শিলোঞ্ছবৃত্তির্ভূত্বা ব্রহ্মরথমুদ্ধরেত্, কৃষেত্ সততমিতরঃ খনেদ্বা কূপং, কৃশং তু সততং রক্ষেত্ ||১২||
ভবতি চাত্র- অধনো বৈদ্যসন্দেশাদেবং কুর্বন্নতন্দ্রিতঃ |
সংবত্সরাদন্তরাদ্বা প্রমেহাত্ প্রতিমুচ্যতে ||১৩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং চিকিত্সাস্থানে প্রমেহচিকিত্সিতং নামৈকাদশোঽধ্যাযঃ ||১১||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||