Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
ದ್ವೌ ಪ್ರಮೇಹೌ ಭವತಃ- ಸಹಜೋಽಪಥ್ಯನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ |
ತತ್ರ ಸಹಜೋ ಮಾತೃಪಿತೃಬೀಜದೋಷಕೃತಃ, ಅಹಿತಾಹಾರಜೋಽಪಥ್ಯನಿಮಿತ್ತಃ |
ತಯೋಃ ಪೂರ್ವೇಣೋಪದ್ರುತಃ ಕೃಶೋ ರೂಕ್ಷೋಽಲ್ಪಾಶೀ ಪಿಪಾಸುರ್ಭೃಶಂ ಪರಿಸರಣಶೀಲಶ್ಚ ಭವತಿ; ಉತ್ತರೇಣ ಸ್ಥೂಲೋ ಬಹ್ವಾಶೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶಯ್ಯಾಸನಸ್ವಪ್ನಶೀಲಃ ಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ ||೩||
View original
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्वौ प्रमेहौ भवतः- सहजोऽपथ्यनिमित्तश्च |
तत्र सहजो मातृपितृबीजदोषकृतः, अहिताहारजोऽपथ्यनिमित्तः |
तयोः पूर्वेणोपद्रुतः कृशो रूक्षोऽल्पाशी पिपासुर्भृशं परिसरणशीलश्च भवति; उत्तरेण स्थूलो बह्वाशी स्निग्धः शय्यासनस्वप्नशीलः प्रायेणेति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ತತ್ರ ಕೃಶಮನ್ನಪಾನಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತಾಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ, ಸ್ಥೂಲಮಪತರ್ಪಣಯುಕ್ತಾಭಿಃ ||೪||
View original
तत्र कृशमन्नपानप्रतिसंस्कृताभिः क्रियाभिश्चिकित्सेत, स्थूलमपतर्पणयुक्ताभिः ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ಸರ್ವ ಏವ ಚ ಪರಿಹರೇಯುಃ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಶುಕ್ತಮೈರೇಯಸುರಾಸವತೋಯಪಯಸ್ತೈಲಘೃತೇಕ್ಷುವಿಕಾರದಧಿಪಿಷ್ಟಾನ್ನಾಮ್ಲಯವಾಗೂಪಾನಕಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸಾನಿ ಚೇತಿ ||೫||
View original
सर्व एव च परिहरेयुः सौवीरकतुषोदकशुक्तमैरेयसुरासवतोयपयस्तैलघृतेक्षुविकारदधिपिष्टान्नाम्लयवागूपानकानि ग्राम्यानूपौदकमांसानि चेति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ತತಃ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕಾನನವಾನ್ ಭುಞ್ಜೀತ ಚಣಕಾಢಕೀಕುಲತ್ಥಮುದ್ಗವಿಕಲ್ಪೇನ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಶಾಕಗಣಾಭ್ಯಾಂ ನಿಕುಮ್ಭೇಙ್ಗುದೀಸರ್ಷಪಾತಸೀತೈಲಸಿದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ, ಬದ್ಧಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ಜಾಙ್ಗಲೈರ್ಮಾಂಸೈರಪಹೃತಮೇದೋಭಿರನಮ್ಲೈರಘೃತೈಶ್ಚೇತಿ ||೬||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोद्रवोद्दालकाननवान् भुञ्जीत चणकाढकीकुलत्थमुद्गविकल्पेन, तिक्तकषायाभ्यां च शाकगणाभ्यां निकुम्भेङ्गुदीसर्षपातसीतैलसिद्धाभ्यां, बद्धमूत्रैर्वा जाङ्गलैर्मांसैरपहृतमेदोभिरनम्लैरघृतैश्चेति ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ತತ್ರಾದಿತ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಿಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ಯತಮೇನ ತೈಲೇನ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಘೃತೇನ ವಾಮಯೇತ್ ಪ್ರಗಾಢಂ ವಿರೇಚಯೇಚ್ಚ, ವಿರೇಚನಾದನನ್ತರಂ ಸುರಸಾದಿಕಷಾಯೇಣಾಸ್ಥಾಪಯೇನ್ಮಹೌಷಧಭದ್ರದಾರುಮುಸ್ತಾವಾಪೇನ ಮಧುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೇನ, ದಹ್ಯಮಾನಂ ಚ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯೇಣ ನಿಸ್ತೈಲೇನ ||೭||
View original
तत्रादित एव प्रमेहिणं स्निग्धमन्यतमेन तैलेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन वा घृतेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च, विरेचनादनन्तरं सुरसादिकषायेणास्थापयेन्महौषधभद्रदारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेन, दह्यमानं च न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತತಃ ಶುದ್ಧದೇಹಮಾಮಲಕರಸೇನ ಹರಿದ್ರಾಂ ಮಧುಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪಾಯಯೇತ್, ತ್ರಿಫಲಾವಿಶಾಲಾದೇವದಾರುಮುಸ್ತಕಷಾಯಂ ವಾ, ಶಾಲಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಮುಷ್ಕಕಕಲ್ಕಮಕ್ಷಮಾತ್ರಂ ವಾ ಮಧುಮಧುರಮಾಮಲಕರಸೇನ ಹರಿದ್ರಾಯುತಂ, ಕುಟಜಕಪಿತ್ಥರೋಹೀತಕಬಿಭೀತಕಸಪ್ತಪರ್ಣಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಂ ವಾ ನಿಮ್ಬಾರಗ್ವಧಸಪ್ತಪರ್ಣಮೂರ್ವಾಕುಟಜಸೋಮವೃಕ್ಷಪಲಾಶಾನಾಂ ವಾ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಮೂಲಫಲಪುಷ್ಪಕಷಾಯಾಣಿ, ಏತೇ ಪಞ್ಚ ಯೋಗಾಃ ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಮಪಹನ್ತಾರೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೮||
View original
ततः शुद्धदेहमामलकरसेन हरिद्रां मधुसंयुक्तां पाययेत्, त्रिफलाविशालादेवदारुमुस्तकषायं वा, शालकम्पिल्लकमुष्कककल्कमक्षमात्रं वा मधुमधुरमामलकरसेन हरिद्रायुतं, कुटजकपित्थरोहीतकबिभीतकसप्तपर्णपुष्पकल्कं वा निम्बारग्वधसप्तपर्णमूर्वाकुटजसोमवृक्षपलाशानां वा त्वक्पत्रमूलफलपुष्पकषायाणि, एते पञ्च योगाः सर्वमेहानामपहन्तारो व्याख्याताः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ವಿಶೇಷಶ್ಚಾತ ಊರ್ಧ್ವಂ- ತತ್ರೋದಕಮೇಹಿನಂ ಪಾರಿಜಾತಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇತ್, ಇಕ್ಷುಮೇಹಿನಂ ವೈಜಯನ್ತೀಕಷಾಯಂ, ಸುರಾಮೇಹಿನಂ ನಿಮ್ಬಕಷಾಯಂ, ಸಿಕತಾಮೇಹಿನಂ ಚಿತ್ರಕಕಷಾಯಂ, ಶನೈರ್ಮೇಹಿನಂ ಖದಿರಕಷಾಯಂ, ಲವಣಮೇಹಿನಂ ಪಾಠಾಽಗುರುಹರಿದ್ರಾಕಷಾಯಂ , ಪಿಷ್ಟಮೇಹಿನಂ ಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾಕಷಾಯಂ, ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಿನಂ ಸಪ್ತಪರ್ಣಕಷಾಯಂ, ಶುಕ್ರಮೇಹಿನಂ ದೂರ್ವಾಶೈವಲಪ್ಲವಹಠಕರಞ್ಜಕಸೇರುಕಕಷಾಯಂ ಕಕುಭಚನ್ದನಕಷಾಯಂ ವಾ, ಫೇನಮೇಹಿನಂ ತ್ರಿಫಲಾರಗ್ವಧಮೃದ್ವೀಕಾಕಷಾಯಂ, ಮಧುಮಧುರಮಿತಿ; ಪೈತ್ತಿಕೇಷು ನೀಲಮೇಹಿನಂ ಶಾಲಸಾರಾದಿಕಷಾಯಮಶ್ವತ್ಥಕಷಾಯಂ ವಾ ಪಾಯಯೇತ್, ಹರಿದ್ರಾಮೇಹಿನಂ ರಾಜವೃಕ್ಷಕಷಾಯಂ, ಅಮ್ಲಮೇಹಿನಂ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯಂ, ಕ್ಷಾರಮೇಹಿನಂ ತ್ರಿಫಲಾಕಷಾಯಂ, ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮೇಹಿನಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಚನ್ದನಕಷಾಯಂ, ಶೋಣಿತಮೇಹಿನಂ ಗುಡೂಚೀತಿನ್ದುಕಾಸ್ಥಿಕಾಶ್ಮರ್ಯಖರ್ಜೂರಕಷಾಯಂ ಮಧುಮಿಶ್ರಂ; ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಯೋಗಾನ್ ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಸರ್ಪಿರ್ಮೇಹಿನಂ ಕುಷ್ಠಕುಟಜಪಾಠಾಹಿಙ್ಗುಕಟುರೋಹಿಣೀಕಲ್ಕಂ ಗುಡೂಚೀಚಿತ್ರಕಕಷಾಯೇಣ ಪಾಯಯೇತ್, ವಸಾಮೇಹಿನಮಗ್ನಿಮನ್ಥಕಷಾಯಂ ಶಿಂಶಪಾಕಷಾಯಂ ವಾ, ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹಿನಂ ಕದರಕ್ರಮುಕಕಷಾಯಂ , ಹಸ್ತಿಮೇಹಿನಂ ತಿನ್ದುಕಕಪಿತ್ಥಶಿರೀಷಪಲಾಶಪಾಠಾಮೂರ್ವಾದುಃಸ್ಪರ್ಶಾಕಷಾಯಂ ಮಧುಮಧುರಂ ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಶೂಕರಖರೋಷ್ಟ್ರಾಸ್ಥಿಕ್ಷಾರಂ ಚೇತಿ; ದಹ್ಯಮಾನಮೌದಕಕನ್ದಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಮಧುರಾಂ ಪಾಯಯೇತ್ ||೯||
View original
विशेषश्चात ऊर्ध्वं- तत्रोदकमेहिनं पारिजातकषायं पाययेत्, इक्षुमेहिनं वैजयन्तीकषायं, सुरामेहिनं निम्बकषायं, सिकतामेहिनं चित्रककषायं, शनैर्मेहिनं खदिरकषायं, लवणमेहिनं पाठाऽगुरुहरिद्राकषायं , पिष्टमेहिनं हरिद्रादारुहरिद्राकषायं, सान्द्रमेहिनं सप्तपर्णकषायं, शुक्रमेहिनं दूर्वाशैवलप्लवहठकरञ्जकसेरुककषायं ककुभचन्दनकषायं वा, फेनमेहिनं त्रिफलारग्वधमृद्वीकाकषायं, मधुमधुरमिति; पैत्तिकेषु नीलमेहिनं शालसारादिकषायमश्वत्थकषायं वा पाययेत्, हरिद्रामेहिनं राजवृक्षकषायं, अम्लमेहिनं न्यग्रोधादिकषायं, क्षारमेहिनं त्रिफलाकषायं, मञ्जिष्ठामेहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं, शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूरकषायं मधुमिश्रं; अत ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः, तद्यथा- सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुटजपाठाहिङ्गुकटुरोहिणीकल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत्, वसामेहिनमग्निमन्थकषायं शिंशपाकषायं वा, क्षौद्रमेहिनं कदरक्रमुककषायं , हस्तिमेहिनं तिन्दुककपित्थशिरीषपलाशपाठामूर्वादुःस्पर्शाकषायं मधुमधुरं हस्त्यश्वशूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारं चेति; दह्यमानमौदककन्दक्वाथसिद्धां यवागूं क्षीरेक्षुरसमधुरां पाययेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ತತಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾಯೂಥಿಕಾಪದ್ಮಾತ್ರಾಯನ್ತಿಕಾಲೋಹಿತಿಕಾಮ್ಬಷ್ಠಾದಾಡಿಮತ್ವಕ್ಶಾಲಪರ್ಣೀಪದ್ಮತುಙ್ಗಕೇಶರ- ಧಾತಕೀಬಕುಲಶಾಲ್ಮಲೀಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಮೋಚರಸೇಷ್ವರಿಷ್ಟಾನಯಸ್ಕೃತೀರ್ಲೇಹಾನಾಸವಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ವೀತ; ಶೃಙ್ಗಾಟಕಗಿಲೋಡ್ಯಬಿಸಮೃಣಾಲಕಾಶಕಸೇರುಕಮಧುಕಾಮ್ರಜಮ್ಬ್ವಸನತಿನಿಶಕಕುಭಕಟ್ವಙ್ಗರೋಧ್ರಭಲ್ಲಾತಕ- ಪಲಾಶಚರ್ಮವೃಕ್ಷಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾಶೀತಶಿವನಿಚುಲದಾಡಿಮಾಜಕರ್ಣಹರಿವೃಕ್ಷರಾಜಾದನಗೋಪಘೋಣ್ಟಾವಿಕಙ್ಕತೇಷು ವಾ; ಯವಾನ್ನವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಸೇವೇತ; ಯಥೋಕ್ತಕಷಾಯಸಿದ್ಧಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಚಾಸ್ಮೈ ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್, ಕಷಾಯಾಣಿ ವಾ ಪಾತುಮ್ ||೧೦||
View original
ततः प्रियङ्ग्वनन्तायूथिकापद्मात्रायन्तिकालोहितिकाम्बष्ठादाडिमत्वक्शालपर्णीपद्मतुङ्गकेशर- धातकीबकुलशाल्मलीश्रीवेष्टकमोचरसेष्वरिष्टानयस्कृतीर्लेहानासवांश्च कुर्वीत; शृङ्गाटकगिलोड्यबिसमृणालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसनतिनिशककुभकट्वङ्गरोध्रभल्लातक- पलाशचर्मवृक्षगिरिकर्णिकाशीतशिवनिचुलदाडिमाजकर्णहरिवृक्षराजादनगोपघोण्टाविकङ्कतेषु वा; यवान्नविकारांश्च सेवेत; यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्, कषायाणि वा पातुम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ಮಹಾಧನಮಹಿತಾಹಾರಮೌಷಧದ್ವೇಷಿಣಮೀಶ್ವರಂ ವಾ ಪಾಠಾಭಯಾಚಿತ್ರಕಪ್ರಗಾಢಮನಲ್ಪಮಾಕ್ಷಿಕಮನ್ಯತಮಮಾಸವಂ ಪಾಯಯೇತ್, ಅಙ್ಗಾರಶೂಲ್ಯೋಪದಂಶಂ ವಾ ಮಾಧ್ವೀಕಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಕ್ಷೌದ್ರಕಪಿತ್ಥಮರಿಚಾನುವಿದ್ಧಾನಿ ಚಾಸ್ಮೈ ಪಾನಭೋಜನಾನ್ಯುಪಹರೇತ್, ಉಷ್ಟ್ರಾಶ್ವತರಖರಪುರೀಷಚೂರ್ಣಾನಿ ಚಾಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾದಶನೇಷು; ಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೈರ್ಯೂಷೈಃ ಸಾರ್ಷಪೈಶ್ಚ ರಾಗೈರ್ಭೋಜಯೇತ್; ಅವಿರುದ್ಧಾನಿ ಚಾಸ್ಮೈ ಪಾನಭೋಜನಾನ್ಯುಪಹರೇದ್ರಸಗನ್ಧವನ್ತಿ ಚ; ಪ್ರವೃದ್ಧಮೇಹಾಸ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮನಿಯುದ್ಧಕ್ರೀಡಾಗಜತುರಗರಥಪದಾತಿಚರ್ಯಾಪರಿಕ್ರಮಣಾನ್ಯಸ್ತ್ರೋಪಾಸ್ತ್ರೇ ವಾ ಸೇವೇರನ್ ||೧೧||
View original
महाधनमहिताहारमौषधद्वेषिणमीश्वरं वा पाठाभयाचित्रकप्रगाढमनल्पमाक्षिकमन्यतममासवं पाययेत्, अङ्गारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीक्ष्णं, क्षौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत्, उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानि चास्मै दद्यादशनेषु; हिङ्गुसैन्धवयुक्तैर्यूषैः सार्षपैश्च रागैर्भोजयेत्; अविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च; प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमणान्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरन् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
ಅಧನಸ್ತ್ವಬಾನ್ಧವೋ ವಾ ಪಾದತ್ರಾಣಾತಪತ್ರವಿರಹಿತೋ ಭೈಕ್ಷ್ಯಾಶೀ ಗ್ರಾಮೈಕರಾತ್ರವಾಸೀ ಮುನಿರಿವ ಸಂಯತಾತ್ಮಾ ಯೋಜನಶತಮಧಿಕಂ ವಾ ಗಚ್ಛೇತ್, ಮಹಾಧನೋ ವಾ ಶ್ಯಾಮಾಕನೀವಾರವೃತ್ತಿರಾಮಲಕಕಪಿತ್ಥತಿನ್ದುಕಾಶ್ಮನ್ತಕಫಲಾಹಾರೋ ಮೃಗೈಃ ಸಹ ವಸೇತ್, ತನ್ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಭಕ್ಷಃ ಸತತಮನುವ್ರಜೇದ್ಗಾಃ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಶಿಲೋಞ್ಛವೃತ್ತಿರ್ಭೂತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮರಥಮುದ್ಧರೇತ್, ಕೃಷೇತ್ ಸತತಮಿತರಃ ಖನೇದ್ವಾ ಕೂಪಂ, ಕೃಶಂ ತು ಸತತಂ ರಕ್ಷೇತ್ ||೧೨||
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಅಧನೋ ವೈದ್ಯಸನ್ದೇಶಾದೇವಂ ಕುರ್ವನ್ನತನ್ದ್ರಿತಃ |
ಸಂವತ್ಸರಾದನ್ತರಾದ್ವಾ ಪ್ರಮೇಹಾತ್ ಪ್ರತಿಮುಚ್ಯತೇ ||೧೩||
View original
अधनस्त्वबान्धवो वा पादत्राणातपत्रविरहितो भैक्ष्याशी ग्रामैकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत्, महाधनो वा श्यामाकनीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मन्तकफलाहारो मृगैः सह वसेत्, तन्मूत्रशकृद्भक्षः सततमनुव्रजेद्गाः, ब्राह्मणो वा शिलोञ्छवृत्तिर्भूत्वा ब्रह्मरथमुद्धरेत्, कृषेत् सततमितरः खनेद्वा कूपं, कृशं तु सततं रक्षेत् ||१२||
भवति चात्र- अधनो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः |
संवत्सरादन्तराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते ||१३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ||११||