Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പ്രമേഹപിഡകാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ശരാവികാദ്യാ നവ പിഡകാഃ പ്രാഗുക്താഃ; താഃ പ്രാണവതോऽല്പാസ്ത്വങ്മാംസപ്രാപ്താ മൃദ്വ്യോऽല്പരുജഃ ക്ഷിപ്രപാകഭേദിന്യശ്ച സാധ്യാഃ ||൩||
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
താഭിരുപദ്രുതം പ്രമേഹിണമുപചരേത് | തത്ര പൂര്വരൂപേഷ്വപതര്പണം വനസ്പതികഷായം ബസ്തമൂത്രം ചോപദിശേത്; ഏവമകുര്വതസ്തസ്യ മധുരാഹാരസ്യ മൂത്രം സ്വേദഃ ശ്ലേഷ്മാ ച മധുരീഭവതി പ്രമേഹശ്ചാഭിവ്യക്തോ ഭവതി, തത്രോഭയതഃ സംശോധനമാസേവേത; ഏവമകുര്വതസ്തസ്യ ദോഷാഃ പ്രവൃദ്ധാ മാംസശോണിതേ പ്രദൂഷ്യ ശോഫം ജനയന്ത്യുപദ്രവാന് വാ കാംശ്ചിത്, തത്രോക്തഃ പ്രതീകാരഃ സിരാമോക്ഷശ്ച; ഏവമകുര്വതസ്തസ്യ ശോഫോ വൃദ്ധോऽതിമാത്രം രുജോ വിദാഹമാപദ്യതേ, തത്ര ശസ്ത്രപ്രണിധാനമുക്തം വ്രണക്രിയോപസേവാ ച; ഏവമകുര്വതസ്തസ്യ പൂയോऽഭ്യന്തരമവദാര്യോത്സങ്ഗം മഹാന്തമവകാശം കൃത്വാ പ്രവൃദ്ധോ ഭവത്യസാധ്യഃ; തസ്മാദാദിത ഏവ പ്രമേഹിണമുപക്രമേത് ||൪||
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् | तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ഭല്ലാതകബില്വാമ്ബുപിപ്പലീമൂലോദകീര്യാവര്ഷാഭൂപുനര്നവാചിത്രകശടീസ്നുഹീവരുണകപുഷ്കരദന്തീപഥ്യാ ദശപലോന്മിതാ യവകോലകുലത്ഥാംശ്ച പ്രാസ്ഥികാന് സലിലദ്രോണേ നിഷ്ക്വാഥ്യ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടേऽവതാര്യ വചാത്രിവൃത്കമ്പില്ലകഭാര്ങ്ഗീനിചുലശുണ്ഠീഗജപിപ്പലീവിഡങ്ഗരോധ്രശിരീഷാണാം ഭാഗൈരര്ധപലികൈര്ധൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേന്മേഹശ്വയഥുകുഷ്ഠഗുല്മോദരാര്ശഃപ്ലീഹവിദ്രധിപിഡകാനാം നാശനം നാമ്നാ ധാന്വന്തരമ് ||൫||
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ദുര്വിരേച്യാ ഹി മധുമേഹിനോ ഭവന്തി മേദോऽഭിവ്യാപ്തശരീരത്വാത്, തസ്മാത്തീക്ഷ്ണമേതേഷാം ശോധനം കുര്വീത | പിഡകാപീഡിതാഃ സോപദ്രവാഃ സര്വ ഏവ പ്രമേഹാ മൂത്രാദിമാധുര്യേ മധുഗന്ധസാമാന്യാത് പാരിഭാഷികീം മധുമേഹാഖ്യാം ലഭന്തേ ||൬||
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत | पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ന ചൈതാന് കഥഞ്ചിദപി സ്വേദയേത്, മേദോബഹുത്വാദേതേഷാം വിശീര്യതേ ദേഹഃ സ്വേദേന ||൭||
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
രസായനീനാം ച ദൌര്ബല്യാന്നോര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി പ്രമേഹിണാം ദോഷാഃ, തതോ മധുമേഹിനാമധഃകായേ പിഡകാഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി ||൮||
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
അപക്വാനാം തു പിഡകാനാം ശോഫവത് പ്രതീകാരഃ, പക്വാനാം വ്രണവദിതി; തൈലം തു വ്രണരോപണമേവാദൌ കുര്വീത, ആരഗ്വധാദികഷായമുത്സാദനാര്ഥേ, ശാലസാരാദികഷായം പരിഷേചനേ, പിപ്പല്യാദികഷായം പാനഭോജനേഷു, പാഠാചിത്രകശാര്ങ്ഗേഷ്ടാക്ഷുദ്രാബൃഹതീസാരിവാസോമവല്കസപ്തപര്ണാരഗ്വധകുടജമൂലചൂര്ണാനി മധുമിശ്രാണി പ്രാശ്നീയാത് ||൯||
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ശാലസാരാദിവര്ഗകഷായം ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടമവതാര്യ പരിസ്രാവ്യ പുനരുപനീയ സാധയേത്, സിധ്യതി ചാമലകരോധ്രപ്രിയങ്ഗുന്ദന്തീകൃഷ്ണായസ്താമ്രചൂര്ണാന്യാവപേത്, ഏതദനുപദഗ്ധം ലേഹീഭൂതമവതാര്യാനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തതോ യഥായോഗമുപയുഞ്ജീത, ഏഷ ലേഹഃ സര്വമേഹാനാം ഹന്താ ||൧൦||
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ത്രിഫലാചിത്രകത്രികടുകവിഡങ്ഗമുസ്താനാം നവ ഭാഗാസ്താവന്ത ഏവ കൃഷ്ണായശ്ചൂര്ണസ്യ, തത്സര്വമൈകധ്യം കൃത്വാ യഥായോഗം മാത്രാം സര്പിര്മധുഭ്യാം സംസൃജ്യോപയുഞ്ജീത, ഏതന്നവായസമ്; ഏതേന ജാഠര്യം ന ഭവതി, സന്നോऽഗ്നിരാപ്യായതേ, ദുര്നാമശോഫപാണ്ഡുകുഷ്ഠരോഗാവിപാകകാസശ്വാസപ്രമേഹാശ്ച ന ഭവന്തി ||൧൧||
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
ശാലസാരാദിനിര്യൂഹേ ചതുര്ഥാംശാവശേഷിതേ | പരിസ്രുതേ തതഃ ശീതേ മധു മാക്ഷികമാവപേത് ||൧൨|| ഫാണിതീഭാവമാപന്നം ഗുഡം ശോധിതമേവ ച | ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനി ചൂര്ണാനി പിപ്പല്യാദിഗണസ്യ ച ||൧൩|| ഐകധ്യമാവപേത് കുമ്ഭേ സംസ്കൃതേ ഘൃതഭാവിതേ | പിപ്പലീചൂര്ണമധുഭിഃ പ്രലിപ്തേऽന്തഃശുചൌ ദൃഢേ ||൧൪|| ശ്ലക്ഷ്ണാനി തീക്ഷ്ണലോഹസ്യ തത്ര പത്രാണി ബുദ്ധിമാന് | ഖദിരാങ്ഗാരതപ്താനി ബഹുശഃ സന്നിപാതയേത് ||൧൫|| സുപിധാനം തു തം കൃത്വാ യവപല്ലേ നിധാപയേത് | മാസാംസ്ത്രീംശ്ചതുരോവാऽപി യാവദാലോഹസങ്ക്ഷയാത് ||൧൬|| തതോ ജാതരസം തം തു പ്രാതഃ പ്രാതര്യഥാബലമ് | നിഷേവേത യഥായോഗമാഹാരം ചാസ്യ കല്പയേത് ||൧൭|| കാര്ശ്യകൃദ്ബലിനാമേഷ സന്നസ്യാഗ്നേഃ പ്രസാധകഃ | ശോഫനുദ്ഗുല്മഹൃത് കുഷ്ഠമേഹപാണ്ഡ്വാമയാപഹഃ ||൧൮|| പ്ലീഹോദരഹരഃ ശീഘ്രം വിഷമജ്വരനാശനഃ | അഭിഷ്യന്ദാപഹരണോ ലോഹാരിഷ്ടോ മഹാഗുണഃ ||൧൯||
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते | परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२|| फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च | श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३|| ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते | पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४|| श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् | खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५|| सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् | मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६|| ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् | निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७|| कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः | शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८|| प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः | अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
പ്രമേഹിണോ യദാ മൂത്രമപിച്ഛിലമനാവിലമ് | വിശദം തിക്തകടുകം തദാऽऽരോഗ്യം പ്രചക്ഷതേ ||൨൦||
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् | विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹപിഡകാചികിത്സിതം നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ ||൧൨||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon