Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಶರಾವಿಕಾದ್ಯಾ ನವ ಪಿಡಕಾಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಃ; ತಾಃ ಪ್ರಾಣವತೋಽಲ್ಪಾಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಪ್ರಾಪ್ತಾ ಮೃದ್ವ್ಯೋಽಲ್ಪರುಜಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಭೇದಿನ್ಯಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯಾಃ ||೩||
अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| शराविकाद्या नव पिडकाः प्रागुक्ताः; ताः प्राणवतोऽल्पास्त्वङ्मांसप्राप्ता मृद्व्योऽल्परुजः क्षिप्रपाकभेदिन्यश्च साध्याः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ತಾಭಿರುಪದ್ರುತಂ ಪ್ರಮೇಹಿಣಮುಪಚರೇತ್ | ತತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪೇಷ್ವಪತರ್ಪಣಂ ವನಸ್ಪತಿಕಷಾಯಂ ಬಸ್ತಮೂತ್ರಂ ಚೋಪದಿಶೇತ್; ಏವಮಕುರ್ವತಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾಹಾರಸ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ಸ್ವೇದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಮಧುರೀಭವತಿ ಪ್ರಮೇಹಶ್ಚಾಭಿವ್ಯಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತತ್ರೋಭಯತಃ ಸಂಶೋಧನಮಾಸೇವೇತ; ಏವಮಕುರ್ವತಸ್ತಸ್ಯ ದೋಷಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಾ ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಶೋಫಂ ಜನಯನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾನ್ ವಾ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್, ತತ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಶ್ಚ; ಏವಮಕುರ್ವತಸ್ತಸ್ಯ ಶೋಫೋ ವೃದ್ಧೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ರುಜೋ ವಿದಾಹಮಾಪದ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಣಿಧಾನಮುಕ್ತಂ ವ್ರಣಕ್ರಿಯೋಪಸೇವಾ ಚ; ಏವಮಕುರ್ವತಸ್ತಸ್ಯ ಪೂಯೋಽಭ್ಯನ್ತರಮವದಾರ್ಯೋತ್ಸಙ್ಗಂ ಮಹಾನ್ತಮವಕಾಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಭವತ್ಯಸಾಧ್ಯಃ; ತಸ್ಮಾದಾದಿತ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಿಣಮುಪಕ್ರಮೇತ್ ||೪||
ताभिरुपद्रुतं प्रमेहिणमुपचरेत् | तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशेत्; एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत; एवमकुर्वतस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्त्युपद्रवान् वा कांश्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च; एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं व्रणक्रियोपसेवा च; एवमकुर्वतस्तस्य पूयोऽभ्यन्तरमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः; तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ಭಲ್ಲಾತಕಬಿಲ್ವಾಮ್ಬುಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲೋದಕೀರ್ಯಾವರ್ಷಾಭೂಪುನರ್ನವಾಚಿತ್ರಕಶಟೀಸ್ನುಹೀವರುಣಕಪುಷ್ಕರದನ್ತೀಪಥ್ಯಾ ದಶಪಲೋನ್ಮಿತಾ ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕಾನ್ ಸಲಿಲದ್ರೋಣೇ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇಽವತಾರ್ಯ ವಚಾತ್ರಿವೃತ್ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಭಾರ್ಙ್ಗೀನಿಚುಲಶುಣ್ಠೀಗಜಪಿಪ್ಪಲೀವಿಡಙ್ಗರೋಧ್ರಶಿರೀಷಾಣಾಂ ಭಾಗೈರರ್ಧಪಲಿಕೈರ್ಧೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇನ್ಮೇಹಶ್ವಯಥುಕುಷ್ಠಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹವಿದ್ರಧಿಪಿಡಕಾನಾಂ ನಾಶನಂ ನಾಮ್ನಾ ಧಾನ್ವನ್ತರಮ್ ||೫||
भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुहीवरुणकपुष्करदन्तीपथ्या दशपलोन्मिता यवकोलकुलत्थांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभार्ङ्गीनिचुलशुण्ठीगजपिप्पलीविडङ्गरोध्रशिरीषाणां भागैरर्धपलिकैर्धृतप्रस्थं विपाचयेन्मेहश्वयथुकुष्ठगुल्मोदरार्शःप्लीहविद्रधिपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಾ ಹಿ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ಭವನ್ತಿ ಮೇದೋಽಭಿವ್ಯಾಪ್ತಶರೀರತ್ವಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮೇತೇಷಾಂ ಶೋಧನಂ ಕುರ್ವೀತ | ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಾಃ ಸೋಪದ್ರವಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಾ ಮೂತ್ರಾದಿಮಾಧುರ್ಯೇ ಮಧುಗನ್ಧಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀಂ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ ||೬||
दुर्विरेच्या हि मधुमेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत | पिडकापीडिताः सोपद्रवाः सर्व एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुर्ये मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकीं मधुमेहाख्यां लभन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ನ ಚೈತಾನ್ ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಸ್ವೇದಯೇತ್, ಮೇದೋಬಹುತ್ವಾದೇತೇಷಾಂ ವಿಶೀರ್ಯತೇ ದೇಹಃ ಸ್ವೇದೇನ ||೭||
न चैतान् कथञ्चिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ರಸಾಯನೀನಾಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ದೋಷಾಃ, ತತೋ ಮಧುಮೇಹಿನಾಮಧಃಕಾಯೇ ಪಿಡಕಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ||೮||
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिडकाः प्रादुर्भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ಅಪಕ್ವಾನಾಂ ತು ಪಿಡಕಾನಾಂ ಶೋಫವತ್ ಪ್ರತೀಕಾರಃ, ಪಕ್ವಾನಾಂ ವ್ರಣವದಿತಿ; ತೈಲಂ ತು ವ್ರಣರೋಪಣಮೇವಾದೌ ಕುರ್ವೀತ, ಆರಗ್ವಧಾದಿಕಷಾಯಮುತ್ಸಾದನಾರ್ಥೇ, ಶಾಲಸಾರಾದಿಕಷಾಯಂ ಪರಿಷೇಚನೇ, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಷಾಯಂ ಪಾನಭೋಜನೇಷು, ಪಾಠಾಚಿತ್ರಕಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಕ್ಷುದ್ರಾಬೃಹತೀಸಾರಿವಾಸೋಮವಲ್ಕಸಪ್ತಪರ್ಣಾರಗ್ವಧಕುಟಜಮೂಲಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಧುಮಿಶ್ರಾಣಿ ಪ್ರಾಶ್ನೀಯಾತ್ ||೯||
अपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः, पक्वानां व्रणवदिति; तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत, आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे, शालसारादिकषायं परिषेचने, पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु, पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्राबृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णानि मधुमिश्राणि प्राश्नीयात् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ಶಾಲಸಾರಾದಿವರ್ಗಕಷಾಯಂ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಮವತಾರ್ಯ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ಪುನರುಪನೀಯ ಸಾಧಯೇತ್, ಸಿಧ್ಯತಿ ಚಾಮಲಕರೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುನ್ದನ್ತೀಕೃಷ್ಣಾಯಸ್ತಾಮ್ರಚೂರ್ಣಾನ್ಯಾವಪೇತ್, ಏತದನುಪದಗ್ಧಂ ಲೇಹೀಭೂತಮವತಾರ್ಯಾನುಗುಪ್ತಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್, ತತೋ ಯಥಾಯೋಗಮುಪಯುಞ್ಜೀತ, ಏಷ ಲೇಹಃ ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಂ ಹನ್ತಾ ||೧೦||
शालसारादिवर्गकषायं चतुर्भागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरुपनीय साधयेत्, सिध्यति चामलकरोध्रप्रियङ्गुन्दन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत्, एतदनुपदग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगमुपयुञ्जीत, एष लेहः सर्वमेहानां हन्ता ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ತ್ರಿಫಲಾಚಿತ್ರಕತ್ರಿಕಟುಕವಿಡಙ್ಗಮುಸ್ತಾನಾಂ ನವ ಭಾಗಾಸ್ತಾವನ್ತ ಏವ ಕೃಷ್ಣಾಯಶ್ಚೂರ್ಣಸ್ಯ, ತತ್ಸರ್ವಮೈಕಧ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಜ್ಯೋಪಯುಞ್ಜೀತ, ಏತನ್ನವಾಯಸಮ್; ಏತೇನ ಜಾಠರ್ಯಂ ನ ಭವತಿ, ಸನ್ನೋಽಗ್ನಿರಾಪ್ಯಾಯತೇ, ದುರ್ನಾಮಶೋಫಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠರೋಗಾವಿಪಾಕಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರಮೇಹಾಶ್ಚ ನ ಭವನ್ತಿ ||೧೧||
त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायश्चूर्णस्य, तत्सर्वमैकध्यं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, एतन्नवायसम्; एतेन जाठर्यं न भवति, सन्नोऽग्निराप्यायते, दुर्नामशोफपाण्डुकुष्ठरोगाविपाककासश्वासप्रमेहाश्च न भवन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-19) · Śloka 19
ಶಾಲಸಾರಾದಿನಿರ್ಯೂಹೇ ಚತುರ್ಥಾಂಶಾವಶೇಷಿತೇ | ಪರಿಸ್ರುತೇ ತತಃ ಶೀತೇ ಮಧು ಮಾಕ್ಷಿಕಮಾವಪೇತ್ ||೧೨|| ಫಾಣಿತೀಭಾವಮಾಪನ್ನಂ ಗುಡಂ ಶೋಧಿತಮೇವ ಚ | ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಾನಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಗಣಸ್ಯ ಚ ||೧೩|| ಐಕಧ್ಯಮಾವಪೇತ್ ಕುಮ್ಭೇ ಸಂಸ್ಕೃತೇ ಘೃತಭಾವಿತೇ | ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಮಧುಭಿಃ ಪ್ರಲಿಪ್ತೇಽನ್ತಃಶುಚೌ ದೃಢೇ ||೧೪|| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಲೋಹಸ್ಯ ತತ್ರ ಪತ್ರಾಣಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಖದಿರಾಙ್ಗಾರತಪ್ತಾನಿ ಬಹುಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತಯೇತ್ ||೧೫|| ಸುಪಿಧಾನಂ ತು ತಂ ಕೃತ್ವಾ ಯವಪಲ್ಲೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್ | ಮಾಸಾಂಸ್ತ್ರೀಂಶ್ಚತುರೋವಾಽಪಿ ಯಾವದಾಲೋಹಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್ ||೧೬|| ತತೋ ಜಾತರಸಂ ತಂ ತು ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತರ್ಯಥಾಬಲಮ್ | ನಿಷೇವೇತ ಯಥಾಯೋಗಮಾಹಾರಂ ಚಾಸ್ಯ ಕಲ್ಪಯೇತ್ ||೧೭|| ಕಾರ್ಶ್ಯಕೃದ್ಬಲಿನಾಮೇಷ ಸನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಸಾಧಕಃ | ಶೋಫನುದ್ಗುಲ್ಮಹೃತ್ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾಪಹಃ ||೧೮|| ಪ್ಲೀಹೋದರಹರಃ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಷಮಜ್ವರನಾಶನಃ | ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾಪಹರಣೋ ಲೋಹಾರಿಷ್ಟೋ ಮಹಾಗುಣಃ ||೧೯||
शालसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते | परिस्रुते ततः शीते मधु माक्षिकमावपेत् ||१२|| फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च | श्लक्ष्णपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च ||१३|| ऐकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते घृतभाविते | पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽन्तःशुचौ दृढे ||१४|| श्लक्ष्णानि तीक्ष्णलोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् | खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः सन्निपातयेत् ||१५|| सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ले निधापयेत् | मासांस्त्रींश्चतुरोवाऽपि यावदालोहसङ्क्षयात् ||१६|| ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलम् | निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् ||१७|| कार्श्यकृद्बलिनामेष सन्नस्याग्नेः प्रसाधकः | शोफनुद्गुल्महृत् कुष्ठमेहपाण्ड्वामयापहः ||१८|| प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः | अभिष्यन्दापहरणो लोहारिष्टो महागुणः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20) · Śloka 20
ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ಯದಾ ಮೂತ್ರಮಪಿಚ್ಛಿಲಮನಾವಿಲಮ್ | ವಿಶದಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ತದಾಽಽರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ||೨೦||
प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् | विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೨||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon