5. sarpadaṣṭaviṣacikitsitakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः सर्पदष्टविषचिकित्सितं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

सर्वैरेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः | दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ||३|| प्लोतचर्मान्तवल्कानां मृदुनाऽन्यतमेन वै | न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् ||४||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

दहेद्दंशमथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते | आचूषणच्छेददाहाः सर्वत्रैव तु पूजिताः ||५||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

प्रतिपूर्य मुखं वस्त्रैर्हितमाचूषणं भवेत् | स दष्टव्योऽथवा सर्पो लोष्टो वाऽपि हि तत्क्षणम् ||६||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

अथ मण्डलिना दष्टं न कथञ्चन दाहयेत् | स पित्तबाहुल्यविषाद्दंशो दाहाद्विसर्पते ||७||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

अरिष्टामपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः | सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्धा विषप्रतिकरी मता ||८||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः | भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदुस्तरम् ||९|| विषं तेजोमयैर्मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः | यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः ||१०||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

मन्त्राणां ग्रहणं कार्यं स्त्रीमांसमधुवर्जिना | मिताहारेण शुचिना कुशास्तरणशायिना ||११|| गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापि देवताः | पूजयेन्मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपहोमैश्च यत्नतः ||१२||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

मन्त्रास्त्वविधिना प्रोक्ता हीना वा स्वरवर्णतः | यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद्योज्योऽगदक्रमः ||१३||

Adhikarana 10 (14-16) · Śloka 16

समन्ततः सिरा दंशाद्विध्येत्तु कुशलो भिषक् | शाखाग्रे वा ललाटे वा व्यध्यास्ता विसृते विषे ||१४|| रक्ते निर्ह्रियमाणे तु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् | तस्माद्विस्रावयेद्रक्तं सा ह्यस्य परमा क्रिया ||१५|| समन्तादगदैर्दंशं प्रच्छयित्वा प्रलेपयेत् | चन्दनोशीरयुक्तेन वारिणा परिषेचयेत् ||१६||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

पाययेतागदांस्तांस्तान् क्षीरक्षौद्रघृतादिभिः | तदलाभे हिता वा स्यात् कृष्णा वल्मीकमृत्तिका ||१७|| कोविदारशिरीषार्ककटभीर्वाऽपि भक्षयेत् |१८|

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

न पिबेत्तैलकौलत्थमद्यसौवीरकाणि च ||१८|| द्रवमन्यत्तु यत्किञ्चित् पीत्वा पीत्वा तदुद्वमेत् | प्रायो हि वमनेनैव सुखं निर्ह्रियते विषम् ||१९||

Adhikarana 13 (20-23) · Śloka 24

फणिनां विषवेगे तु प्रथमे शोणितं हरेत् | द्वितीये मधुसर्पिर्भ्यां पाययेतागदं भिषक् ||२०|| नस्यकर्माञ्जने युञ्ज्यात्तृतीये विषनाशने | वान्तं चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूमथ दापयेत् ||२१|| शीतोपचारं कृत्वाऽऽदौ भिषक् पञ्चमषष्ठयोः | पाययेच्छोधनं तीक्ष्णं यवागूं चापि कीर्तिताम् ||२२|| सप्तमे त्ववपीडेन शिरस्तीक्ष्णेन शोधयेत् | तीक्ष्णमेवाञ्जनं दद्यात्, तीक्ष्णशस्त्रेण मूर्ध्नि च ||२३|| कृत्वा काकपदं चर्म सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् |२४|

Adhikarana 14 (24-27) · Śloka 27

पूर्वे मण्डलिनां वेगे दर्वीकरवदाचरेत् ||२४|| अगदं मधुसर्पिर्भ्यां द्वितीये पाययेत च | वामयित्वा यवागूं च पूर्वोक्तामथ दापयेत् ||२५|| तृतीये शोधितं तीक्ष्णैर्यवागूं पाययेद्धिताम् | चतुर्थे पञ्चमे चापि दर्वीकरवदाचरेत् ||२६|| काकोल्यादिर्हितः षष्ठे पेयश्च मधुरोऽगदः | हितोऽवपीडे त्वगदः सप्तमे विषनाशनः ||२७||

Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 30

पूर्वे राजिमतां वेगेऽलाबुभिः शोणितं हरेत् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं पाययेत च ||२८|| वान्तं द्वितीये त्वगदं पाययेद्विषनाशनम् | तृतीयादिषु त्रिष्वेवं विधिर्दार्वीकरो हितः ||२९|| षष्ठेऽञ्जनं तीक्ष्णतममवपीडश्च सप्तमे |३०|

Adhikarana 16 (30) · Śloka 31

गर्भिणीबालवृद्धानां सिराव्यधनवर्जितम् ||३०|| विषार्तानां यथोद्दिष्टं विधानं शस्यते मृदु |३१|

Adhikarana 17 (31) · Śloka 33

रक्तावसेकाञ्जनानि नरतुल्यान्यजाविके ||३१|| त्रिगुणं महिषे सोष्ट्रे गवाश्वे द्विगुणं तु तत् | चतुर्गुणं तु नागानां,... |३३|

Adhikarana 18 (32-33) · Śloka 33

...केवलं सर्वपक्षिणाम् ||३२|| परिषेकान् प्रदेहांश्च सुशीतानवचारयेत् | माषकं त्वञ्जनस्येष्टं द्विगुणं नस्यतो हितम् | पाने चतुर्गुणं पथ्यं वमनेऽष्टगुणं पुनः ||३३||

Adhikarana 19 (34) · Śloka 34

देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविषवेगबलाबलम् | प्रधार्य निपुणं बुद्ध्या ततः कर्म समाचरेत् ||३४||

Adhikarana 20 (35) · Śloka 35

वेगानुपूर्व्या कर्मोक्तमिदं विषविनाशनम् | कर्मावस्थाविशेषेण विषयोरुभयोः शृणु ||३५||

Adhikarana 21 (36) · Śloka 36

विवर्णे कठिने शूने सरुजेऽङ्गे विषान्विते | तूर्णं विस्रवणं कार्यमुक्तेन विधिना ततः ||३६||

Adhikarana 22 (37) · Śloka 37

क्षुधार्तमनिलप्रायं तद्विषार्तं समाहितः | पाययेत रसं सर्पिः शुक्तं क्षौद्रं तथा दधि ||३७||

Adhikarana 23 (38) · Śloka 38

तृड्दाहघर्मसम्मोहे पैत्तं पैत्तविषातुरम् | शीतैः संवाहनस्नानप्रदेहैः समुपाचरेत् ||३८||

Adhikarana 24 (39) · Śloka 39

शीते शीतप्रसेकार्तं श्लैष्मिकं कफकृद्विषम् | वामयेद्वमनैस्तीक्ष्णैस्तथा मूर्च्छामदान्वितम् ||३९||

Adhikarana 25 (40) · Śloka 40

कोष्ठदाहरुजाध्मानमूत्रसङ्गरुगन्वितम् | विरेचयेच्छकृद्वायुसङ्गपित्तातुरं नरम् ||४०||

Adhikarana 26 (41) · Śloka 41

शूनाक्षिकूटं निद्रार्तं विवर्णाविललोचनम् | विवर्णं चापि पश्यन्तमञ्जनैः समुपाचरेत् ||४१||

Adhikarana 27 (42-49) · Śloka 50

शिरोरुग्गौरवालस्यहनुस्तम्भगलग्रहे | शिरो विरेचयेत् क्षिप्रं मन्यास्तम्भे च दारुणे ||४२|| नष्टसञ्ज्ञं विवृत्ताक्षं भग्नग्रीवं विरेचनैः | चूर्णैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैर्विषार्तं समुपाचरेत् ||४३|| ताडयेच्च सिराः क्षिप्रं तस्य शाखाललाटजाः | तास्वप्रसिच्यमानासु मूर्ध्नि शस्त्रेण शस्त्रवित् ||४४|| कुर्यात् काकपदाकारं व्रणमेवं स्रवन्ति ताः | सरक्तं चर्म मांसं वा निक्षिपेच्चास्य मूर्धनि ||४५|| चर्मवृक्षकषायं वा कल्कं वा कुशलो भिषक् | वादयेच्चागदैर्लिप्त्वा दुन्दुभींस्तस्य पार्श्वयोः ||४६|| लब्धसञ्ज्ञं पुनश्चैनमूर्ध्वं चाधश्च शोधयेत् | निःशेषं निर्हरेच्चैवं विषं परमदुर्जयम् ||४७|| अल्पमप्यवशिष्टं हि भूयो वेगाय कल्पते | कुर्याद्वा सादवैवर्ण्यज्वरकासशिरोरुजः ||४८|| शोफशोषप्रतिश्यायतिमिरारुचिपीनसान् | तेषु चापि यथादोषं प्रतिकर्म प्रयोजयेत् ||४९|| विषार्तोपद्रवांश्चापि यथास्वं समुपाचरेत् |५०|

Adhikarana 28 (50) · Śloka 51

अथारिष्टां विमुच्याशु प्रच्छयित्वाऽङ्कितं तया ||५०|| दह्यात्तत्र विषं स्कन्नं भूयो वेगाय कल्पते |५१|

Adhikarana 29 (51-54) · Śloka 54

एवमौषधिभिर्मन्त्रैः क्रियायोगैश्च यत्नतः ||५१|| विषे हृतगुणे देहाद्यदा दोषः प्रकुप्यति | तदा पवनमुद्वृत्तं स्नेहाद्यैः समुपाचरेत् ||५२|| तैलमत्स्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैर्विषहरायुतैः | पित्तज्वरहरैः पित्तं कषायस्नेहबस्तिभिः ||५३|| कफमारग्वधाद्येन सक्षौद्रेण गणेन तु | श्लेष्मघ्नैरगदैश्चैव तिक्तै रूक्षैश्च भोजनैः ||५४||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

वृक्षप्रपातविषमपतितं मृतमम्भसि | उद्बद्धं च मृतं सद्यश्चिकित्सेन्नष्टसञ्ज्ञवत् ||५५||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

गाढं बद्धेऽरिष्टया प्रच्छिते वा तीक्ष्णैर्लेपैस्तद्विधैर्वाऽवशिष्टैः | शूने गात्रे क्लिन्नमत्यर्थपूति ज्ञेयं मांसं तद्विषात् पूति कष्टम् ||५६||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 58

सद्यो विद्धं निस्रवेत् कृष्णरक्तं पाकं यायाद्दह्यते चाप्यभीक्ष्णम् | कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति शीर्णं मांसं यात्यजस्रं क्षताच्च ||५७|| तृष्णा मूर्च्छा भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च यस्य स्युस्तं दिग्धविद्धं व्यवस्येत् |५८|

Adhikarana 33 (58) · Śloka 59

पूर्वोद्दिष्टं लक्षणं सर्वमेतज्जुष्टं यस्यालं विषेण व्रणाः स्युः ||५८|| लूतादष्टा दिग्धविद्धा विषैर्वा जुष्टा प्रायस्ते व्रणाः पूतिमांसाः |५९|

Adhikarana 34 (59-60) · Śloka 60

तेषां युक्त्या पूतिमांसान्यपोह्य वार्योकोभिः शोणितं चापहृत्य ||५९|| हृत्वा दोषान् क्षिप्रमूर्ध्वं त्वधश्च सम्यक् सिञ्चेत् क्षीरिणां त्वक्कषायैः | अन्तर्वस्त्रं दापयेच्च प्रदेहान् शीतैर्द्रव्यैराज्ययुक्तैर्विषघ्नैः ||६०||

Adhikarana 35 (61) · Śloka 61

भिन्ने त्वस्थ्ना दुष्टजातेन कार्यः पूर्वो मार्गः पैत्तिके यो विषे च |६१|

Adhikarana 36 (61-62) · Śloka 63

त्रिवृद्विशल्ये मधुकं हरिद्रे रक्ता नरेन्द्रो लवणश्च वर्गः ||६१|| कटुत्रिकं चैव सुचूर्णितानि शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि | एषोऽगदो हन्ति विषं प्रयुक्तः पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगैः ||६२|| अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता महागदो नाम महाप्रभावः |६३|

Adhikarana 37 (63-64) · Śloka 65

विडङ्गपाठत्रिफलाजमोदाहिङ्गूनि वक्रं त्रिकटूनि चैव ||६३|| सर्वश्च वर्गो लवणः सुसूक्ष्मः सचित्रकः क्षौद्रयुतो निधेयः | शृङ्गे गवां शृङ्गमयेन चैव प्रच्छादितः पक्षमुपेक्षितश्च ||६४|| एषोऽगदः स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामजितो हि नाम्ना |६५|

Adhikarana 38 (65-67) · Śloka 68

प्रपौण्डरीकं सुरदारु मुस्ता कालानुसार्या कटुरोहिणी च ||६५|| स्थौणेयकध्यामकगुग्गुलूनि पुन्नागतालीशसुवर्चिकाश्च | कुटन्नटैलासितसिन्धुवाराः शैलेयकुष्ठे तगरं प्रियङ्गुः ||६६|| रोध्रं जलं काञ्चनगैरिकं च समागधं चन्दनसैन्धवं च | सूक्ष्माणि चूर्णानि समानि कृत्वा शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि ||६७|| एषोऽगदस्तार्क्ष्य इति प्रदिष्टो विषं निहन्यादपि तक्षकस्य |६८|

Adhikarana 39 (68-72) · Śloka 73

मांसीहरेणुत्रिफलामुरङ्गीरक्तालतायष्टिकपद्मकानि ||६८|| विडङ्गतालीशसुगन्धिकैलात्वक्कुष्ठपत्राणि सचन्दनानि | भार्गी पटोलं किणिही सपाठा मृगादनी कर्कटिका पुरश्च ||६९|| पालिन्द्यशोकौ क्रमुकं सुरस्याः प्रसूनमारुष्करजं च पुष्पम् | सूक्ष्मानि चूर्णानि समानि शृङ्गे न्यसेत् सपित्तानि समाक्षिकाणि ||७०|| वराहगोधाशिखिशल्लकीनां मार्जारजं पार्षतनाकुले च | यस्यागदोऽयं सुकृतो गृहे स्यान्नाम्नर्षभो नाम नरर्षभस्य ||७१|| न तत्र सर्पाः कुत एव कीटास्त्यजन्ति वीर्याणि विषाणि चैव | एतेन भेर्यः पटहाश्च दिग्धा नानद्यमाना विषमाशु हन्युः ||७२|| दिग्धाः पताकाश्च निरीक्ष्य सद्यो विषाभिभूता ह्यविषा भवन्ति |७३|

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 75

लाक्षा हरेणुर्नलदं प्रियङ्गुः शिग्रुद्वयं यष्टिकपृथ्विकाश्च ||७३|| चूर्णीकृतोऽयं रजनीविमिश्रो सर्पिर्मधुभ्यां सहितो निधेयः | शृङ्गे गवां पूर्ववदापिधानस्ततः प्रयोज्योऽञ्जननस्यपानैः ||७४|| सञ्जीवनो नाम गतासुकल्पानेषोऽगदो जीवयतीह मर्त्यान् |७५|

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

श्लेष्मातकीकट्फलमातुलुङ्ग्यः श्वेता गिरिह्वा किणिही सिता च ||७५|| सतण्डुलीयोऽगद एष मुख्यो विषेषु दर्वीकरराजिलानाम् |७६|

Adhikarana 42 (76-77) · Śloka 78

द्राक्षा सुगन्धा नगवृत्तिका च श्वेता समङ्गा समभागयुक्ता ||७६|| देयो द्विभागः सुरसाच्छदस्य कपित्थबिल्वादपि दाडिमाच्च | तथाऽर्धभागः सितसिन्धुवारादङ्कोठमूलादपि गैरिकाच्च ||७७|| एषोऽगदः क्षौद्रयुतो निहन्ति विशेषतो मण्डलिनां विषाणि |७८|

Adhikarana 43 (78-80) · Śloka 80

वंशत्वगार्द्राऽऽमलकं कपित्थं कटुत्रिकं हैमवती सकुष्ठा ||७८|| करञ्जबीजं तगरं शिरीषपुष्पं च गोपित्तयुतं निहन्ति | विषाणि लूतोन्दुरपन्नगानां कैटं च लेपाञ्जननस्यपानैः ||७९|| पुरीषमूत्रानिलगर्भसङ्गान्निहन्ति वर्त्यञ्जननाभिलेपैः | काचार्मकोथान् पटलांश्च घोरान् पुष्पं च हन्त्यञ्जननस्ययोगैः ||८०||

Adhikarana 44 (81) · Śloka 81

समूलपुष्पाङ्कुरवल्कबीजात् क्वाथः शिरीषात् त्रिकटुप्रगाढः | सलावणः क्षौद्रयुतोऽथ पीतो विशेषतः कीटविषं निहन्ति ||८१||

Adhikarana 45 (82-83) · Śloka 83

कुष्ठं त्रिकटुकं दार्वी मधुकं लवणद्वयम् | मालती नागपुष्पं च सर्वाणि मधुराणि च ||८२|| कपित्थरसपिष्टोऽयं शर्कराक्षौद्रसंयुतः | विषं हन्त्यगदः सर्वं मूषिकाणां विशेषतः ||८३||

Adhikarana 46 (84-86) · Śloka 86

सोमराजीफलं पुष्पं कटभी सिन्धुवारकः | चोरको वरुणः कुष्ठं सर्पगन्धा ससप्तला ||८४|| पुनर्नवा शिरीषस्य पुष्पमारग्वधार्कजम् | श्यामाऽम्बष्ठा विडङ्गानि तथाऽम्राश्मन्तकानि च ||८५|| भूमी कुरबकश्चैव गण एकसरः स्मृतः | एकशो द्वित्रिशो वाऽपि प्रयोक्तव्यो विषापहः ||८६||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||