Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō granthapacyarbudagalagaṇḍānāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vātādayō māṁsamasr̥k ca duṣṭāḥ sandūṣya mēdaśca kaphānuviddham | vr̥ttōnnataṁ vigrathitaṁ tu śōphaṁ kurvantyatō granthiriti pradiṣṭaḥ ||3||
वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् | वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
āyamyatē vyathyata ēti tōdaṁ pratyasyatē kr̥tyata ēti bhēdam | kr̥ṣṇō'mr̥durbastirivātataśca bhinnaḥ sravēccānilajō'sramaccham ||4||
आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् | कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
dandahyatē dhūpyati cūṣyatē ca pāpacyatē prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapītō'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sravēduṣṇamatīva cāsram ||5||
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि | रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
śītō'vivarṇō'lparujō'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṁhananōpapannaḥ | cirābhivr̥ddhiśca kaphaprakōpādbhinnaḥ sravēcchuklaghanaṁ ca pūyam ||6||
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः | चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
śarīravr̥ddhikṣayavr̥ddhihāniḥ snigdhō mahānalparujō'tikaṇḍūḥ | mēdaḥkr̥tō gacchati cātra bhinnē piṇyākasarpiḥpratimaṁ tu mēdaḥ ||7||
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः | मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam | sampīḍya saṅkōcya viśōṣya cāpi granthiṁ karōtyunnatamāśu vr̥ttam ||8|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kr̥cchrasādhyō bhavēdyadi syāt sarujaścalaśca | aruk sa ēvāpyacalō mahāṁśca marmōtthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||9|| iti granthīnāṁ nidānaṁ samāptam |
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् | सम्पीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||८|| ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च | अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||९|| इति ग्रन्थीनां निदानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgalēṣūpacitaṁ tu mēdaḥ | granthiṁ sthiraṁ vr̥ttamathāyataṁ vā snigdhaṁ kaphaścālparujaṁ karōti ||10|| taṁ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyaiḥ | ananyavarṇairupacīyamānaṁ cayaprakarṣādapacīṁ vadanti ||11|| kaṇḍūyutāstē'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānyē | mēdaḥkaphābhyāṁ khalu rōga ēṣa sudustarō varṣagaṇānubandhī ||12||
हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः | ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति ||१०|| तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यैः | अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति ||११|| कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये | मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
gātrapradēśē kvacidēva dōṣāḥ sammūrcchitā māṁsamabhipradūṣya | vr̥ttaṁ sthiraṁ mandarujaṁ mahāntamanalpamūlaṁ ciravr̥ddhyapākam ||13|| kurvanti māṁsōpacayaṁ tu śōphaṁ tamarbudaṁ śāstravidō vadanti |14|
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य | वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१३|| कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
vātēna pittēna kaphēna cāpi raktēna māṁsēna ca mēdasā ca ||14|| tajjāyatē tasya ca lakṣaṇāni granthēḥ samānāni sadā bhavanti |15|
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च ||१४|| तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
dōṣaḥ praduṣṭō rudhiraṁ sirāstu sampīḍya saṅkōcya gatastvapākam ||15|| sāsrāvamunnahyati māṁsapiṇḍaṁ māṁsāṅkurairācitamāśuvr̥ddhim | sravatyajasraṁ rudhiraṁ praduṣṭamasādhyamētadrudhirātmakaṁ syāt ||16|| raktakṣayōpadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavēt sō'rbudapīḍitastu |17|
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु सम्पीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम् ||१५|| सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् | स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात् ||१६|| रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽर्बुदपीडितस्तु |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
muṣṭiprahārādibhirarditē'ṅgē māṁsaṁ praduṣṭaṁ prakarōti śōpham ||17|| avēdanaṁ snigdhamananyavarṇamapākamaśmōpamamapracālyam | praduṣṭamāṁsasya narasya bāḍhamētadbhavēnmāṁsaparāyaṇasya ||18|| māṁsārbudaṁ tvētadasādhyamuktaṁ... |19|
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् ||१७|| अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् | प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||१८|| मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
...sādhyēṣvapīmāni vivarjayēttu | samprasrutaṁ marmaṇi yacca jātaṁ srōtaḥsu vā yacca bhavēdacālyam ||19|| yajjāyatē'nyat khalu pūrvajātē jñēyaṁ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṁ yugapat kramādvā dvirarbudaṁ tacca bhavēdasādhyam ||20||
...साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु | सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||१९|| यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः | यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
na pākamāyānti kaphādhikatvānmēdōbahutvācca viśēṣatastu | dōṣasthiratvādgrathanācca tēṣāṁ sarvārbudānyēva nisargatastu ||21||
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु | दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
vātaḥ kaphaścaiva galē pravr̥ddhau manyē tu saṁsr̥tya tathaiva mēdaḥ | kurvanti gaṇḍaṁ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṁ taṁ galagaṇḍamāhuḥ ||22||
वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः | कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27
tōdānvitaḥ kr̥ṣṇasirāvanaddhaḥ kr̥ṣṇō'ruṇō vā pavanātmakastu | mēdōnvitaścōpacitaśca kālādbhavēdatisnigdhatarō'rujaśca ||23|| pāruṣyayuktaściravr̥ddhyapākō yadr̥cchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantōrbhavēttathā tālugalapraśōṣaḥ ||24|| sthiraḥ savarṇō'lparugugrakaṇḍūḥ śītō mahāṁścāpi kaphātmakastu | cirābhivr̥ddhiṁ kurutē cirācca prapacyatē mandarujaḥ kadācit ||25|| mādhuryamāsyasya ca tasya jantōrbhavēttathā tālugalapralēpaḥ | snigdhō mr̥duḥ pāṇḍuraniṣṭagandhō mēdaḥkr̥tō nīrugathātikaṇḍūḥ ||26|| pralambatē'lābuvadalpamūlō dēhānurūpakṣayavr̥ddhiyuktaḥ | snigdhāsyatā tasya bhavēcca jantōrgalē'nuśabdaṁ kurutē ca nityam ||27||
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु | मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च ||२३|| पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ||२४|| स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु | चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ||२५|| माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः | स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः ||२६|| प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः | स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (28) · Śloka 28
kr̥cchrācchvasantaṁ mr̥dusarvagātraṁ saṁvatsarātītamarōcakārtam | kṣīṇaṁ ca vaidyō galagaṇḍinaṁ tu bhinnasvaraṁ caiva vivarjayēttu ||28||
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् | क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (29) · Śloka 29
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambatē galē | mahān vā yadi vā hrasvō galagaṇḍaṁ tamādiśēt ||29||
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले | महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ||11||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने गलगण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon