Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ధమనీవ్యాకరణం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
9. dhamanīvyākaraṇaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
చతుర్వింశతిర్ధమన్యో నాభిప్రభవా అభిహితాః | తత్ర కేచిదాహుః- సిరాధమనీస్రోతసామవిభాగః, సిరావికారా ఏవ హి ధమన్యః స్రోతాంసి చేతి | తత్తు న సమ్యక్, అన్యా ఏవ హి ధమన్యః స్రోతాంసి చ సిరాభ్యః; కస్మాత్? వ్యంజనాన్యత్వాన్, మూలసన్నియమాత్, కర్మవైశేష్యాత్, ఆగమాచ్చ; కేవలం తు పరస్పరసన్నికర్షాత్ సదృశాగమకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్తకర్మణామప్యవిభాగ ఇవ కర్మసు భవతి ||3||
View original
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తాసాం తు ఖలు నాభిప్రభవాణాం ధమనీనామూర్ధ్వగా దశ, దశ చాధోగామిన్యః, చతస్రస్తిర్యగ్గాః ||4||
View original
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ఊర్ధ్వగాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసజృంభితక్షుద్ధసితకథితరుదితాదీన్ విశేషానభివహంత్యః శరీరం ధారయంతి | తాస్తు హృదయమభిప్రపన్నాస్త్రిధా జాయంతే, తాస్త్రింశత్ | తాసాం తు వాతపిత్తకఫశోణితరసాన్ ద్వే ద్వే వహతస్తా దశ, శబ్దరూపరసగంధానష్టాభిర్గృహ్ణీతే, ద్వాభ్యాం భాషతే, ద్వాభ్యాం ఘోషం కరోతి, ద్వాభ్యాం స్వపితి, ద్వాభ్యాం ప్రతిబుధ్యతే, ద్వే చాశ్రువాహిన్యౌ, ద్వే స్తన్యం స్త్రియా వహతః స్తనసంశ్రితే, తే ఏవ శుక్రం నరస్య స్తనాభ్యామభివహతః, తాస్త్వేతాస్త్రింశత్ సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః | ఏతాభిరూర్ధ్వం నాభేరుదరపార్శ్వపృష్ఠోరఃస్కంధగ్రీవాబాహవో ధార్యంతే యాప్యంతే చ ||5|| భవతి చాత్ర- ఊర్ధ్వంగమాస్తు కుర్వంతి కర్మాణ్యేతాని సర్వశః |6|
View original
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
అధోగమాస్తు వక్ష్యామి కర్మ చాసాం యథాయథం ||6|| అధోగమాస్తు వాతమూత్రపురీషశుక్రార్తవాదీన్యధో వహంతి | తాస్తు పిత్తాశయమభిప్రపన్నాస్తత్రస్థమేవాన్నపానరసం విపక్వమౌష్ణ్యాద్వివేచయంత్యోఽభివహంత్యః శరీరం తర్పయంతి, అర్పయంతి చోర్ధ్వగానాం తిర్యగ్గాణాం చ, రసస్థానం చాభిపూరయంతి, మూత్రపురీషస్వేదాంశ్చ వివేచయంతి; ఆమపక్వాశయాంతరే చ త్రిధా జాయంతే, తాస్త్రింశత్; తాసాం తు వాతపిత్తకఫశోణితరసాన్ ద్వే ద్వే వహతస్తా దశ, ద్వే అన్నవాహిన్యావంత్రాశ్రితే, తోయవహే ద్వే, మూత్రబస్తిమభిప్రపన్నే మూత్రవహే ద్వే, శుక్రవహే ద్వే శుక్రప్రాదుర్భావాయ, ద్వే విసర్గాయ, తే ఏవ రక్తమభివహతో విసృజతశ్చ నారీణామార్తవసంజ్ఞం, ద్వే వర్చోనిరసన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే, అష్టావన్యాస్తిర్యగ్గామినీనాం ధమనీనాం స్వేదమర్పయంతి; తాస్త్వేతాస్త్రింశత్ సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః | ఏతాభిరధోనాభేః పక్వాశయకటీమూత్రపురీషగుదబస్తిమేఢ్రసక్థీని ధార్యంతే యాప్యంతే చ ||7|| భవతి చాత్ర- అధోగమాస్తు కుర్వంతి కర్మాణ్యేతాని సర్వశః |8|
View original
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
తిర్యగ్గాః సంప్రవక్ష్యామి కర్మ చాసాం యథాయథం ||8|| తిర్యగ్గాణాం తు చతసృణాం ధమనీనామేకైకా శతధా సహస్రధా చోత్తరోత్తరం విభజ్యంతే, తాస్త్వసంఖ్యేయాః, తాభిరిదం శరీరం గవాక్షితం విబద్ధమాతతం చ, తాసాం ముఖాని రోమకూపప్రతిబద్ధాని, యైః స్వేదమభివహంతి రసం చాభితర్పయంత్యంతర్బహిశ్చ , తైరేవ చాభ్యంగపరిషేకావగాహాలేపనవీర్యాణ్యంతఃశరీరమభిప్రతిపద్యంతే త్వచి విపక్వాని, తైరేవ చ స్పర్శం సుఖమసుఖం వా గృహ్ణీతే, తాస్త్వేతాశ్చతస్రో ధమన్యః సర్వాంగగతాః సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః ||9||
View original
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
యథా స్వభావతః ఖాని మృణాలేషు బిసేషు చ | ధమనీనాం తథా ఖాని రసో యైరుపచీయతే ||10||
View original
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
పంచాభిభూతాస్త్వథ పంచకృత్వః పంచేంద్రియం పంచసు భావయంతి | పంచేంద్రియం పంచసు భావయిత్వా పంచత్వమాయాంతి వినాశకాలే ||11||
View original
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
అత ఊర్ధ్వం స్రోతసాం మూలవిద్ధలక్షణముపదేక్ష్యామః | తాని తు ప్రాణాన్నోదకరసరక్తమాంసమేదోమూత్రపురీషశుక్రార్తవవహాని, యేష్వధికారః; ఏకేషాం బహూని; ఏతేషాం విశేషా బహవః | తత్ర ప్రాణవహే ద్వే, తయోర్మూలం హృదయం రసవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్యాక్రోశనవినమనమోహనభ్రమణవేపనాని మరణం వా భవతి; అన్నవహే ద్వే, తయోర్మూలమామాశయోఽన్నవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్యాధ్మానం శూలోఽన్నద్వేషశ్ఛర్దిః పిపాసాఽఽంధ్యం మరణం చ; ఉదకవహే ద్వే, తయోర్మూలం తాలు క్లోమ చ, తత్ర విద్ధస్య పిపాసా సద్యోమరణం చ; రసవహే ద్వే, తయోర్మూలం హృదయం రసవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్య శోషఃప్రాణవహవిద్ధవచ్చ మరణం తల్లింగాని చ; రక్తవహే ద్వే, తయోర్మూలం యకృత్ప్లీహానౌ రక్తవాహిన్యశ్చ ధమన్యః , తత్ర విద్ధస్య శ్యావాంగతా జ్వరో దాహః పాండుతా శోణితాగమనం రక్తనేత్రతా చ; మాంసవహే ద్వే, తయోర్మూలం స్నాయుత్వచం రక్తవహాశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్య శ్వయథుర్మాంసశోషః సిరాగ్రంథయో మరణం చ; మేదోవహే ద్వే, తయోర్మూలం కటీ వృక్కౌ చ, తత్ర విద్ధస్య స్వేదాగమనం స్నిగ్ధాంగతా తాలుశోషః స్థూలశోఫతా పిపాసా చ; మూత్రవహే ద్వే, తయోర్మూలం బస్తిర్మేఢ్రం చ, తత్ర విద్ధస్యానద్ధబస్తితా మూత్రనిరోధః స్తబ్ధమేఢ్రతా చ; పురీషవహే ద్వే, తయోర్మూలం పక్వాశయో గుదం చ, తత్ర విద్ధస్యానాహో దుర్గంధతా గ్రథితాంత్రతా చ; శుక్రవహే ద్వే, తయోర్మూలం స్తనౌ వృషణౌ చ, తత్ర విద్ధస్య క్లీబతా చిరాత్ ప్రసేకో రక్తశుక్రతా చ ; ఆర్తవహే ద్వే, తయోర్మూలం గర్భాశయ ఆర్తవవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధాయా వంధ్యాత్వం మైథునాసహిష్ణుత్వమార్తవనాశశ్చ; సేవనీచ్ఛేదాద్రుజాప్రాదుర్భావః; బస్తిగుదవిద్ధలక్షణం ప్రాగుక్తమితి | స్రోతోవిద్ధం తు ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్, ఉద్ధృతశల్యం తు క్షతవిధానేనోపచరేత్ ||12||
View original
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
భవతి చాత్ర- మూలాత్ ఖాదంతరం దేహే ప్రసృతం త్వభివాహి యత్ | స్త్రోతస్తదితి విజ్ఞేయం సిరాధమనివర్జితం ||13||
View original
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే ధమనీవ్యాకరణశారీరం నామ నవమోఽధ్యాయః ||9||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon