Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. sarvabhūtacintāśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sarvabhūtānāṁ kāraṇamakāraṇaṁ sattvarajastamōlakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ sambhavahēturavyaktaṁ nāma | tadēkaṁ bahūnāṁ kṣētrajñānāmadhiṣṭhānaṁ samudra ivaudakānāṁ bhāvānām ||3||
View original
सर्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः सम्भवहेतुरव्यक्तं नाम | तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानामधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasmādavyaktānmahānutpadyatē talliṅga ēva | talliṅgācca mahatastallakṣaṇa ēvāhaṅkāra utpadyatē; sa trividhō vaikārikastaijasō bhūtādiriti | tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyēvaikādaśēndriyāṇyutpadyantē, tadyathā- śrōtratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastōpasthapāyupādamanāṁsīti; tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmēndriyāṇi, ubhayātmakaṁ manaḥ; bhūtādērapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyēva pañcatanmātrāṇyutpadyantē- śabdatanmātraṁ, sparśatanmātraṁ, rūpatanmātraṁ, rasatanmātraṁ, gandhatanmātramiti; tēṣāṁ viśēṣāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tēbhyō bhūtāni- vyōmānilānalajalōrvyaḥ; ēvamēṣā tattvacaturviṁśatirvyākhyātā ||4||
View original
तस्मादव्यक्तान्महानुत्पद्यते तल्लिङ्ग एव | तल्लिङ्गाच्च महतस्तल्लक्षण एवाहङ्कार उत्पद्यते; स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति | तत्र वैकारिकादहङ्कारात्तैजससहायात्तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते, तद्यथा- श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति; तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकं मनः; भूतादेरपि तैजससहायात्तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते- शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रमिति; तेषां विशेषाः- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः; तेभ्यो भूतानि- व्योमानिलानलजलोर्व्यः; एवमेषा तत्त्वचतुर्विंशतिर्व्याख्याता ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra buddhīndriyāṇāṁ śabdādayō viṣayāḥ; karmēndriyāṇāṁ yathāsaṅkhyaṁ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||
View original
तत्र बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो विषयाः; कर्मेन्द्रियाणां यथासङ्ख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
avyaktaṁ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cētyaṣṭau prakr̥tayaḥ; śēṣāḥ ṣōḍaśa vikārāḥ ||6||
View original
अव्यक्तं महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयः; शेषाः षोडश विकाराः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
svaḥ svaścaiṣāṁ viṣayō'dhibhūtaṁ; svayamadhyātmam; adhidaivatam- atha buddhērbrahmā, ahaṅkārasyēśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrōtrasya, tvacō vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pr̥thivī ghrāṇasya, vācō'gniḥ, hastayōrindraḥ, pādayōrviṣṇuḥ, pāyōrmitraḥ, prajāpatirupasthasyēti ||7||
View original
स्वः स्वश्चैषां विषयोऽधिभूतं; स्वयमध्यात्मम्; अधिदैवतम्- अथ बुद्धेर्ब्रह्मा, अहङ्कारस्येश्वरः, मनसश्चन्द्रमाः, दिशः श्रोत्रस्य, त्वचो वायुः, सूर्यश्चक्षुषः, रसनस्यापः, पृथिवी घ्राणस्य, वाचोऽग्निः, हस्तयोरिन्द्रः, पादयोर्विष्णुः, पायोर्मित्रः, प्रजापतिरुपस्थस्येति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra sarva ēvācētana ēṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṁśatitamaḥ kāryakāraṇasaṁyuktaścētayitā bhavati | satyapyacaitanyē pradhānasya puruṣakaivalyārthaṁ pravr̥ttimupadiśanti, kṣīrādīṁścātra hētūnudāharanti ||8||
View original
तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः, पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेतयिता भवति | सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिमुपदिशन्ति, क्षीरादींश्चात्र हेतूनुदाहरन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ata ūrdhvaṁ prakr̥tipuruṣayōḥ sādharmyavaidharmyē vyākhyāsyāmaḥ | tadyathā- ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, ubhāvapyanaparau , ubhau ca sarvagatāviti; ēkā tu prakr̥tiracētanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī cēti, bahavastu puruṣāścētanāvantō'guṇā abījadharmāṇō'prasavadharmāṇō madhyasthadharmāṇaścēti ||9||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः | तद्यथा- उभावप्यनादी, उभावप्यनन्तौ, उभावप्यलिङ्गौ, उभावपि नित्यौ, उभावप्यनपरौ , उभौ च सर्वगताविति; एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति, बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तोऽगुणा अबीजधर्माणोऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश्चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra kāraṇānurūpaṁ kāryamiti kr̥tvā sarva ēvaitē viśēṣāḥ sattvarajastamōmayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā ēva puruṣā bhavantītyēkē bhāṣantē ||10||
View original
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति; तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
vaidyakē tu- svabhāvamīśvaraṁ kālaṁ yadr̥cchāṁ niyatiṁ tathā | pariṇāmaṁ ca manyantē prakr̥tiṁ pr̥thudarśinaḥ ||11||
View original
वैद्यके तु- स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा | परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14
tanmayānyēva bhūtāni tadguṇānyēva cādiśēt | taiśca tallakṣaṇaḥ kr̥tsnō bhūtagrāmō vyajanyata ||12|| tasyōpayōgō'bhihitaścikitsāṁ prati sarvadā | bhūtēbhyō hi paraṁ yasmānnāsti cintā cikitsitē ||13|| yatō'bhihitaṁ- “tatsambhavadravyasamūhō bhūtādiruktaḥ” (sū.1); bhautikāni cēndriyāṇyāyurvēdē varṇyantē, tathēndriyārthāḥ ||14||
View original
तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् | तैश्च तल्लक्षणः कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत ||१२|| तस्योपयोगोऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा | भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते ||१३|| यतोऽभिहितं- “तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्तः” (सू.१); भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते, तथेन्द्रियार्थाः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
bhavati cātra- indriyēṇēndriyārthaṁ tu svaṁ svaṁ gr̥hṇāti mānavaḥ | niyataṁ tulyayōnitvānnānyēnānyamiti sthitiḥ ||15||
View original
भवति चात्र- इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः | नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
na cāyurvēdaśāstrēṣūpadiśyantē sarvagatāḥ kṣētrajñā nityāśca; asarvagatēṣu ca kṣētrajñēṣu nityapuruṣakhyāpakān hētūnudāharanti; āyurvēdaśāstrēṣvasarvagatāḥ kṣētrajñā nityāśca, tiryagyōnimānuṣadēvēṣu sañcaranti dharmādharmanimittaṁ; ta ētē'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścētanāvantaḥ śāśvatā lōhitarētasōḥ sannipātēṣvabhivyajyantē, yatō'bhihitaṁ- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.1) iti; sa ēṣa karmapuruṣaścikitsādhikr̥taḥ ||16||
View original
न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च; असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति; आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च, तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु सञ्चरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं; त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः सन्निपातेष्वभिव्यज्यन्ते, यतोऽभिहितं- ‘पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः’ (सू.१) इति; स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
tasya sukhaduḥkhē icchādvēṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmēṣanimēṣau buddhirmanaḥ saṅkalpō vicāraṇā smr̥tirvijñānamadhyavasāyō viṣayōpalabdhiśca guṇāḥ ||17||
View original
तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिर्विज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्च गुणाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
sāttvikāstu- ānr̥śaṁsyaṁ saṁvibhāgarucitā titikṣā satyaṁ dharma āstikyaṁ jñānaṁ buddhirmēdhā smr̥tirdhr̥tiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu- duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhr̥tirahaṅkāra ānr̥tikatvamakāruṇyaṁ dambhō mānō harṣaḥ kāmaḥ krōdhaśca; tāmasāstu- viṣāditvaṁ nāstikyamadharmaśīlatā buddhērnirōdhō'jñānaṁ durmēdhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṁ cēti ||18||
View original
सात्त्विकास्तु- आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्धृतिरनभिषङ्गश्च; राजसास्तु- दुःखबहुलताऽटनशीलताऽधृतिरहङ्कार आनृतिकत्वमकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्च; तामसास्तु- विषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdēndriyaṁ sarvacchidrasamūhō viviktatā ca; vāyavyāstu- sparśaḥ sparśēndriyaṁ sarvacēṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṁ laghutā ca; taijasāstu- rūpaṁ rūpēndriyaṁ varṇaḥ santāpō bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṁ śauryaṁ ca; āpyāstu- rasō rasanēndriyaṁ sarvadravasamūhō gurutā śaityaṁ snēhō rētaśca; pārthivāstu- gandhō gandhēndriyaṁ sarvamūrtasamūhō gurutā cēti ||19||
View original
आन्तरिक्षाः- शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च; वायव्यास्तु- स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च; तैजसास्तु- रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च; आप्यास्तु- रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च; पार्थिवास्तु- गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
tatra sattvabahulamākāśaṁ, rajōbahulō vāyuḥ, sattvarajōbahulō'gniḥ, sattvatamōbahulā āpaḥ, tamōbahulā pr̥thivīti ||20||
View original
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं, रजोबहुलो वायुः, सत्त्वरजोबहुलोऽग्निः, सत्त्वतमोबहुला आपः, तमोबहुला पृथिवीति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ślōkau cātra bhavataḥ- anyō'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyētāni nirdiśēt | svē svē dravyē tu sarvēṣāṁ vyaktaṁ lakṣaṇamiṣyatē ||21||
View original
श्लोकौ चात्र भवतः- अन्योऽन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् | स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणमिष्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
aṣṭau prakr̥tayaḥ prōktā vikārāḥ ṣōḍaśaiva tu | kṣētrajñaśca samāsēna svatantraparatantrayōḥ ||22||
View original
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु | क्षेत्रज्ञश्च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē sarvabhūtacintāśārīraṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतचिन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon