Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
5. śarīrasaṁkhyāvyākaraṇaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਥਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ‘ਗਰ੍ਭ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ | ਤਂ ਚੇਤਨਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਭਜਤਿ, ਤੇਜ ਏਨਂ ਪਚਤਿ, ਆਪਃ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤਿ, ਪਥਿਵੀ ਸਂਹਨ੍ਤਿ, ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਿਵਰ੍ਧਯਤਿ; ਏਵਂ ਵਿਵਰ੍ਧਿਤਃ ਸ ਯਦਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਨਿਤਮ੍ਬਾਦਿਭਿਰਙ੍ਗੈਰੁਪੇਤਸ੍ਤਦਾ ‘ਸ਼ਰੀਰਂ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ | ਤਚ੍ਚ ਸਡਙ੍ਗਂ- ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ, ਮਧ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਂ, ਸਸ੍ਠਂ ਸ਼ਿਰ ਇਤਿ ||੩||
View original
शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसम्मूर्च्छितं ‘गर्भ’ इत्युच्यते | तं चेतनावस्थितं वायुर्विभजति, तेज एनं पचति, आपः क्लेदयन्ति, पृथिवी संहन्ति, आकाशं विवर्धयति; एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिरङ्गैरुपेतस्तदा ‘शरीरं’ इति सञ्ज्ञां लभते | तच्च षडङ्गं- शाखाश्चतस्रो, मध्यं पञ्चमं, षष्ठं शिर इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਮਸ੍ਤਕੋਦਰਪਸ੍ਠਨਾਭਿਲਲਾਟਨਾਸਾਚਿਬੁਕਬਸ੍ਤਿਗ੍ਰੀਵਾ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਏਕੈਕਾਃ, ਕਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਾਂਸਗਣ੍ਡਕਕ੍ਸਸ੍ਤਨਵਙ੍ਕ੍ਸਣਵਸਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਫਿਗ੍ਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰਬਾਹੂਰੁਪ੍ਰਭਤਯੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਙ੍ਗੁਲਯਃ, ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ , ਏਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗ ਉਕ੍ਤਃ ||੪||
View original
अतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते- मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकबस्तिग्रीवा इत्येता एकैकाः, कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवङ्क्षणवृषणपार्श्वस्फिग्जानुकूर्परबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे, विंशतिरङ्गुलयः, स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि , एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ - ਤ੍ਵਚਃ ਕਲਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾ ਦੋਸਾ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਉਣ੍ਡੁਕੋ ਹਦਯਮਾਸ਼ਯਾ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਕ੍ਕੌ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਕਣ੍ਡਰਾ ਜਾਲਾਨਿ ਕੂਰ੍ਚਾ ਰਜ੍ਜਵਃ ਸੇਵਨ੍ਯਃ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਨਾਯਵਃ ਪੇਸ਼੍ਯੋ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸਿਰਾ ਧਮਨ੍ਯੋ ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ||੫||
View original
तस्य पुनः सङ्ख्यानं - त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यः सङ्घाताः सीमन्ता अस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤ, ਕਲਾਃ ਸਪ੍ਤ, ਆਸ਼ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ, ਧਾਤਵਃ ਸਪ੍ਤ, ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ, ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ, ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ, ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਤੇ, ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ, ਨਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, (ਸੋਡਸ਼ ਕਣ੍ਡਰਾਃ, ਸੋਡਸ਼ ਜਾਲਾਨਿ, ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਚਤਸ੍ਰੋ ਰਜ੍ਜਵਃ, ਸਪ੍ਤ ਸੇਵਨ੍ਯਃ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ, ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਦ੍ਵਿਕਾਨ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ) ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਃ ||੬||
View original
त्वचः सप्त, कलाः सप्त, आशयाः सप्त, धातवः सप्त, सप्त सिराशतानि, पञ्च पेशीशतानि, नव स्नायुशतानि, त्रीण्यस्थिशतानि, द्वे दशोत्तरे सन्धिशते, सप्तोत्तरं मर्मशतं, चतुर्विंशतिर्धमन्यः, त्रयो दोषाः, त्रयो मलाः, नव स्रोतांसि, (षोडश कण्डराः, षोडश जालानि, षट् कूर्चाः, चतस्रो रज्जवः, सप्त सेवन्यः, चतुर्दश सङ्घाताः, चतुर्दश सीमन्ताः, द्वाविंशतिर्योगवहानि स्रोतांसि, द्विकान्यन्त्राणि ) चेति समासः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ- ਤ੍ਵਚੋਭਿਹਿਤਾਃ ਕਲਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾ ਦੋਸਾ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਉਣ੍ਡੁਕੋ ਹਦਯਂ ਵਕ੍ਕੌ ਚ ||੭||
View original
विस्तारोऽत ऊर्ध्वं- त्वचोऽभिहिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयं वृक्कौ च ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਆਸ਼ਯਾਸ੍ਤੁ- ਵਾਤਾਸ਼ਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯੋ, ਰਕ੍ਤਾਸ਼ਯ, ਆਮਾਸ਼ਯਃ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ , ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋਸ੍ਟਮ ਇਤਿ ||੮||
View original
आशयास्तु- वाताशयः, पित्ताशयः, श्लेष्माशयो, रक्ताशय, आमाशयः, पक्वाशयो, मूत्राशयः , स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम इति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਾਨ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਂਸਾਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਰ੍ਧਵ੍ਯਾਮਹੀਨਾਨਿ ||੯||
View original
सार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां, स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਸ਼੍ਰਵਣਨਯਨਵਦਨਘ੍ਰਾਣਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਰਾਣਾਂ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਨਿ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਰਾਣਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਹਂ ਚ ||੧੦||
View original
श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसि नराणां बहिर्मुखानि, एतान्येव स्त्रीणामपराणि च त्रीणि द्वे स्तनयोरधस्ताद्रक्तवहं च ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਸੋਡਸ਼ ਕਣ੍ਡਰਾਃ- ਤਾਸਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਾਦਯੋਃ, ਤਾਵਤ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠੇਸੁ; ਤਤ੍ਰ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਂ ਨਖਾ ਅਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹਦਯਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਮਧੋਭਾਗਗਤਾਨਾਂ ਮੇਢ੍ਰਂ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਸ੍ਟਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਮਧੋਭਾਗਗਤਾਨਾਂ ਬਿਮ੍ਬਂ , ਮੂਰ੍ਧੋਰੁਵਕ੍ਸੋਂਸਪਿਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਚ ||੧੧||
View original
षोडश कण्डराः- तासां चतस्रः पादयोः, तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु; तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहाः, ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनामधोभागगतानां मेढ्रं, श्रोणिपृष्टनिबन्धिनीनामधोभागगतानां बिम्बं , मूर्धोरुवक्षोंऽसपिण्डादीनां च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਜਾਲਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ; ਤਾਨਿ ਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਗਵਾਕ੍ਸਿਤਾਨਿ ਚੇਤਿ, ਯੈਰ੍ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ||੧੨||
View original
मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि; तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानि परस्परगवाक्षितानि चेति, यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਤੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰੇਸੁ; ਹਸ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ, ਪਾਦਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ, ਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰਯੋਰੇਕੈਕਃ ||੧੩||
View original
षट् कूर्चाः, ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु; हस्तयोर्द्वौ, पादयोर्द्वौ, ग्रीवामेढ्रयोरेकैकः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 15
ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ- ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਃ ਪੇਸ਼ੀਨਿਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵੇ ਬਾਹ੍ਯੇ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚ ਦ੍ਵੇ ||੧੪|| ਸਪ੍ਤ ਸੇਵਨ੍ਯਃ ; ਸਿਰਸਿ ਵਿਭਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ, ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ੇਫਸੋਰੇਕੈਕਾ; ਤਾਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ||੧੫||
View original
महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रः- पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं द्वे बाह्ये, आभ्यन्तरे च द्वे ||१४|| सप्त सेवन्यः ; सिरसि विभक्ताः पञ्च, जिह्वाशेफसोरेकैका; ताः परिहर्तव्याः शस्त्रेण ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸੁ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ, ਤ੍ਰਿਕਸ਼ਿਰਸੋਰੇਕੈਕਃ ||੧੬||
View original
चतुर्दशास्थ्नां सङ्घाताः; तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, त्रिकशिरसोरेकैकः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਚਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਘਾਤਵਦ੍ਗਣਨੀਯਾਃ, ਯਤਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿਸਙ੍ਘਾਤਾਃ; ਯੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਙ੍ਘਾਤਾਸ੍ਤੇ ਖਲ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ੈਕੇਸਾਮ੍ ||੧੭||
View original
चतुर्दशैव सीमन्ताः; ते चास्थिसङ्घातवद्गणनीयाः, यतस्तैर्युक्ता अस्थिसङ्घाताः; ये ह्युक्ताः सङ्घातास्ते खल्वष्टादशैकेषाम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟਾਨ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨਿ ਵੇਦਵਾਦਿਨੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ; ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨਿ | ਤੇਸਾਂ ਸਵਿਂਸ਼ਮਸ੍ਥਿਸ਼ਤਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸੁ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ, ਏਵਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੧੮||
View original
त्रीणि सषष्टान्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते; शल्यतन्त्रेषु तु त्रीण्येव शतानि | तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु, सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः, एवमस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्यन्ते ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਤਲਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਦਸ਼, ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਮੇਕਂ, ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ ਦ੍ਵੇ, ਜਾਨੁਨ੍ਯੇਕਮ੍, ਏਕਮੂਰਾਵਿਤਿ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਦਭਗਨਿਤਮ੍ਬੇਸੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਤ੍ਰਿਕਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮੇਕਂ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ , ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਪ੍ਯੇਵਂ, ਪਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਅਸ੍ਟਾਵੁਰਸਿ , ਦ੍ਵੇ ਅਂਸਫਲਕੇ ; ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਨਵ, ਕਣ੍ਠਨਾਡ੍ਯਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਦ੍ਵੇ ਹਨ੍ਵੋਃ , ਦਨ੍ਤਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਨਾਸਾਯਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਏਕਂ ਤਾਲੁਨਿ, ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵੇਕੈਕਂ, ਸਟ੍ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ||੧੯||
View original
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश, तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश, पार्ष्ण्यामेकं, जङ्घायां द्वे, जानुन्येकम्, एकमूराविति, त्रिंशदेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; श्रोण्यां पञ्च, तेषां गुदभगनितम्बेषु चत्वारि, त्रिकसंश्रितमेकं, पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन् , द्वितीयेऽप्येवं, पृष्ठे त्रिंशत्, अष्टावुरसि , द्वे अंसफलके ; ग्रीवायां नव, कण्ठनाड्यां चत्वारि, द्वे हन्वोः , दन्ता द्वात्रिंशत्, नासायां त्रीणि, एकं तालुनि, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं, षट् शिरसीति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਏਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਪਾਲਰੁਚਕਤਰੁਣਵਲਯਨਲਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ | ਤੇਸਾਂ ਜਾਨੁਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਗਣ੍ਡਤਾਲੁਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰਃਸੁ ਕਪਾਲਾਨਿ, ਦਸ਼ਨਾਸ੍ਤੁ ਰੁਚਕਾਨਿ , ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਗ੍ਰੀਵਾਕ੍ਸਿਕੋਸੇਸੁ ਤਰੁਣਾਨਿ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸੁ ਵਲਯਾਨਿ , ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਨਲਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ||੨੦||
View original
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति; तद्यथा- कपालरुचकतरुणवलयनलकसञ्ज्ञानि | तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि, दशनास्तु रुचकानि , घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोषेषु तरुणानि, पार्श्वपृष्ठोरःसु वलयानि , शेषाणि नलकसञ्ज्ञानि ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21-23) · Śloka 23
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਗਤੈਃ ਸਾਰੈਰ੍ਯਥਾ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਭੂਰੁਹਾਃ | ਅਸ੍ਥਿਸਾਰੈਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹਾ ਧ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਿਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ||੨੧|| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਰਵਿਨਸ੍ਟੇਸੁ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ | ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਾਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ | ਮਾਂਸਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸਿਰਾਭਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਸ੍ਤਥਾ | ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਲਮ੍ਬਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵਾ ||੨੩||
View original
भवन्ति चात्र- अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः | अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् ||२१|| तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् | अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम् | मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा | अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 25
ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਃ , ਸ੍ਥਿਰਾਸ਼੍ਚ ||੨੪|| ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਹਨ੍ਵੋਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ | ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਸ੍ਥਿਰਾ ਬੁਧੈਃ ||੨੫||
View original
सन्धयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः , स्थिराश्च ||२४|| शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु सन्धयः | शेषास्तु सन्धयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ | ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਸ੍ਟਸਸ੍ਟਿਃ, ਏਕੋਨਸਸ੍ਟਿਃ ਕੋਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ | ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਦ੍ਵਾਵਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇ, ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼; ਜਾਨੁਗੁਲ੍ਫਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵੇਕੈਕਃ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਤ੍ਰਯਃ ਕਟੀਕਪਾਲੇਸੁ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ੇ, ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਉਰਸ੍ਯਸ੍ਟੌ; ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਤ੍ਰਯਃ ਕਣ੍ਠੇ, ਨਾਡੀਸੁ ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼, ਦਨ੍ਤਪਰਿਮਾਣਾ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ, ਏਕਃ ਕਾਕਲਕੇ ਨਾਸਾਯਾਂ ਚ, ਦ੍ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯੌ, ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵੇਕੈਕਃ, ਦ੍ਵੌ ਹਨੁਸਨ੍ਧੀ, ਦ੍ਵਾਵੁਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਭ੍ਰੁਵੋਃ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲੇਸੁ, ਏਕੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ||੨੬||
View original
सङ्ख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते | तेषां शाखास्वष्टषष्टिः, एकोनषष्टिः कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीतिः | एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रयः, द्वावङ्गुष्ठे, ते चतुर्दश; जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैकः, एवं सप्तदशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; त्रयः कटीकपालेषु, चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे, तावन्त एव पार्श्वयोः, उरस्यष्टौ; तावन्त एव ग्रीवायां, त्रयः कण्ठे, नाडीषु हृदयक्लोमनिबद्धास्वष्टादश, दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु, एकः काकलके नासायां च, द्वौ वर्त्ममण्डलयोर्नेत्राश्रयौ, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकः, द्वौ हनुसन्धी, द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च, पञ्च शिरःकपालेषु, एको मूर्ध्नि ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ਤ ਏਤੇ ਸਨ੍ਧਯੋਸ੍ਟਵਿਧਾਃ- ਕੋਰੋਲੂਖਲਸਾਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਤਰਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨੀਵਾਯਸਤੁਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਾਃ | ਤੇਸਾਮਙ੍ਗੁਲਿਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰੇਸੁ ਕੋਰਾਃ ਸਨ੍ਧਯਃ, ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਦਸ਼ਨੇਸੂਲੂਖਲਾਃ, ਅਂਸਪੀਠਗੁਦਭਗਨਿਤਮ੍ਬੇਸੁ ਸਾਮੁਦ੍ਗਾਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਯੋਃ ਪ੍ਰਤਰਾਃ, ਸ਼ਿਰਃਕਟੀਕਪਾਲੇਸੁ ਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨ੍ਯਃ, ਹਨ੍ਵੋਰੁਭਯਤਸ੍ਤੁ ਵਾਯਸਤੁਣ੍ਡਾਃ, ਕਣ੍ਠਹਦਯਨੇਤ੍ਰਕ੍ਲੋਮਨਾਡੀਸੁ ਮਣ੍ਡਲਾਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕੇਸੁ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਾਃ | ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੨੭||
View original
त एते सन्धयोऽष्टविधाः- कोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः | तेषामङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः सन्धयः, कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः, अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः, ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः, शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यः, हन्वोरुभयतस्तु वायसतुण्डाः, कण्ठहृदयनेत्रक्लोमनाडीषु मण्डलाः, श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः | तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਕੇਵਲਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ | ਪੇਸ਼ੀਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਣਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ||੨੮||
View original
अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः परिकीर्तिताः | पेशीस्नायुसिराणां तु सन्धिसङ्ख्या न विद्यते ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (29) · Śloka 29
ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ | ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕੋਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਤਿਃ | ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਸਣ੍ਨਿਚਿਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ , ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਤਲਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫੇਸੁ, ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ, ਦਸ਼ ਜਾਨੁਨਿ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੂਰੌ, ਦਸ਼ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ, ਸ਼ਤਮਧ੍ਯਰ੍ਧਮੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਸਸ੍ਟਿਃ ਕਟ੍ਯਾਂ, ਪਸ੍ਠੇਸ਼ੀਤਿਃ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਉਰਸਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਏਵਂ ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੨੯||
View original
नव स्नायुशतानि | तासां शाखासु षट्शतानि, द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः | एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षण्निचितास्तास्त्रिंशत् , तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु, तावत्य एव जङ्घायां, दश जानुनि, चत्वारिंशदूरौ, दश वङ्क्षणे, शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बहू च व्याख्यातौ; षष्टिः कट्यां, पृष्ठेऽशीतिः, पार्श्वयोः षष्टिः, उरसि त्रिंशत्; षट्त्रिंशद्ग्रीवायां, मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत्; एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि भवन्ति ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (30-36) · Śloka 36
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਨਾਯੂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾ ਨਿਬੋਧ ਮੇ | ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸਿਰਾਸ੍ਤਥਾ ||੩੦|| ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚਾਪ੍ਯਥ | ਵਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਰਿਹ ||੩੧|| ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤੇਸੁ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ੁਸਿਰਾਃ ਖਲੁ | ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਸਿ ਤਥਾ ਪਸ੍ਠੇ ਪਥੁਲਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਥ ||੩੨|| ਨੌਰ੍ਯਥਾ ਫਲਕਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਬਨ੍ਧਨੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਯੁਤਾ | ਭਾਰਕ੍ਸਮਾ ਭਵੇਦਪ੍ਸੁ ਨਯੁਕ੍ਤਾ ਸੁਸਮਾਹਿਤਾ ||੩੩|| ਏਵਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ | ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਰਸਹਾ ਨਰਾਃ ||੩੪|| ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਨ ਵਾ ਪੇਸ਼੍ਯੋ ਨ ਸਿਰਾ ਨ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ | ਵ੍ਯਾਪਾਦਿਤਾਸ੍ਤਥਾ ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾ ਸ੍ਨਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਮ੍ ||੩੫|| ਯਃ ਸ੍ਨਾਯੂਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਾਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤਥਾ | ਸ ਗੂਢਂ ਸ਼ਲ੍ਯਮਾਹਰ੍ਤੁਂ ਦੇਹਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੬||
View original
भवन्ति चात्र- स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे | प्रतानवत्यो वृत्ताश्च पृथ्व्यश्च शुषिरास्तथा ||३०|| प्रतानवत्यः शाखासु सर्वसन्धिषु चाप्यथ | वृत्तास्तु कण्डराः सर्वा विज्ञेयाः कुशलैरिह ||३१|| आमपक्वाशयान्तेषु बस्तौ च शुषिराः खलु | पार्श्वोरसि तथा पृष्ठे पृथुलाश्च शिरस्यथ ||३२|| नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता | भारक्षमा भवेदप्सु नृयुक्ता सुसमाहिता ||३३|| एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः | स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः ||३४|| न ह्यस्थीनि न वा पेश्यो न सिरा न च सन्धयः | व्यापादितास्तथा हन्युर्यथा स्नायुः शरीरिणम् ||३५|| यः स्नायूः प्रविजानाति बाह्याश्चाभ्यन्तरास्तथा | स गूढं शल्यमाहर्तुं देहाच्छक्नोति देहिनाम् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (37-38) · Śloka 38
ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਾਸਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਟ੍ਸਸ੍ਟਿਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ | ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਦਸ਼ ਪ੍ਰਪਦੇ, ਪਾਦੋਪਰਿ ਕੂਰ੍ਚਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ, ਦਸ਼ ਗੁਲ੍ਫਤਲਯੋਃ, ਗੁਲ੍ਫਜਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ, ਪਞ੍ਚ ਜਾਨੁਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੂਰੌ , ਦਸ਼ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ, ਸ਼ਤਮੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਤਿਸ੍ਰਃ ਪਾਯੌ, ਏਕਾ ਮੇਢ੍ਰੇ, ਸੇਵਨ੍ਯਾਂ ਚਾਪਰਾ, ਦ੍ਵੇ ਵਸਣਯੋਃ , ਸ੍ਫਿਚੋਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ, ਦ੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਸਿ, ਪਞ੍ਚੋਦਰੇ , ਨਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾ, ਪਸ੍ਠੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਃ, ਸਟ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਦਸ਼ ਵਕ੍ਸਸਿ, ਅਕ੍ਸਕਾਂਸੌ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ, ਦ੍ਵੇ ਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਯੋਃ, ਸਟ੍ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕੇਸੁ; ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਹਨ੍ਵੋਃ , ਏਕੈਕਾ ਕਾਕਲਕਗਲਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਤਾਲੁਨਿ, ਏਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ , ਦ੍ਵੇ ਓਸ੍ਠਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਨਾਸਾਯਾਂ , ਦ੍ਵੇ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ, ਗਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਚਤਸ੍ਰੋ ਲਲਾਟੇ, ਏਕਾ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ; ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ||੩੭|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ | ਪੇਸ਼ੀਭਿਃ ਸਂਵਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਃ ||੩੮||
View original
पञ्च पेशीशतानि भवन्ति | तासां चत्वारि शतानि शाखासु, कोष्ठे षट्षष्टिः, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चतुस्त्रिंशत् | एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां तिस्रस्तिस्रस्ताः पञ्चदश, दश प्रपदे, पादोपरि कूर्चसन्निविष्टास्तावत्य एव, दश गुल्फतलयोः, गुल्फजान्वन्तरे विंशतिः, पञ्च जानुनि, विंशतिरूरौ , दश वङ्क्षणे, शतमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; तिस्रः पायौ, एका मेढ्रे, सेवन्यां चापरा, द्वे वृषणयोः , स्फिचोः पञ्च पञ्च, द्वे बस्तिशिरसि, पञ्चोदरे , नाभ्यामेका, पृष्ठोर्ध्वसन्निविष्टाः पञ्च पञ्च दीर्घाः, षट् पार्श्वयोः, दश वक्षसि, अक्षकांसौ प्रति समन्तात् सप्त, द्वे हृदयामाशययोः, षट् यकृत्प्लीहोण्डु(न्दु)केषु; ग्रीवायां चतस्रः, अष्टौ हन्वोः , एकैका काकलकगलयोः, द्वे तालुनि, एका जिह्वायां , द्वे ओष्ठयोः, द्वे नासायां , द्वे नेत्रयोः, गण्डयोश्चतस्रः, कर्णयोर्द्वे, चतस्रो ललाटे, एका शिरसीति ; एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि ||३७|| भवति चात्र- सिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् | पेशीभिः संवृतान्यत्र बलवन्ति भवन्त्यतः ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (39) · Śloka 39
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧਿਕਾ | ਦਸ਼ ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚੇਤਿ, ਯੌਵਨੇ ਤਾਸਾਂ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਃ; ਅਪਤ੍ਯਪਥੇ ਚਤਸ੍ਰਃ- ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਸਤੇ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋ ਦ੍ਵੇ, ਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਬਾਹ੍ਯੇ ਚ ਵਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ, ਗਰ੍ਭਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਨ੍ਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਏਵ | ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੩੯||
View original
स्त्रीणां तु विंशतिरधिका | दश तासां स्तनयोरेकैकस्मिन् पञ्च पञ्चेति, यौवने तासां परिवृद्धिः; अपत्यपथे चतस्रः- तासां प्रसृते अभ्यन्तरतो द्वे, मुखाश्रिते बाह्ये च वृत्ते द्वे, गर्भच्छिद्रसंश्रितास्तिस्रः, शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्र एव | पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भशय्या, यत्र गर्भस्तिष्ठति ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (40) · Śloka 40
ਤਾਸਾਂ ਬਹਲਪੇਲਵਸ੍ਥੂਲਾਣੁਪਥੁਵਤ੍ਤਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਸ੍ਥਿਰਮਦੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਕਰ੍ਕਸ਼ਭਾਵਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਕਾ ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੪੦||
View original
तासां बहलपेलवस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशभावाः सन्ध्यस्थिसिरास्नायुप्रच्छादका यथाप्रदेशं स्वभावत एव भवन्ति ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੁਂਸਾਂ ਪੇਸ਼੍ਯਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਲਕ੍ਸਣਮੁਸ੍ਕਜਾਃ | ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਫਲਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਹਿ ਤਾਃ ||੪੧||
View original
भवति चात्र- पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता लक्षणमुष्कजाः | स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (42) · Śloka 42
ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ ||੪੨||
View original
मर्मसिराधमनीस्रोतसामन्यत्र प्रविभागः ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (43-44) · Śloka 44
ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭ੍ਯਾਕਤਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ | ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਤੀਯੇ ਤ੍ਵਾਵਰ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ ||੪੩|| ਯਥਾ ਰੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਭਵਤਿ ਰੂਪਤਃ | ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤਥਾਰੂਪਾਂ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ||੪੪||
View original
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता | तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ||४३|| यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः | तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
ਆਭੁਗ੍ਨੋਭਿਮੁਖਃ ਸ਼ੇਤੇ ਗਰ੍ਭੋ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ | ਸ ਯੋਨਿਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ||੪੫||
View original
आभुग्नोऽभिमुखः शेते गर्भो गर्भाशये स्त्रियाः | स योनिं शिरसा याति स्वभावात् प्रसवं प्रति ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (46) · Śloka 46
ਤ੍ਵਕ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਯੋਯਮਙ੍ਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ | ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਦਤੇ ਨੈਸ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇਙ੍ਗੇਸੁ ਕੇਸੁਚਿਤ੍ ||੪੬||
View original
त्वक्पर्यन्तस्य देहस्य योऽयमङ्गविनिश्चयः | शल्यज्ञानादृते नैष वर्ण्यतेऽङ्गेषु केषुचित् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (47-48) · Śloka 48
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਹਰ੍ਤ੍ਰਾ ਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਞ੍ਛਤਾ | ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ ਮਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯੋਙ੍ਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ||੪੭|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤੋ ਹਿ ਯਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਸ੍ਟਂ ਚ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ | ਸਮਾਸਤਸ੍ਤਦੁਭਯਂ ਭੂਯੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ||੪੮||
View original
तस्मान्निःसंशयं ज्ञानं हर्त्रा शल्यस्य वाञ्छता | शोधयित्वा मृतं सम्यग्द्रष्टव्योऽङ्गविनिश्चयः ||४७|| प्रत्यक्षतो हि यद्दृष्टं शास्त्रदृष्टं च यद्भवेत् | समासतस्तदुभयं भूयो ज्ञानविवर्धनम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (49) · Śloka 49
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਮਵਿਸੋਪਹਤਮਦੀਰ੍ਘਵ੍ਯਾਧਿਪੀਡਿਤਮਵਰ੍ਸਸ਼ਤਿਕਂ ਨਿਃਸਸ੍ਟਾਨ੍ਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਪੁਰੁਸਮਾਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਮਾਪਗਾਯਾਂ ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥਂ ਮੁਞ੍ਜਵਲ੍ਕਲਕੁਸ਼ਸ਼ਣਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨਾਵੇਸ੍ਟਿਤਾਙ੍ਗਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕੋਥਯੇਤ੍, ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਕੁਥਿਤਂ ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯ, ਤਤੋ ਦੇਹਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੁਸ਼ੀਰਬਾਲਵੇਣੁਬਲ੍ਵਜਕੂਰ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰਵਘਰ੍ਸਯਂਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯੇਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸਾ ||੪੯||
View original
तस्मात् समस्तगात्रमविषोपहतमदीर्घव्याधिपीडितमवर्षशतिकं निःसृष्टान्त्रपुरीषं पुरुषमावहन्त्यामापगायां निबद्धं पञ्जरस्थं मुञ्जवल्कलकुशशणादीनामन्यतमेनावेष्टिताङ्गमप्रकाशे देशे कोथयेत्, सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्य, ततो देहं सप्तरात्रादुशीरबालवेणुबल्वजकूर्चानामन्यतमेन शनैः शनैरवघर्षयंस्त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गप्रत्यङ्गविशेषान् यथोक्तान् लक्षयेच्चक्षुषा ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (50) · Śloka 50
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਦੇਹੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਮੋ ਵਿਭੁਃ | ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਿਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਿਰੇਵ ਚ ||੫੦||
View original
न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः | दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिरेव च ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (51) · Śloka 51
ਸ਼ਰੀਰੇ ਚੈਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ | ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਦੇਹਮਵਾਪੋਹ੍ਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ||੫੧||
View original
शरीरे चैव शास्त्रे च दृष्टार्थः स्याद्विशारदः | दृष्टश्रुताभ्यां सन्देहमवापोह्याचरेत् क्रियाः ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याव्याकरणशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon