Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
7. sirāvarṇavibhaktiśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhiridaṁ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kēdāra iva ca kulyābhirupasnihyatē'nugr̥hyatē cākuñcanaprasāraṇādibhirviśēṣaiḥ; drumapatrasēvanīnāmiva tāsāṁ pratānāḥ; tāsāṁ nābhirmūlaṁ, tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryak ca ||3||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
bhavataścātra ślōkau- yāvatyastu sirāḥ kāyē sambhavanti śarīriṇām | nābhyāṁ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् | नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
nābhisthāḥ prāṇināṁ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | sirābhirāvr̥tā nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||5||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता | सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tāsāṁ mūlasirāścatvāriṁśat; tāsāṁ vātavāhinyō daśa, pittavāhinyō daśa, kaphavāhinyō daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṁ tu vātavāhinīnāṁ vātasthānagatānāṁ pañcasaptatiśataṁ bhavati, tāvatya ēva pittavāhinyaḥ pittasthānē, kaphavāhinyaśca kaphasthānē, raktavāhinyaśca yakr̥tplīhnōḥ; ēvamētāni sapta sirāśatāni ||6||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः | तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra vātavāhinyaḥ sirā ēkasmin sakthni pañcaviṁśatiḥ; ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśēṣatastu kōṣṭhē catustriṁśat; tāsāṁ gudamēḍhrāśritāḥ śrōṇyāmaṣṭau, dvē dvē pārśvayōḥ, ṣaṭ pr̥ṣṭhē, tāvatya ēvōdarē, daśa vakṣasi | ēkacatvāriṁśajjatruṇa ūrdhvaṁ; tāsāṁ caturdaśa grīvāyāṁ, karṇayōścatasraḥ, nava jihvāyāṁ, ṣaṇ nāsikāyāṁ, aṣṭau nētrayōḥ, ēvamētat pañcasaptatiśataṁ vātavāhinīnāṁ sirāṇāṁ vyākhyātaṁ bhavati | ēṣa ēva vibhāgaḥ śēṣāṇāmapi | viśēṣatastu pittavāhinyō nētrayōrdaśa, karṇayōrdvē; ēvaṁ raktavahāḥ kaphavahāśca | ēvamētāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि | एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति | एष एव विभागः शेषाणामपि | विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च | एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
bhavanti cātra- kriyāṇāmapratīghātamamōhaṁ buddhikarmaṇām | karōtyanyān guṇāṁścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran ||8|| yadā tu kupitō vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyatē | tadā'sya vividhā rōgā jāyantē vātasambhavāḥ ||9|| bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarōgatām | saṁsarpat svāḥ sirāḥ pittaṁ kuryāccānyān guṇānapi ||10|| yadā prakupitaṁ pittaṁ sēvatē svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rōgā jāyantē pittasambhavāḥ ||11|| snēhamaṅgēṣu sandhīnāṁ sthairyaṁ balamudīrṇatām | karōtyanyān guṇāṁścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran ||12|| yadā tu kupitaḥ ślēṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyatē | tadā'sya vividhā rōgā jāyantē ślēṣmasambhavāḥ ||13|| dhātūnāṁ pūraṇaṁ varṇaṁ sparśajñānamasaṁśayam | svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṁ kuryāccānyān guṇānapi ||14|| yadā tu kupitaṁ raktaṁ sēvatē svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rōgā jāyantē raktasambhavāḥ ||15||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८|| यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९|| भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् | संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०|| यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११|| स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२|| यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३|| धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् | स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४|| यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
na hi vātaṁ sirāḥ kāścinna pittaṁ kēvalaṁ tathā | ślēṣmāṇaṁ vā vahantyētā ataḥ sarvavahāḥ smr̥tāḥ ||16||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा | श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
praduṣṭānāṁ hi dōṣāṇāṁ mūrcchitānāṁ pradhāvatām | dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvavahāḥ smr̥tāḥ ||17||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् | ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryantē vāyunā sirāḥ | pittāduṣṇāśca nīlāśca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asr̥gvahāstu rōhiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः | पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi na vidhyēdyāḥ sirā bhiṣak | vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpi vyadhāttāsāṁ dhruvaṁ bhavēt ||19|| sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān | ṣaṭtriṁśacca śataṁ kōṣṭhē catuḥṣaṣṭaṁ ca mūrdhani ||20|| śākhāsu ṣōḍaśa sirāḥ kōṣṭhē dvātriṁśadēva tu | pañcāśajjatruṇaścōrdhvamavyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् | वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९|| सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् | षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०|| शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु | पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
tatra sirāśatamēkasmin sakthni bhavati; tāsāṁ jāladharā tvēkā, tisraścābhyantarāḥ- tatrōrvīsañjñē dvē, lōhitākṣasañjñā caikā, tāstvavyadhyāḥ; ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau; ēvamaśastrakr̥tyāḥ ṣōḍaśa śākhāsu | dvātriṁśacchrōṇyāṁ, tāsāmaṣṭāvaśastrakr̥tyāḥ- dvē dvē viṭapayōḥ , kaṭīkataruṇayōśca; aṣṭāvaṣṭāvēkaikasmin pārśvē, tāsāmēkaikāmūrdhvagāṁ pariharēt, pārśvasandhigatē ca dvē; catasrō viṁśatiśca pr̥ṣṭhē pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dvē dvē pariharēdbr̥hatīsirē; tāvatya ēvōdarē, tāsāṁ mēḍhrōpari rōmarājīmubhayatō dvē dvē pariharēt; catvāriṁśadvakṣasi, tāsāṁ caturdaśāśastrakr̥tyāḥ- hr̥dayē dvē, dvē dvē stanamūlē, stanarōhitāpalāpastambhēṣūbhayatō'ṣṭau; ēvaṁ dvātriṁśadaśastrakr̥tyāḥ pr̥ṣṭhōdarōraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṁ sirāśataṁ jatruṇa ūrdhvaṁ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirōdharāyāṁ , tāsāmaṣṭau catasraśca marmasañjñāḥ pariharēt, dvē kr̥kāṭikayōḥ, dvē vidhurayōḥ, ēvaṁ grīvāyāṁ ṣōḍaśāvyadhyāḥ; hanvōrubhayatō'ṣṭāvaṣṭau, tāsāṁ tu sandhidhamanyau dvē dvē pariharēt; ṣaṭtriṁśajjihvāyāṁ, tāsāmadhaḥ ṣōḍaśāśastrakr̥tyāḥ, rasavahē dvē, vāgvahē ca dvē; dvirdvādaśa nāsāyāṁ, tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharēt, tāsāmēva ca tālunyēkāṁ mr̥dāvuddēśē; aṣṭatriṁśadubhayōrnētrayōḥ , tāsāmēkaikāmapāṅgayōḥ pariharēt; karṇayōrdaśa, tāsāṁ śabdavāhinīmēkaikāṁ pariharēt; nāsānētragatāstu lalāṭē ṣaṣṭiḥ, tāsāṁ kēśāntānugatāścatasra, āvartayōrēkaikā, sthapanyāṁ caikā parihartavyā; śaṅkhayōrdaśa, tāsāṁ śaṅkhasandhigatāmēkaikāṁ pariharēt; dvādaśa mūrdhni, tāsāmutkṣēpayōrdvē pariharēt, sīmantēṣvēkaikām, ēkāmadhipatāviti; ēvamaśastrakr̥tyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti ||22||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु | द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति | चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
bhavati cātra- vyāpnuvantyabhitō dēhaṁ nābhitaḥ prasr̥tāḥ sirāḥ | pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṁ yathā jalam ||23||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः | प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē sirāvarṇavibhaktiśārīraṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon