Skip to content

৩৮. দ্রব্যসংগ্রহণীযাধ্যাযঃ

Adhikarana ১ (১-২) · Śloka ২

অথাতো দ্রব্যসঙ্গ্রহণীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||

View original

अथातो द्रव्यसङ्ग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter concerning the concise collection of medicinal substances will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

দ্রব্যাণাং সঙ্গ্রহঃ সঙ্ক্ষেপঃ, তমধিকৃত্য কৃতোঽধ্যায ইত্যর্থঃ; বিস্তরস্তু চিকিত্সিতে কথ্যতে| তদুক্তং- “সমাসেন গণা হ্যেতে প্রোক্তাস্তেষাং তু বিস্তরম্| চিকিত্সিতেষু বক্ষ্যামি জ্ঞাত্বা দোষবলাবলম্”- ইতি||১-২||

Meaning of the commentary

Sangraha means a concise collection. This chapter gives the groups in summary, while their detailed use is stated in Chikitsasthana after assessing the strength of the doshas.

Key terms

dravyasa~ggraha (dravyasangraha)
A concise collection or grouping of medicinal substances.

Adhikarana ২ (৩) · Śloka ৩

সমাসেন সপ্তত্রিংশদ্দ্রব্যগণা ভবন্তি ||৩||

View original

समासेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति ||३||

Meaning of the śloka

In summary, there are thirty-seven groups of medicinal substances.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

তত্রাদাবধ্যাযস্য পিণ্ডার্থং নির্দিশন্নাহ- সমাসেনেত্যাদি|- সমাসেন সঙ্ক্ষেপেণ| গণ্যন্ত ইতি গণাঃ সমূহাঃ| তত্র দ্বাত্রিংশদনিযতাবযবাঃ, পুনঃ পঞ্চ পঞ্চাবযবাঃ| কেচিত্ পঞ্চত্রিংশদিতি পঠন্তি (ত্রিংশদ্বাঽঽমলকাদীনি বিহাযেতি)||৩||

Meaning of the commentary

Ganas are groups of items. Thirty-two groups have variable numbers of members, and another five each have five members. Some read thirty-five groups, or thirty if the groups beginning with amalaki and others are excluded.

Key terms

gaNa (gana)
A group of medicinal substances collected under a shared traditional action.

Adhikarana ৩ (৪-৫) · Śloka ৫

তদ্যথা- বিদারিগন্ধা বিদারী বিশ্বদেবা সহদেবা শ্বদংষ্ট্রা পৃথক্পর্ণী শতাবরী সারিবা কৃষ্ণসারিবা জীবকর্ষভকৌ মহাসহা ক্ষুদ্রসহা বৃহত্যৌ পুনর্নবৈরণ্ডো হংসপাদী বৃশ্চিকাল্যৃষভী চেতি ||৪|| বিদারীগন্ধাদিরযং গণঃ পিত্তানিলাপহঃ | শোষগুল্মাঙ্গমর্দোর্ধ্বশ্বাসকাসবিনাশনঃ ||৫||

View original

तद्यथा- विदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा सहदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्पर्णी शतावरी सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्रसहा बृहत्यौ पुनर्नवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति ||४|| विदारीगन्धादिरयं गणः पित्तानिलापहः | शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासविनाशनः ||५||

Meaning of the śloka

The Vidarigandhadi group consists of vidarigandha, vidari, vishvadeva, sahadeva, shvadamshtra, prithakparni, shatavari, sariva, krishnasariva, jivaka, rishabhaka, mahasaha, kshudrasaha, the two brihatis, punarnava, eranda, hamsapadi, vrishcikali and rishabhi. It is described as calming pitta and vata and countering shosha, gulma, bodily aching, upward breathing difficulty and cough.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

তত্র প্রথমং দোষক্রমেণাদ্যং গণং নির্দিশন্নাহ- তদ্যথেত্যাদি| বিদারিগন্ধা শালপর্ণী, বিদারী বিপাদিককন্দঃ কোহলাকারো লোহিতকুসুমঃ, স চ দ্বিবিধঃ- দীর্ঘকন্দো বহুক্ষীরঃ, হস্তিপাদকোঽল্পক্ষীর ইতি| বিশ্বদেবা গাঙ্গেরুকী প্রসিদ্ধা, ‘গুডশর্করা (গুলশকরী)’ ইতি পূর্বদেশে, অন্যে সিতকুসুমাং বলামাহুঃ| সহদেবী বলাভেদঃ পীতপুষ্পা ‘কাঙ্কসী’ ইতি লোকে; অন্যে বলাং নীলপুষ্পামাহুঃ| শ্বদংষ্ট্রা গোক্ষুরকঃ| পৃশ্নিপর্ণী পৃথক্পর্ণী ‘পীঠবনী’ ইতি লোকে| শতাবরী সূক্ষ্মপত্রা ‘শতাউরী’ ইতি লোকে| সারিবা জম্বূপত্রা, দুগ্ধগর্ভা বল্লী স্বনামপ্রসিদ্ধা| কৃষ্ণসারিবা ছিলহেণ্টাপত্রসদৃশচ্ছদা চন্দনগন্ধা ‘কালবেলী’ ইতি লোকে; কেচিত্ কৃষ্ণসারিবাং ন পঠন্তি| জীবকঃ কূর্চশীর্ষকঃ স্বনামখ্যাতঃ| ঋষভকো বৃষভকঃ, অযমপি স্বনামখ্যাতঃ| মহাসহা মাষপর্ণী| ক্ষুদ্রসহা মুদ্গপর্ণী| বৃহত্যৌ সূক্ষ্মফলা স্থূলফলা চ| পুনর্নবা বর্ষাভূঃ ‘সাটডী’ ইতি লোকে| এরণ্ডঃ স্বনামপ্রসিদ্ধঃ| হংসপাদী মধুশ্রবা হংসপদাকারপত্রা পীতপুষ্পা জলযু(মু)ক্তদেশজাতা ‘হংসপাঈ’ ইতি লোকে প্রসিদ্ধা| বৃশ্চিকালী কণ্টকিতমেষশৃঙ্গযুগাকারফলা পাঠাপত্রা ঈষদ্রোমশা শ্বেতপুষ্পগুচ্ছা দক্ষিণাবর্তবল্লী মেষশৃঙ্গীভেদঃ; বৃশ্চিযাশাকমন্যে| ঋষভী কপিকচ্ছুঃ| শৃগালবিন্নামেকে বিদারিগন্ধাদৌ পঠন্তি, তামপঠনীযামেকে মন্যন্তে, অন্যে পৃথক্পর্ণীভেদং দীর্ঘপত্রাং সিংহপুচ্ছামাহুঃ| শোষো রাজযক্ষ্মা, অঙ্গমর্দঃ স্ফুটনিকা| পিত্তানিলহরত্বেন দোষপ্রত্যনীকতোক্তা, শোষাদিনাশকত্বেন ব্যাধিপ্রত্যনীকত্বং চোক্তম্, এবং দোষযোরুক্তযোর্ব্যাধিষু চোক্তেষ্ববস্থাকালদেশাদিভেদেন সমস্তৈরেতৈরর্ধৈর্যথালাভং লব্ধৈর্বা শৃতশীতফাণ্টস্বরসকল্কচূর্ণগুটিকোত্কারিকারসক্রিযালেপপ্রদেহপরিষেকাবগাহনঘৃততৈলাদীনি যথাযোগং সাধনীযানি| এবমন্যেষ্বপি গণেষু যোজ্যম্| যেষাং জীবকর্ষভকাদিদ্রব্যাণামন্নপানাদৌ গুণো ন নির্দিষ্টঃ, তেষাং সমুদিতস্য গণস্য গুণাভিধানেনৈব পৃথগ্দ্রব্যগুণো জ্ঞাতব্য ইতি||৪-৫||

Meaning of the commentary

Vidarigandha is shalaparni. Vidari is a red-flowered tuber of two forms, a long milk-rich type and hastipadaka with little latex. Vishvadeva is gangeruki, regionally gudasharkara; others call it white-flowered bala. Sahadevi is a yellow-flowered bala variety, while others identify blue-flowered bala. Shvadamshtra is gokshuraka, prithakparni is prishniparni, and krishnasariva is a sandal-scented climber locally called kalaveli; some omit it. Mahasaha and kshudrasaha are mashaparni and mudgaparni. The two brihatis have small and large fruits. Hamsapadi and vrishcikali receive detailed morphological descriptions; some identify the latter as vrishciya greens. Rishabhi is kapikacchu. Some include shrigalavinna, while others reject it or identify it as a long-leaved prithakparni type. Shosha is rajayakshma and angamarda sphutanika. The group may be prepared, wholly or from available members, as decoction, infusion, juice, paste, powder, pill, food preparation, extract, topical paste, irrigation, bath, ghee or oil according to condition, time and place. Unspecified individual actions are inferred from the stated group action.

Key terms

vidArigandhAdigaNa (vidarigandhadigana)
The drug group beginning with vidarigandha.

Adhikarana ৪ (৬-৭) · Śloka ৭

আরগ্বধমদনগোপঘোণ্টাকণ্টকীকুটজপাঠাপাটলামূর্বেন্দ্রযবসপ্তপর্ণনিম্বকুরুণ্টকদাসীকুরুণ্টক- গুডূচীচিত্রকশার্ঙ্গ(র্ঙ্গে)ষ্টাকরঞ্জদ্বযপটোলকিরাততিক্তকানি সুষবী চেতি ||৬|| আরগ্বধাদিরিত্যেষ গণঃ শ্লেষ্মবিষাপহঃ | মেহকুষ্ঠজ্বরবমীকণ্ডূঘ্নো ব্রণশোধনঃ ||৭||

View original

आरग्वधमदनगोपघोण्टाकण्टकीकुटजपाठापाटलामूर्वेन्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टक- गुडूचीचित्रकशार्ङ्ग(र्ङ्गे)ष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति ||६|| आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः | मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः ||७||

Meaning of the śloka

The Aragvadhadi group comprises aragvadha, madana, gopaghonta, kantaki, kutaja, patha, patala, murva, indrayava, saptaparna, nimba, kuruntaka, dasikuruntaka, guduci, citraka, sharngeshta, two karanjas, patola, kiratatiktaka and sushavi. It is described as reducing kapha and poison, countering meha, kushtha, fever, vomiting and itching, and cleansing wounds.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

আরগ্বধেত্যাদি| আরগ্বধঃ কিরমালকঃ; মদনঃ পিণ্ডীতকঃ, ‘মযণফল’ ইতি লোকে; গোপঘোণ্টা কর্কোটী, বদরভেদ ইত্যন্যে, ‘গ্রামকোলিকা’ ইতি প্রসিদ্ধা, পূগভেদমপরে; কণ্টকী বিকঙ্কতঃ বৃক্ষকণ্টকারিকেতি প্রসিদ্ধা, ‘কাঙ্কঈ’ ইতি লোকে; কুটজ ইন্দ্রবৃক্ষঃ; পাঠা অবিদ্ধকরণী, ‘পাঢ’ ইতি লোকে; পাটলা বসন্তদূতী স্বনামপ্রসিদ্ধা; মূর্বা ধনুর্গুণোপযোগ্যা, ‘দূধ উ’ ইতি লোকে, অন্যে চোরস্নাযুমাহুঃ; ইন্দ্রযবঃ কুটজফলং; সপ্তপর্ণঃ শাল্মলীসদৃশপর্ণো গজমদগন্ধপুষ্পঃ শরদি বিকসনশীল উচ্চৈর্বৃক্ষঃ ‘সাতবন’ ইতি লোকে; নিম্বঃ প্রসিদ্ধঃ; কুরুণ্টকঃ পীতপুষ্পঃ, ‘কণ্টাশেলুআ’ ইতি লোকে; নীলপুষ্পঃ স এব দাসীকুরুণ্টকঃ; গুডূচী প্রসিদ্ধা; চিত্রকঃ প্রসিদ্ধঃ; শার্ঙ্গ(র্ঙ্গে)ষ্টা কাকজঙ্ঘা ‘বিকসবনী’ ইতি লোকে, কাকমাচীত্যন্যে, অন্যে তু শার্ঙ্গষ্টা কাকতিক্তা গৌরবর্তুলাবগুণ্ঠিতফলা ‘চিরপোটিকা’ ইতি প্রসিদ্ধা, ‘ভুরুদাকা’ ইতি পূর্বদেশে, কাকাদনীত্যপরে, সা চ গুঞ্জেতি প্রসিদ্ধা; করঞ্জদ্বযমিতি একশ্চিরবিল্বঃ, দ্বিতীযঃ কণ্টকী বিটপকরঞ্জঃ; পটোলঃ কুলকঃ স্বনামখ্যাতঃ; কিরাততিক্তকো ভূনিম্বঃ; সুষবী কারবেল্লকঃ, অন্যে তু পানীযবল্লীমাহুঃ||৬-৭||

Meaning of the commentary

Aragvadha is kiramalaka and madana pinditaka. Gopaghonta has alternatives karkoti, a badara variety called gramakolika, or a puga variety. Kantaki is vikankata. Murva is used for bowstrings; others call it corasnayu. Sharngeshta has numerous alternatives: kakajangha, kakamaci, kakatikta or kakadani, with regional names and descriptions. The two karanjas are cirabilva and thorny vitapa-karanja. Kiratatiktaka is bhunimba. Sushavi is karavellaka; others identify paniyavalli.

Key terms

AragvadhAdigaNa (aragvadhadigana)
The drug group beginning with aragvadha.

Adhikarana ৫ (৮-৯) · Śloka ৯

সালসারাজকর্ণখদিরকদরকালস্কন্ধক্রমুকভূর্জমেষশৃঙ্গতিনিশচন্দনকুচন্দনশিংশপা- শিরীষাসনধবার্জুনতালশাকনক্তমালপূতীকাশ্বকর্ণাগুরূণি কালীযকং চেতি ||৮|| সালসারাদিরিত্যেষ গণঃ কুষ্ঠবিনাশনঃ | মেহপাণ্ড্বামযহরঃ কফমেদোবিশোষণঃ ||৯||

View original

सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपा- शिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीकाश्वकर्णागुरूणि कालीयकं चेति ||८|| सालसारादिरित्येष गणः कुष्ठविनाशनः | मेहपाण्ड्वामयहरः कफमेदोविशोषणः ||९||

Meaning of the śloka

The Salasaradi group consists of salasara, ajakarna, khadira, kadara, kalaskandha, kramuka, bhurja, meshashringi, tinisha, candana, kucandana, shimshapa, shirisha, asana, dhava, arjuna, tala, shaka, naktamala, putika, ashvakarna, aguru and kaliyaka. It is described as eliminating kushtha and disorders classed as meha and pandu, and as drying kapha and medas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

সালসারেত্যাদি| সালঃ শঙ্কুঃ, তস্য সারঃ সালসারঃ; অজকর্ণঃ সর্জঃ সালভেদ এব; খদিরো গাযত্রী স্বনামখ্যাতঃ; কদরঃ খদিরাকারঃ শ্বেতসারঃ; ক্রমুকঃ পূগঃ, কেচিত্ ‘ক্রমুগ’ ইতি পঠন্তি, অত্রাপি স এবার্থঃ, বৃক্ষরোধ্র ইত্যন্যে সারাধিকারাত্; ভূর্জো মৃদুত্বক্ স্বনামখ্যাতঃ, কেচিত্ ভূর্জস্থানে ‘স্ফূর্জক’ ইতি পঠন্তি, তত্র স্ফূর্জকঃ শ্যোনাকনাম্না প্রসিদ্ধঃ, (লকুচাকারপত্রকাণ্ডঃ ); মেষশৃঙ্গঃ কর্কটশৃঙ্গঃ, স চ পুত্রঞ্জীবকসদৃশস্তরুবিশেষঃ; তিনিশঃ স্যন্দনঃ, ‘সাদণ’ ইতি লোকে প্রসিদ্ধঃ; চন্দনং শ্রীচন্দনং ‘শ্রীখণ্ড’ ইতি প্রসিদ্ধং; কুচন্দনং রক্তচন্দনং; শিংশপা কৃষ্ণসারা ‘সীসঈ’ ইতি লোকে; শিরীষো বিষঘাতী, ‘শিরস’ ইতি লোকে; অসনো বীজকঃ পূর্বদেশে প্রসিদ্ধঃ; ধবঃ শকটাখ্যঃ স্বনামপ্রসিদ্ধঃ; অর্জুনঃ ককুভঃ; তালঃ স্বনামখ্যাতঃ; শাকঃ পূর্বদেশে প্রসিদ্ধো মহাখরপত্রঃ; নক্তমালো বৃহত্করঞ্জঃ; পূতীকঃ চিরবিল্বঃ; অশ্বকর্ণো গন্ধমুণ্ডোঽশ্বত্থসদৃশঃ পূর্বদেশে প্রসিদ্ধঃ; অগুরু স্বনামখ্যাতং; কালীযকং ‘মলেন্দ্রীচন্দনম্’ ইতি প্রসিদ্ধম্| বিনাশনহরণবিশোষণানামর্থভেদমাহুঃ- তত্র কুষ্ঠবিনাশনো মূলোচ্ছেদনঃ, হরণো মেহপাণ্ড্বাদেঃ সংশমনত্বেন নির্মূলনত্বেন বা, শোষণঃ কফমেদসোর্দ্রবস্নিগ্ধযোঃ||৮-৯||

Meaning of the commentary

Salasara is heartwood of sala. Ajakarna is sarja, a sala type; khadira is gayatri and kadara a white-hearted khadira-like tree. Kramuka is puga; some read kramuga or identify tree-lodhra. Some replace bhurja with sphurjaka, identified as shyonaka. Meshashringi is karkatashringi. Candana is white sandal and kucandana red sandal. Putika is cirabilva and kaliyaka is regionally malendri-candana. The commentary distinguishes vinashana as eradication, harana as pacification or removal, and shoshana as drying the fluid and unctuous qualities of kapha and medas.

Key terms

sAlasArAdigaNa (salasaradigana)
The drug group beginning with sala heartwood.

Adhikarana ৬ (১০-১১) · Śloka ১১

বরুণার্তগলশিগ্রুমধুশিগ্রুতর্কারীমেষশৃঙ্গীপূতীকনক্তমালমোরটাগ্নিমন্থসৈরেযকদ্বযবিম্বীবসুকবসিরচিত্রক- শতাবরীবিল্বাজশৃঙ্গীদর্ভা বৃহতীদ্বযং চেতি ||১০|| বরুণাদির্গণো হ্যেষ কফমেদোনিবারণঃ | বিনিহন্তি শিরঃশূলগুল্মাভ্যন্তরবিদ্রধীন্ ||১১||

View original

वरुणार्तगलशिग्रुमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थसैरेयकद्वयबिम्बीवसुकवसिरचित्रक- शतावरीबिल्वाजशृङ्गीदर्भा बृहतीद्वयं चेति ||१०|| वरुणादिर्गणो ह्येष कफमेदोनिवारणः | विनिहन्ति शिरःशूलगुल्माभ्यन्तरविद्रधीन् ||११||

Meaning of the śloka

The Varunadi group comprises varuna, artagala, shigru, madhushigru, tarkari, meshashringi, putika, naktamala, morata, agnimantha, two saireyakas, bimbi, vasuka, vasira, citraka, shatavari, bilva, ajashringi, darbha and the two brihatis. It is described as restraining kapha and medas and countering headache, gulma and internal vidradhi.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বরুণেত্যাদি| বরুণস্তিক্তসারঃ শাকদ্রুমঃ ‘বরুণ’ ইতি লোকে; আর্তগলঃ ককুভঃ সুগন্ধমূলঃ ‘কবহা (কৌহা)’ ইতি নাম্না পূর্বদেশে প্রসিদ্ধাঃ; শিগ্রুঃ শোভাঞ্জনকঃ; মধুশিগ্রূ রক্তশোভাঞ্জনকঃ; তর্কারী অরণিকা; মেষশৃঙ্গী কর্কটশৃঙ্গী; পূতীকশ্চিরবিল্বঃ; নক্তমালো বৃহত্করঞ্জঃ; মোরটোঽঙ্কোল্লপুষ্পো ‘মোইহর ’ ইতি লোকে, হস্তিকর্ণপলাশ ইত্যন্যে; অগ্নিমন্থস্তেজোবৃক্ষঃ পূর্বদেশে ‘আগথ’ ইতি প্রসিদ্ধঃ; সৈরেযকদ্বযং রক্তপুষ্পনীলপুষ্পকণ্টশেলুআদ্বযং; বিম্বী ওষ্ঠোপমফলা ‘তিণ্ডুরিকা’ ইতি প্রসিদ্ধা; চিত্রকঃ প্রসিদ্ধঃ; শতাবরী প্রসিদ্ধা; বসুকো বুকঃ ‘বকপুষ্প’ ইতি লোকে; অন্যে তু বসুকোঽর্কঃ; বশিরো মর্কটপিপ্পলী তৃণজাতিঃ ‘অপামার্গ’ ইতি প্রসিদ্ধঃ; বিল্বঃ শ্রীফলঃ; অজশৃঙ্গী ছগলবিষাণিকা উত্তমারণী ‘মেণ্ঢিকা’ ইতি লোকে; দর্ভঃ কুশঃ; বৃহতীদ্বযং কণ্টকারিকাদ্বযম্- একা স্থূলফলা, দ্বিতীযা হ্রস্বফলা||১০-১১||

Meaning of the commentary

Varuna is a bitter-hearted vegetable tree. Artagala is fragrant-rooted kakubha. Shigru is shobhanjana and madhushigru its red form. Morata is ankolla-flowered, though others identify hastikarna-palasha. The two saireyakas bear red and blue flowers. Bimbi has lip-like fruit. Vasuka is buka, while others call it arka. Vasira is a grass-like markatapippali identified locally with apamarga. Ajashringi is chagalavishanika or uttamarani. The two brihatis are large- and short-fruited kantakaris.

Key terms

varuNAdigaNa (varunadigana)
The drug group beginning with varuna.

Adhikarana ৭ (১২-১৩) · Śloka ১৩

বীরতরুসহচরদ্বযদর্ভবৃক্ষাদনীগুন্দ্রানলকুশকাশাশ্মভেদকাগ্নিমন্থমোরটাবসুকবসিরভল্লূককুরণ্টিকেন্দীবরকপোতবঙ্কাঃ শ্বদংষ্ট্রা চেতি ||১২|| বীরতর্বাদিরিত্যেষ গণো বাতবিকারনুত্ | অশ্মরীশর্করামূত্রকৃচ্ছ্রাঘাতরুজাপহঃ ||১৩||

View original

वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रानलकुशकाशाश्मभेदकाग्निमन्थमोरटावसुकवसिरभल्लूककुरण्टिकेन्दीवरकपोतवङ्काः श्वदंष्ट्रा चेति ||१२|| वीरतर्वादिरित्येष गणो वातविकारनुत् | अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ||१३||

Meaning of the śloka

The Viratarvadi group consists of virataru, two sahacaras, darbha, vrikshadani, gundra, nala, kusha, kasha, ashmabhedaka, agnimantha, morata, vasuka, vasira, bhalluka, kurantika, indivara, kapotavanka and shvadamshtra. It is described as countering vata disorders and relieving urinary stone, sharkara, urinary difficulty or obstruction, and associated pain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বীরেত্যাদি| বীরতরুঃ শরঃ, অন্যে তু বীরতরুঃ ‘বেল্লন্তর’ ইতি নাম্না প্রসিদ্ধো জাঙ্গলদেশে নর্মদাতটে চর্মণ্বতীনদীসমীপে চ, তল্লক্ষণমুচ্যতে- “বেল্লন্তরুর্জগতি বীরতরুঃ প্রসিদ্ধঃ শ্বেতাসিতারুণবিলোহিতপীতপুষ্পঃ| আদারিতুল্যকুসুমঃ শমিসূক্ষ্মপত্রঃ স্যাত্ কণ্টকী বিজলদেশজ এষ বৃক্ষঃ-” ইতি; সহচরদ্বযং কণ্টশেলুদ্বযং; দর্ভঃ প্রসিদ্ধঃ; বৃক্ষাদনী বন্দাকঃ ‘কবলেখূ’ ইতি লোকে, বৃক্ষকলম্বুকমপরে; গুন্দ্রা পাদরকভেদো ‘গোদর’ ইতি লোকে; নলো দূর্বাকারাঙ্কুরোঽন্তঃশুষিরঃ স্বনামখ্যাতঃ; কুশো হ্রস্বদর্ভঃ; কাশঃ চামরপুষ্পঃ; অশ্মভেদকঃ পাষাণভেদকঃ, অগ্নিমন্থঃ তেজোবৃক্ষঃ; ‘অঙ্গেশূর’ ইতি লোকে; মোরটোঽঙ্কোল্লপুষ্পঃ, হস্তিকর্ণপলাশ ইত্যেকে, ইক্ষুমূলমিত্যপরে; বসুকো বুকঃ ‘বকপুষ্প’ ইতি লোকে; বসিরঃ অপামার্গঃ, সূর্যাবর্তভেদ ইত্যেকে; ভল্লূকঃ শ্যোনাকঃ ‘শোণা’ ইতি লোকে; কুরণ্টিকা কৃষ্ণসূক্ষ্মফলা ‘সিরিবালিকা’ ইতি লোকে; ইন্দীবরোঽপি তদ্ভেদো দীর্ঘপত্রো বহুলপুষ্পঃ; কপোতবঙ্কা সুবর্চলা, অন্যে ‘শিরীষসদৃশপত্রা স্বল্পবিটপা’ ইতি দ্রব্যান্তরমাহুঃ; শ্বদংষ্ট্রা গোক্ষুরকঃ| অশ্মরী বস্তিপাষাণঃ, সৈব বাতভিন্না শর্করা, মূত্রাঘাতো মূত্রাবরোধঃ; রুজাশব্দো রোগবচনঃ, স চাশ্মর্যাদিষু প্রত্যেকং সম্বধ্যতে||১২-১৩||

Meaning of the commentary

Virataru is shara; others identify a thorny dry-region tree called vellantara and quote its flower and leaf morphology. The two sahacaras are two kantashelu forms. Vrikshadani is bandaka, though others say vrikshakalambuka. Nala is hollow and reed-like. Morata has alternatives ankolla-flowered plant, hastikarna-palasha or sugarcane root. Vasira is apamarga; others call it a suryavarta variety. Kapotavanka is suvarcala; others describe a separate small-branched plant with shirisha-like leaves. Ashmari is a bladder stone, sharkara a stone fragmented by vata, and mutraghata urinary obstruction; pain connects with each disorder.

Key terms

vIratarvAdigaNa (viratarvadigana)
The drug group beginning with virataru.

Adhikarana ৮ (১৪-১৫) · Śloka ১৫

লোধ্রসাবরলোধ্রপলাশকুটন্নটাশোকফঞ্জীকট্ফলৈলবালুকশল্লকীজিঙ্গিনীকদম্বসালাঃ কদলী চেতি ||১৪|| এষ রোধ্রাদিরিত্যুক্তো মেদঃকফহরো গণঃ | যোনিদোষহরঃ স্তম্ভী বর্ণ্যো বিষবিনাশনঃ ||১৫||

View original

लोध्रसावरलोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जीकट्फलैलवालुकशल्लकीजिङ्गिनीकदम्बसालाः कदली चेति ||१४|| एष रोध्रादिरित्युक्तो मेदःकफहरो गणः | योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः ||१५||

Meaning of the śloka

The Rodhradi group comprises rodhra, savararodhra, palasha, kutannata, ashoka, phanji, katphala, elavaluka, shallaki, jingini, kadamba, sala and kadali. It is described as reducing medas and kapha, addressing disorders of the female reproductive tract, checking discharge, supporting complexion and countering poison.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

রোধ্রেত্যাদি| রোধ্রো লাক্ষাপ্রসাদনো রক্তঃ; সাবরলোধ্রঃ শ্বেতস্থূলত্বক্; পলাশঃ কিংশুকঃ; কুটন্নটঃ স্যোনাকঃ; অশোকো লোহিতকুসুমঃ স্বনামখ্যাতঃ; ফঞ্জী ভার্গী; কট্ফলঃ ‘কাযফল’ ইতি লোকে; এলবালুকং হরিবালুকং কৃষ্ণগন্ধিকট্ফলসদৃশং; শল্লকী গজভক্ষ্যা ‘সাল’ ইতি লোকে; জিঙ্গিনী গুডমজ্জনিকা, ‘গুলদুণি’ ইতি লোকে, পূর্বদেশে স্বনামপ্রসিদ্ধা; কদম্বো বৃক্ষকদম্বঃ; সালঃ সর্জঃ; কদলী রম্ভা স্বনামপ্রসিদ্ধা| স্তম্ভী অতিসারাদেঃ স্তম্ভনঃ||১৪-১৫||

Meaning of the commentary

Rodhra is the red type used in preparing lac, while savararodhra has thick white bark. Palasha is kimshuka, kutannata shyonaka, phanji bhargi, and elavaluka a dark-fragrant katphala-like substance. Shallaki is eaten by elephants. Jingini is gudamajjanika. Kadali is rambha. Stambhi means checking diarrhea and similar excessive flow.

Key terms

rodhrAdigaNa (rodhradigana)
The drug group beginning with rodhra.
stambhI (stambhi)
Checking or restraining excessive flow, illustrated by diarrhea.

Adhikarana ৯ (১৬-১৭) · Śloka ১৭

অর্কালর্ককরঞ্জদ্বযনাগদন্তীমযূরকভার্গীরাস্নেন্দ্রপুষ্পীক্ষুদ্রশ্বেতামহাশ্বেতাবৃশ্চিকাল্যলবণাস্তাপসবৃক্ষশ্চেতি ||১৬|| অর্কাদিকো গণো হ্যেষ কফমেদোবিষাপহঃ | কৃমিকুষ্ঠপ্রশমনো বিশেষাদ্ব্রণশোধনঃ ||১৭||

View original

अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतामहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापसवृक्षश्चेति ||१६|| अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषापहः | कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः ||१७||

Meaning of the śloka

The Arkadi group consists of arka, alarka, two karanjas, nagadanti, mayuraka, bhargi, rasna, indrapushpi, kshudrashveta, mahashveta, vrishcikali, alavana and tapasavriksha. It is described as reducing kapha, medas and poison, calming worms and kushtha, and especially cleansing wounds.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

অর্কেত্যাদি| অর্কো রক্তপুষ্পঃ প্রসিদ্ধঃ; অলর্কো মন্দারকঃ, যস্য ক্ষীরং ন বিনশ্যতি; করঞ্জদ্বযং বৃক্ষবিটপকরঞ্জৌ; নাগদন্তী দন্তিনী; মযূরকোঽপামার্গঃ; ভার্গী স্বনামখ্যাতা; রাস্না সুরভী স্বনামখ্যাতা; ইন্দ্রপুষ্পী কণ্টকী কৃষ্ণপুষ্পকরঞ্জঃ, ‘কলিকারিকা’ ইত্যন্যে; ক্ষুদ্রশ্বেতা শ্বেতস্যন্দা শ্বেতপুষ্পা ‘সেফন্দ’ ইতি লোকে; মহাশ্বেতা নীলপুষ্পঃ সেফন্দঃ, ‘বন্ধ্যাকর্কোটিকা’ ইত্যন্যে; বৃশ্চিকালী বৃশ্চিযাকঃ; অলবণা জ্যোতিষ্মতী বর্তুলপক্বরক্তফলা, পীততৈলা ‘কাকমর্দনীকা’ ইতি লোকে প্রসিদ্ধা; তাপসবৃক্ষঃ ইঙ্গুদঃ, পুত্রঞ্জীবক ইত্যন্যে||১৬-১৭||

Meaning of the commentary

Arka is the red-flowered form and alarka mandaraka whose latex is said not to spoil. The two karanjas are tree and vitapa types. Mayuraka is apamarga. Indrapushpi is a thorny black-flowered karanja; others call it kalikarika. Kshudrashveta is white-flowered shvetasyanda. Mahashveta is blue-flowered sephanda; others identify sterile karkotika. Alavana is jyotishmati with round ripe red fruit and yellow oil. Tapasavriksha is inguda; others identify putranjivaka.

Key terms

arkAdigaNa (arkadigana)
The drug group beginning with arka.

Adhikarana ১০ (১৮-১৯) · Śloka ১৯

সুরসাশ্বেতসুরসাফণিজ্ঝকার্জকভূস্তৃণসুগন্ধকসুমুখকালমালকুঠেরককাসমর্দক্ষবকখরপুষ্পাবিডঙ্গকট্ফল- সুরসীনির্গুণ্ডীকুলাহলোন্দুরুকর্ণিকাফঞ্জীপ্রাচীবলকাকমাচ্যো বিষমুষ্টিকশ্চেতি ||১৮|| সুরসাদির্গণো হ্যেষ কফহৃত্ কৃমিসূদনঃ | প্রতিশ্যাযারুচিশ্বাসকাসঘ্নো ব্রণশোধনঃ ||১৯||

View original

सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृणसुगन्धकसुमुखकालमालकुठेरककासमर्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट्फल- सुरसीनिर्गुण्डीकुलाहलोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति ||१८|| सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत् कृमिसूदनः | प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः ||१९||

Meaning of the śloka

The Surasadi group contains surasa, white surasa, phanijjhaka, arjaka, bhustrina, sugandhaka, sumukha, kalamala, kutheraka, kasamarda, kshavaka, kharapushpa, vidanga, katphala, surasi, nirgundi, kulahala, undurukarnika, phanji, pracibala, kakamaci and vishamushtika. It is described as reducing kapha, killing worms, countering pratishyaya, loss of appetite, difficult breathing and cough, and cleansing wounds.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

সুরসেত্যাদি| সুরসে দ্বে শ্বেতকৃষ্ণকুসুমে তে চ লোকে ‘তুলসী’ ইতি প্রসিদ্ধে; ফণিজ্ঝকস্তীক্ষ্ণগন্ধো ‘মরুবক’ ইতি লোকে, অন্যে ত্বনেনৈব নাম্না প্রসিদ্ধঃ; অর্জকো বর্বরিকাকারো লঘুমঞ্জরীকঃ সূক্ষ্মপত্রো নির্গন্ধঃ শ্বেতকুঠেরকঃ; ভূস্তৃণো গুদাকনামধেযো, দ্রোণপুষ্পীসদৃশঃ; সুগন্ধকো দ্রোণপুষ্পঃ; অন্যে তু ভূস্তৃণং রোহিষং, সুগন্ধকো বৃহত্সুগন্ধতৃণং; সুমুখো রাজিকা, অন্যে তু বনবর্বরিকা ‘সৌহা’ ইতি নাম্না জেজীভুক্তৌ প্রসিদ্ধা; কালমালঃ কৃষ্ণমল্লিকা ‘বর্বরিকা’ ইতি লোকে; কাসমর্দঃ স্বনামখ্যাতঃ; ক্ষবকঃ ক্ষবথুকারঃ ফণিজ্ঝকাকারঃ ‘চিহ্বরিযাক’ ইতি পারিযাত্রে প্রসিদ্ধঃ, ‘ছিঙ্কিনী’ ইতি লোকে; খরপুষ্পঃ তস্যৈব ভেদঃ, বোবৈকামপরে, মরুবকমন্যে; বিডঙ্গঃ প্রসিদ্ধঃ; কট্ফলঃ সোমবল্কঃ ‘কাযফল’ ইতি লোকে; সুরসী কপিত্থসদৃশপত্রা ‘বিল্বনাসী’ ইতি লোকে প্রসিদ্ধা, শ্বেতনির্গুণ্ডীত্যন্যে; নির্গুণ্ডী নীলনির্গুণ্ডী; কুলাহলঃ ‘মুণ্ডিকা’ ইতি প্রসিদ্ধঃ; উন্দুরুকর্ণিকা মূষিককর্ণিকা ‘উন্দুরী’ ইতি লোকে, উন্দুরকর্ণীং দ্রবন্তীমাহুরন্যে, অপরে দন্তিনীমাহুঃ, ‘উন্দুরকর্ণা’ ইত্যেকে পঠন্তি, তত্রাপি স এবার্থঃ; ফঞ্জী ভার্গী; প্রাচীবলো মত্স্যাক্ষকঃ, ‘কাকজঙ্ঘা, নদীপিপ্পলী বা’ ইত্যপরে, কেচিদাচার্যা এবং বদন্তি- যদ্যপি প্রাচীবলশব্দেন কাকজঙ্ঘা গণ্ডদূর্বা জলপিপ্পলী চোচ্যতে, তথাঽপ্যত্র কাকজঙ্ঘৈব, কাকমাচীসান্নিধ্যাদ্বাতকফকৃমিবাধির্যহরত্বাচ্চ; কাকমাচী মৃষ্টফলা স্বনামপ্রসিদ্ধা; বিষমুষ্টিকো দ্রেক্কা ‘রাজনিম্ব’ ইতি প্রসিদ্ধঃ, বৃহদলম্বুষামপরে, কর্কোটীমন্যে| কৃমিসূদন ইতি কৃমিঘ্ন ইত্যর্থঃ||১৮-১৯||

Meaning of the commentary

The two surasas are white- and dark-flowered tulasi. Phanijjhaka is strongly aromatic maruvaka. Arjaka is a fine-leaved, scentless white kutheraka. Bhustrina and sugandhaka have competing identifications as gudaka and dronapushpi, or rohisha and a large fragrant grass. Sumukha is rajika or wild barbarika. Kshavaka is a sneeze-producing phanijjhaka-like plant; kharapushpa may be its variety, bovaika or maruvaka. Surasi is bilvanasi or white nirgundi. Undurukarnika has alternatives mushikakarnika, dravanti or dantini, with a spelling variant. Pracibala is matsyakshaka, alternatively kakajangha or nadipippali; the commentator prefers kakajangha here. Vishamushtika is drekka or rajanimbha, alternatively large alambusha or karkoti. Krimisudana means worm-destroying.

Key terms

surasAdigaNa (surasadigana)
The drug group beginning with surasa.

Adhikarana ১১ (২০-২১) · Śloka ২১

মুষ্ককপলাশধবচিত্রকমদনবৃক্ষকশিংশপাবজ্রবৃক্ষাস্ত্রিফলা চেতি ||২০|| মুষ্ককাদির্গণো হ্যেষ মেদোঘ্নঃ শুক্রদোষহৃত্ | মেহার্শঃপাণ্ডুরোগাশ্মশর্করানাশনঃ পরঃ ||২১||

View original

मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षकशिंशपावज्रवृक्षास्त्रिफला चेति ||२०|| मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नः शुक्रदोषहृत् | मेहार्शःपाण्डुरोगाश्मशर्करानाशनः परः ||२१||

Meaning of the śloka

The Mushkakadi group comprises mushkaka, palasha, dhava, citraka, madana, vrikshaka, shimshapa, vajravriksha and triphala. It is described as reducing medas and defects of shukra and strongly countering meha, arshas, pandu, urinary stone and sharkara.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

মুষ্ককেত্যাদি| মুষ্ককঃ ক্ষারবৃক্ষঃ ‘মোখক’ ইতি লোকে; পলাশঃ কিংশুকঃ; ধবঃ স্বনামপ্রসিদ্ধঃ; চিত্রকোঽপি স্বনাম্নৈব প্রসিদ্ধঃ; মদনঃ পিণ্ডীতকঃ; বৃক্ষকঃ কুটজঃ; ‘মদনবৃক্ষ’ ইত্যন্যে পঠন্তি, মদনবৃক্ষ ইত্যত্র বৃক্ষশব্দনির্দেশঃ ফলপ্রতিষেধার্থমিতি ব্যাখ্যানযন্তি; শিংশপা কৃষ্ণসারা স্বনামখ্যাতা; বজ্রবৃক্ষঃ ‘সেহুণ্ড’ ইতি লোকে; ত্রিফলা হরীতক্যামলকবিভীতকানি||২০-২১||

Meaning of the commentary

Mushkaka is an alkali-source tree locally called mokhaka. Palasha is kimshuka, madana pinditaka, vrikshaka kutaja, shimshapa krishnasara and vajravriksha sehunda. Triphala is haritaki, amalaki and bibhitaka. Some read madanavriksha as one compound, explaining that tree specifies use of the plant rather than the fruit.

Key terms

muShkakAdigaNa (mushkakadigana)
The drug group beginning with mushkaka.

Adhikarana ১২ (২২-২৩) · Śloka ২৩

পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরমরিচহস্তিপিপ্পলীহরেণুকৈলাজমোদেন্দ্রযবপাঠাজীরকসর্ষপ- মহানিম্বফলহিঙ্গুভার্গীমধুরসাতিবিষাবচাবিডঙ্গানি কটুরোহিণী চেতি ||২২|| পিপ্পল্যাদিঃ কফহরঃ প্রতিশ্যাযানিলারুচীঃ | নিহন্যাদ্দীপনো গুল্মশূলঘ্নশ্চামপাচনঃ ||২৩||

View original

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षप- महानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति ||२२|| पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः | निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः ||२३||

Meaning of the śloka

The Pippalyadi group includes pippali, pippali root, cavya, citraka, dried ginger, black pepper, hastipippali, harenu, ela, ajamoda, indrayava, patha, jiraka, mustard, fruit of mahanimba, hingu, bhargi, madhurasa, ativisha, vaca, vidanga and katurohini. It is described as reducing kapha, pratishyaya, vata and loss of appetite, kindling digestion, countering gulma and pain, and processing ama.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

পিপ্পলীত্যাদি| চব্যং হস্তিপিপ্পলীমূলং স্বনামখ্যাতং; শৃঙ্গবেরং শুণ্ঠী; হস্তিপিপ্পলী গজপিপ্পলী; অজমোদা স্বনামখ্যাতা, অন্যে যবানিকামাহুঃ; মহানিম্বফলমিতি মহানিম্বো দ্রেক্কা ‘পর্বতনিম্ব’ ইতি লোকে; মধুরসা মূর্বা| আমপাচন ইতি আমলক্ষণং যথা- “জঠরানলদৌর্বল্যাদবিপক্বস্তু যো রসঃ| স আমসঞ্জ্ঞকো দেহে সর্বদোষপ্রকোপকঃ”- ইতি| শেষং প্রসিদ্ধম্||২২-২৩||

Meaning of the commentary

Cavya is described as hastipippali root, shrngavera as dried ginger and hastipippali as gajapippali. Ajamoda is known by that name; others identify yavani. Mahanimba is drekka or mountain nimba. Madhurasa is murva. Ama is defined as rasa left undigested through weakness of digestive fire and said to aggravate all doshas.

Key terms

pippalyAdigaNa (pippalyadigana)
The drug group beginning with pippali.
AmapAcana (amapacana)
Processing or maturation of ama in the group's stated action.

Adhikarana ১৩ (২৪-২৫) · Śloka ২৫

এলাতগরকুষ্ঠমাংসীধ্যামকত্বক্পত্রনাগপুষ্পপ্রিযঙ্গুহরেণুকাব্যাঘ্রনখশুক্তিচণ্ডাস্থৌণেযকশ্রীবেষ্টক- চোচচোরকবালুকগুগ্গুলুসর্জরসতুরুষ্ককুন্দুরুকাগুরুস্পৃক্কোশীরভদ্রদারুকুঙ্কুমানি পুন্নাগকেশরং চেতি ||২৪|| এলাদিকো বাতকফৌ নিহন্যাদ্বিষমেব চ | বর্ণপ্রসাদনঃ কণ্ডূপিডকাকোঠনাশনঃ ||২৫||

View original

एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनखशुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टक- चोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागुरुस्पृक्कोशीरभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरं चेति ||२४|| एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च | वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ||२५||

Meaning of the śloka

The Eladi group comprises ela, tagara, kushtha, mamsi, dhyamaka, tvak, patra, nagapushpa, priyangu, harenuka, vyaghranakha, shukti, canda, sthauneyaka, shriveshtaka, coca, coraka, valuka, guggulu, sarjarasa, turushka, kunduruka, aguru, sprikka, ushira, bhadradaru, kunkuma, punnaga and keshara. It is described as reducing vata, kapha and poison, improving complexion, and countering itching, pidaka and kotha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

এলেত্যাদি| ধ্যামকং কত্তৃণং ‘রোহিষ’ ইতি লোকে; ত্বক্ বরাঙ্গং ‘গুডতজ’ ইতি লোকে; পত্রং পত্রকং; নাগপুষ্পং নাগকেশরম্, অন্যে নাগকেশরপুষ্পসমপুষ্পো মহাতরুরিত্যাহুঃ; হরেণুকা রেণুকা; ব্যাঘ্রনখো বৃহন্নখঃ, বৃহন্নখীত্যন্যে; শুক্তিস্তদ্ভেদোঽল্পনখঃ; চণ্ডা স্বনামখ্যাতেষত্কৃষ্ণা চোরকভেদঃ অজমোদাকারা; স্থৌণেযকং থুণেরকঃ; শ্রীবেষ্টকঃ সরলচোপঃ ‘গুগ্গুলী’ ইতি লোকে; চোচস্ত্বগ্ভেদো বনবাসিকাত্বক্; চোরকঃ স্বনামখ্যাতঃ, গ্রন্থিপর্ণকভেদো গ্রন্থিপর্ণাকার এব; সর্জঃ সর্জরসঃ ‘রাল’ ইতি প্রসিদ্ধঃ; অন্তলোপাত্; রসঃ গন্ধরসঃ ‘বোল’ ইতি লোকে; তুরুষ্কঃ সিহ্লকঃ; কুন্দুরকঃ শল্লকীচোপঃ; স্পৃক্কা কুটিলপুষ্পা সুগন্ধিদ্রব্যমৌত্তরাপথিকং; ভদ্রদারু দেবদারু; পুন্নাগঃ সুরপর্ণিকা, সুঙ্গন্ধিপুষ্পা দক্ষিণাপথে ‘সুরপতি’(সুরঙ্গী)নাম্না প্রতীতা; কেশরং বকুলং, কেচিত্ সমুদিতং ব্যাখ্যানযন্তি- পুন্নাগকেশরং পদ্মকেশরমিত্যর্থঃ; অন্যে ত্বেবং পঠন্তি- “পুন্নাগনাগকেশরং চ” ইতি, পুন্নাগং দেববল্লভং রাজচম্পকমিতি লোকে, নাগকেশরং স্বনামপ্রসিদ্ধম্| কোঠনাশন ইতি অত্র কোঠলক্ষণমুচ্যতে- “বরটীদষ্টসঙ্কাশঃ কণ্ডূমান্ লোহিতোঽস্রকফপিত্তাত্| ক্ষিপ্রোত্পাদবিনাশঃ কোঠ ইতি নিগদ্যতে সদ্ভিঃ”- ইতি||২৪-২৫||

Meaning of the commentary

Dhyamaka is katrina or rohisha. Tvak is varanga and patra patraka. Nagapushpa is nagakeshara, though others describe a large tree with similar flowers. Vyaghranakha is the large form and shukti a smaller variety. Shriveshtaka is sarala exudate, coca a forest bark variety, sarjarasa is resin called rala, turushka sihlaka, kunduruka shallaki exudate, and sprikka a fragrant northern substance. Punnaga and keshara may be two items; some combine them as lotus filament. Another reading has punnaga and nagakeshara separately. Kotha is defined as a rapidly appearing and disappearing, itchy, red lesion resembling a wasp sting and attributed to blood, kapha and pitta.

Key terms

elAdigaNa (eladigana)
The aromatic drug group beginning with ela.

Adhikarana ১৪ (২৬-২৮) · Śloka ২৮

বচামুস্তাতিবিষাভযাভদ্রদারূণি নাগকেশরং চেতি ||২৬|| হরিদ্রাদারুহরিদ্রাকলশীকুটজবীজানি মধুকং চেতি ||২৭|| এতৌ বচাহরিদ্রাদী গণৌ স্তন্যবিশোধনৌ | আমাতিসারশমনৌ বিশেষাদ্দোষপাচনৌ ||২৮||

View original

वचामुस्तातिविषाभयाभद्रदारूणि नागकेशरं चेति ||२६|| हरिद्रादारुहरिद्राकलशीकुटजबीजानि मधुकं चेति ||२७|| एतौ वचाहरिद्रादी गणौ स्तन्यविशोधनौ | आमातिसारशमनौ विशेषाद्दोषपाचनौ ||२८||

Meaning of the śloka

The Vacadi group contains vaca, musta, ativisha, abhaya, bhadradaru and nagakeshara. The Haridradi group contains haridra, daruharidra, kalashi, kutaja seeds and madhuka. Both groups are described as cleansing breast milk, calming ama-associated diarrhea, and especially processing doshas associated with ama.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বচেত্যাদি| ভদ্রদারু দেবদারু| কলশী পৃশ্নিপর্ণী| দোষপাচনাবিতি আমসংসৃষ্টানাং দোষাণাং পাচনৌ||২৬-২৮||

Meaning of the commentary

Bhadradaru is devadaru and kalashi prishniparni. Processing the doshas means acting upon doshas mixed with ama.

Key terms

stanyavishodhana
Traditional cleansing or correction of breast milk.
doShapAcana (doshapacana)
Processing doshas described as mixed with ama.

Adhikarana ১৫ (২৯-৩০) · Śloka ৩০

শ্যামামহাশ্যামাত্রিবৃদ্দন্তীশঙ্খিনীতিল্বককম্পিল্লকরম্যকক্রমুকপুত্রশ্রেণীগবাক্ষী- রাজবৃক্ষকরঞ্জদ্বযগুডূচীসপ্তলাচ্ছগলান্ত্রীসুধাঃ সুবর্ণক্ষীরী চেতি ||২৯|| উক্তঃ শ্যামাদিরিত্যেষ গণো গুল্মবিষাপহঃ | আনাহোদরবিড্ভেদী তথোদাবর্তনাশনঃ ||৩০||

View original

श्यामामहाश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुकपुत्रश्रेणीगवाक्षी- राजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुवर्णक्षीरी चेति ||२९|| उक्तः श्यामादिरित्येष गणो गुल्मविषापहः | आनाहोदरविड्भेदी तथोदावर्तनाशनः ||३०||

Meaning of the śloka

The Shyamadi group comprises shyama, mahashyama, trivrit, danti, shankhini, tilvaka, kampillaka, ramyaka, kramuka, putrashreni, gavakshi, rajavriksha, two karanjas, guduci, saptala, chagalantri, sudha and suvarnakshiri. It is described as countering gulma and poison, breaking obstructed feces in anaha and abdominal disease, and countering udavarta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

শ্যামেত্যাদি| শ্যামা শ্বেতা ত্রিবৃতা; মহাশ্যামা বৃদ্ধদারকঃ; ত্রিবৃত্ রক্তমূলা ত্রিবৃত্ ‘নিশোত্র’ ইতি লোকে; দন্তী দন্তিনী; শঙ্খিনী যবতিক্তাভেদঃ, ‘শ্বেতবুধ্না’ ইত্যেকে; তিল্বকো রোধ্রঃ, অন্যে তিল্বকো রোধ্রাকারো বৃহত্পত্রো রক্তত্বক্কো বৈরেচনিকঃ; কম্পিল্লকো রোচনিকা, স্বনামখ্যাতঃ; রম্যকো দ্রেক্কা ‘মহানিম্ব’ ইতি লোকে প্রসিদ্ধঃ, পটোলমূলমিত্যেকে; ক্রমুকঃ পূগফলং; পুত্রশ্রেণী দ্রবন্তী এরণ্ডসদৃশফলপত্রাঽল্পবিটপা ‘শম্বরী’ ইতি লোকে; গবাক্ষী ইন্দ্রবারুণী; রাজবৃক্ষঃ কিরমালকঃ; করঞ্জদ্বযং বৃক্ষবিটপকরঞ্জৌ; গুডূচী প্রসিদ্ধা; সপ্তলা সাতলা স্নুহীভেদঃ; ছগলান্ত্রী বৃদ্ধদার(রু)কভেদঃ, বুধ্নাভেদ ইত্যপরে; সুধা সেহুণ্ডঃ; সুবর্ণক্ষীরী অনন্তাসদৃশপত্রা, কঙ্গুষ্ঠমিত্যপরে||২৯-৩০||

Meaning of the commentary

Shyama is white trivrit, mahashyama vriddhadaraka, and trivrit here the red-rooted variety locally called nishotra. Shankhini is a yavatikta variety; some call it shvetabudhna. Tilvaka is rodhra, while others describe a large-leaved, red-barked purgative rodhra-like tree. Kampillaka is rocanika. Ramyaka is drekka or mahanimba; some identify patola root. Putrashreni is dravanti with castor-like fruit and leaves. Saptala is a snuhi variety. Chagalantri is a vriddhadaraka variety; others call it a root variety. Sudha is sehunda. Suvarnakshiri has ananta-like leaves; others identify kangushtha.

Key terms

shyAmAdigaNa (shyamadigana)
The drug group beginning with shyama.

Adhikarana ১৬ (৩১-৩২) · Śloka ৩২

বৃহতীকণ্টকারিকাকুটজফলপাঠা মধুকং চেতি ||৩১|| পাচনীযো বৃহত্যাদির্গণঃ পিত্তানিলাপহঃ | কফারোচকহৃদ্রোগমূত্রকৃচ্ছ্ররুজাপহঃ ||৩২||

View original

बृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकं चेति ||३१|| पाचनीयो बृहत्यादिर्गणः पित्तानिलापहः | कफारोचकहृद्रोगमूत्रकृच्छ्ररुजापहः ||३२||

Meaning of the śloka

Brihati, kantakari, kutaja fruit, patha and madhuka constitute the brihatyadi group. It is described as digestive and as countering pitta and vata, kapha, loss of appetite, heart disorders, difficult urination and pain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বৃহতীত্যাদি| মূলে স্পষ্ট এব||৩১-৩২||

Meaning of the commentary

The commentary regards both the ingredient list and the stated properties as clear in the root text.

Key terms

bRuhatyAdi gaNa (brihatyadi gana)
The medicinal group beginning with brihati.
pAcanIya (pachaniya)
Classified as promoting digestion or maturation.

Adhikarana ১৭ (৩৩-৩৪) · Śloka ৩৪

পটোলচন্দনকুচন্দনমূর্বাগুডূচীপাঠাঃ কটুরোহিণী চেতি ||৩৩|| পটোলাদির্গণঃ পিত্তকফারোচকনাশনঃ | জ্বরোপশমনো ব্রণ্যশ্ছর্দিকণ্ডূবিষাপহঃ ||৩৪||

View original

पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति ||३३|| पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः | ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिकण्डूविषापहः ||३४||

Meaning of the śloka

Patola, chandana, kuchandana, murva, guduchi, patha and katurohini constitute the patoladi group. It is described as countering pitta, kapha and loss of appetite, calming fever, benefiting wounds, and countering vomiting, itching and poison.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

পটোলেত্যাদি| কুচন্দনং রক্তচন্দনং; মূর্বা দুধৌডঃ, ‘চৌরস্নাযুক’ ইত্যেকে| ব্রণেভ্যো হিতো ব্রণ্যঃ| শেষং সুখবোধম্||৩৩-৩৪||

Meaning of the commentary

Kuchandana is identified here as red sandalwood. Murva is identified as dudhauda, while some identify it as chaurasnayuka. Vranya means beneficial for wounds.

Key terms

paTolAdi gaNa (patoladi gana)
The medicinal group beginning with patola.
kucandana (kuchandana)
Identified by the commentary as red sandalwood.
mUrvA (murva)
Identified as dudhauda, with chaurasnayuka as an alternative.

Adhikarana ১৮ (৩৫-৩৬) · Śloka ৩৬

কাকোলীক্ষীরকাকোলীজীবকর্ষভকমুদ্গপর্ণীমাষপর্ণীমেদামহামেদাচ্ছিন্নরুহা কর্কটশৃঙ্গীতুগাক্ষীরীপদ্মকপ্রপৌণ্ডরীকর্ধিবৃদ্ধিমৃদ্বীকাজীবন্ত্যো মধুকং চেতি ||৩৫|| কাকোল্যাদিরযং পিত্তশোণিতানিলনাশনঃ | জীবনো বৃংহণো বৃষ্যঃ স্তন্যশ্লেষ্মকরস্তথা ||৩৬||

View original

काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छिन्नरुहा कर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्रपौण्डरीकर्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो मधुकं चेति ||३५|| काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः | जीवनो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||३६||

Meaning of the śloka

Kakoli, kshirakakoli, jivaka, rishabhaka, mudgaparni, mashaparni, meda, mahameda, chinnaruhā, karkatashringi, tugakshiri, padmaka, prapaundarika, riddhi, vriddhi, mridvika, jivanti and madhuka constitute the kakolyadi group. It is described as countering pitta, blood disorder and vata, sustaining life, nourishing, promoting virility, and increasing breast milk and kapha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কাকোলীত্যাদি| কাকোলী বীরা স্বনাম্না প্রসিদ্ধা, ক্ষীরকাকোলী তদ্ভেদঃ স্বনামখ্যাত; জীবকঃ স্বনামপ্রসিদ্ধঃ; ঋষভঃ স্বনামখ্যাতঃ; মুদ্গপর্ণী ‘মুগবনী’ ইতি লোকে; মাষপর্ণী ‘মাষবনী’ ইতি লোকে, ‘অরণ্যমাষস্তম্ব’ ইত্যেকে; মেদা মহামেদা চ স্বনামখ্যাতা; ছিন্নরুহা গুডূচী; তুগাক্ষীরী বংশলোচনা; পদ্মকং পদ্মকাষ্ঠং; প্রপৌণ্ডরীকং স্বনামখ্যাতং যষ্টীমধুদ্রব্যাদীষত্স্থূলং মধুররসং নেত্রাশ্চ্যোতনার্হং দ্রব্যম্, অন্যে শ্রীপুষ্পমাহুঃ; মৃদ্বীকা দ্রাক্ষা; জীবন্তী ‘ডোডিকা’ ইতি লোকে, লতাঽর্কফলাকারসক্ষীরফলা, অন্যে সুবর্ণজীবন্তীমাহুঃ| জীবনঃ প্রাণধারণঃ, বৃংহণঃ শরীরবৃদ্ধিকরঃ| শেষং সুবোধম্||৩৫-৩৬||

Meaning of the commentary

Kakoli and its variety kshirakakoli, jivaka, rishabhaka, meda and mahameda are treated as known by their names. Mudgaparni is locally called mugavani. Mashaparni is called mashavani, while some call it the wild mash shrub. Chinnaruhā is guduchi, tugakshiri is bamboo manna, padmaka is padmaka wood, and mridvika is grape. Prapaundarika is described as a sweet substance slightly thicker than yashtimadhu and suitable for eye instillation; others identify it as shripushpa. Jivanti is locally called dodika, a vine with latex-bearing fruit shaped like arka fruit; others identify it as suvarnajivanti. Jivana means sustaining life and brimhana means promoting bodily growth.

Key terms

kAkolyAdi gaNa (kakolyadi gana)
The medicinal group beginning with kakoli.
prapauNDarIka (prapaundarika)
A sweet substance described in the commentary; alternatively identified as shripushpa.
jIvanti (jivanti)
Identified as dodika, with suvarnajivanti as an alternative.
bRuMhaNa (brimhana)
Nourishing or promoting bodily growth in the classical classification.

Adhikarana ১৯ (৩৭-৩৮) · Śloka ৩৮

ঊষকসৈন্ধবশিলাজতুকাসীসদ্বযহিঙ্গূনি তুত্থকং চেতি ||৩৭|| ঊষকাদিঃ কফং হন্তি গণো মেদোবিশোষণঃ | অশ্মরীশর্করামূত্রকৃচ্ছ্রগুল্মপ্রণাশনঃ ||৩৮||

View original

ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकं चेति ||३७|| ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोषणः | अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्रगुल्मप्रणाशनः ||३८||

Meaning of the śloka

Ushaka, saindhava, shilajatu, the two kinds of kasisa, hingu and tutthaka constitute the ushakadi group. It is described as countering kapha, drying medas, and countering urinary stones, gravel, difficult urination and gulma.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ঊষকেত্যাদি| ঊষকঃ ক্ষারমৃত্তিকা বারাণসীসমীপে বডহরদেশে বাহুল্যেন ভবতি, অন্যে তদ্ভবং দ্রব্যান্তরমাহুঃ; কাসীসদ্বযং কাসীসং ভস্মসদৃশং কিঞ্চিদম্ললবণরসং, দ্বিতীযং পুষ্পকাসীসমীষত্পীতং তুবররসং তদ্ভেদ এব; তুত্থকং কর্পরিকাতুত্থং ‘খপরিযা’ ইতি লোকে, অন্যে মযূরগ্রীবমাহুঃ| শেষং সুবোধম্||৩৭-৩৮||

Meaning of the commentary

Ushaka is described as alkaline earth abundant in the Badahara region near Varanasi; others regard it as another substance produced there. The two kasisas are a somewhat sour-salty, ash-like kasisa and a slightly yellow, astringent variety called pushpakasisa. Tutthaka is identified as karparika-tuttha, locally khapariya, while others identify it as mayuragriva.

Key terms

UShakAdi gaNa (ushakadi gana)
The medicinal group beginning with ushaka.
kAsIsadvaya (kasisadvaya)
Two varieties of kasisa distinguished by appearance and taste.
tutthaka
Identified as karparika-tuttha or, alternatively, mayuragriva.

Adhikarana ২০ (৩৯-৪০) · Śloka ৪০

সারিবামধুকচন্দনকুচন্দনপদ্মককাশ্মরীফলমধূকপুষ্পাণ্যুশীরং চেতি ||৩৯|| সারিবাদিঃ পিপাসাঘ্নো রক্তপিত্তহরো গণঃ | পিত্তজ্বরপ্রশমনো বিশেষাদ্দাহনাশনঃ ||৪০||

View original

सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मककाश्मरीफलमधूकपुष्पाण्युशीरं चेति ||३९|| सारिवादिः पिपासाघ्नो रक्तपित्तहरो गणः | पित्तज्वरप्रशमनो विशेषाद्दाहनाशनः ||४०||

Meaning of the śloka

Sariva, madhuka, chandana, kuchandana, padmaka, kashmari fruit, madhuka flowers and ushira constitute the sarivadi group. It is described as countering thirst and raktapitta, calming pitta fever and especially relieving burning.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

সারিবেত্যাদি| চন্দনং রক্তচন্দনম্; অন্যে পদ্মমিতি পঠন্তি, তত্র পদ্মং পদ্মপুষ্পম্| শেষং সুবোধম্||৩৯-৪০||

Meaning of the commentary

The commentary identifies chandana here as red sandalwood. Some read padma instead of padmaka, in which case it means the lotus flower.

Key terms

sArivAdi gaNa (sarivadi gana)
The medicinal group beginning with sariva.
padmaka
The transmitted reading; some read padma, lotus flower.

Adhikarana ২১ (৪১-৪২) · Śloka ৪২

অঞ্জনরসাঞ্জননাগপুষ্পপ্রিযঙ্গুনীলোত্পলনলদনলিনকেশরাণি মধুকং চেতি ||৪১|| অঞ্জনাদির্গণো হ্যেষ রক্তপিত্তনিবর্হণঃ | বিষোপশমনো দাহং নিহন্ত্যাভ্যন্তরং ভৃশম্ ||৪২||

View original

अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पलनलदनलिनकेशराणि मधुकं चेति ||४१|| अञ्जनादिर्गणो ह्येष रक्तपित्तनिबर्हणः | विषोपशमनो दाहं निहन्त्याभ्यन्तरं भृशम् ||४२||

Meaning of the śloka

Anjana, rasanjana, nagapushpa, priyangu, nilotpala, nalada, lotus stamens and madhuka constitute the anjanadi group. It is described as countering raktapitta and poison and strongly relieving internal burning.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

অঞ্জনমিত্যাদি| অঞ্জনং সৌবীরাঞ্জনং; রসাঞ্জনং দারুহরিদ্রাক্বাথেন কৃত্রিমং, অন্যে ত্বেবং বদন্তি- রসাঞ্জনং দ্বিবিধং- স্রোতোঽঞ্জনং কৃষ্ণপাষাণাকৃতি ধাতুদ্রব্যম্, অন্যদ্দারুহরিদ্রাক্বাথেন কৃত্রিমং পীতলোহিতম্, অত্র ধাতুদ্রব্যমেব সৌবীরাঞ্জনসাহচর্যাত্; নাগপুষ্পং নাগকেশরং; নলদং মাংসী; নলিনকেশরাণি পদ্মকেশরাণি| শেষং সুবোধম্||৪১-৪২||

Meaning of the commentary

Anjana is sauvira-anjana. Rasanjana is described as an artificial yellow-red preparation from a decoction of daruharidra. Another account distinguishes two forms: srotoanjana, a mineral resembling black stone, and the artificial daruharidra product; because it occurs beside sauvira-anjana here, the mineral form is preferred. Nagapushpa is nagakeshara, nalada is mamsi, and nalinakeshara means lotus stamens.

Key terms

a~jjanAdi gaNa (anjanadi gana)
The medicinal group beginning with anjana.
rasA~jjana (rasanjana)
Either a daruharidra-derived preparation or a black-stone-like mineral; the commentator favors the mineral here.

Adhikarana ২২ (৪৩-৪৪) · Śloka ৪৪

পরূষকদ্রাক্ষাকট্ফলদাডিমরাজাদনকতকফলশাকফলানি ত্রিফলা চেতি ||৪৩|| পরূষকাদিরিত্যেষ গণোঽনিলবিনাশনঃ | মূত্রদোষহরো হৃদ্যঃ পিপাসাঘ্নো রুচিপ্রদঃ ||৪৪||

View original

परूषकद्राक्षाकट्फलदाडिमराजादनकतकफलशाकफलानि त्रिफला चेति ||४३|| परूषकादिरित्येष गणोऽनिलविनाशनः | मूत्रदोषहरो हृद्यः पिपासाघ्नो रुचिप्रदः ||४४||

Meaning of the śloka

The fruits of parushaka, grape, katphala, pomegranate, rajadana, kataka and shaka, together with triphala, constitute the parushakadi group. It is described as countering vata and urinary disorders, supporting the heart, relieving thirst and promoting appetite.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

পরূষকেত্যাদি| পরূষকো ধন্বপত্রকঃ স্বনাম্নৈব প্রসিদ্ধঃ, স দ্বিবিধো বৃক্ষবিটপভেদাত্; কট্ফলঃ সোমবল্কঃ ‘কাযফল’ ইতি লোকে; রাজাদনঃ ক্ষীরিকা; কতকফলং স্বনামখ্যাতং শশকপুরীষপ্রতিমফলমম্বুপ্রসাদনং; শাকফলানি শাকো মসৃণকর্কশোদরপৃষ্ঠদলো বৃক্ষবিশেষঃ, তস্য ফলানি| সর্বেষাং ফলানি গ্রাহ্যাণি| শেষং সুবোধম্||৪৩-৪৪||

Meaning of the commentary

Parushaka, also called dhanvapatraka, has two forms distinguished by tree or shrub habit. Katphala is somavalka, locally kayaphala. Rajadana is kshirīkā. Kataka bears a fruit likened to hare droppings and is used traditionally for clarifying water. Shaka is a particular tree with leaves smooth on one surface and rough on the other. The fruits of every listed plant are intended.

Key terms

parUShakAdi gaNa (parushakadi gana)
The fruit group beginning with parushaka.
katakaphala
A fruit traditionally described as clarifying water.
shAkaphala (shakaphala)
Fruit of the shaka tree described by its two-sided leaf texture.

Adhikarana ২৩ (৪৫-৪৭) · Śloka ৪৭

প্রিযঙ্গুসমঙ্গাধাতকীপুন্নাগনাগপুষ্পচন্দনকুচন্দনমোচরসরসাঞ্জনকুম্ভীকস্রোতোজপদ্মকেসরযোজনবল্ল্যো দীর্ঘমূলা চেতি ||৪৫|| অম্বষ্ঠাধাতকীকুসুমসমঙ্গাকট্বঙ্গমধুকবিল্বপেশিকাসাবররোধ্রপলাশনন্দীবৃক্ষাঃ পদ্মকেশরাণি চেতি ||৪৬|| গণৌ প্রিযঙ্গ্বম্বষ্ঠাদী পক্বাতীসারনাশনৌ | সন্ধানীযৌ হিতৌ পিত্তে ব্রণানাং চাপি রোপণৌ ||৪৭||

View original

प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुन्नागनागपुष्पचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जनकुम्भीकस्रोतोजपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति ||४५|| अम्बष्ठाधातकीकुसुमसमङ्गाकट्वङ्गमधुकबिल्वपेशिकासावररोध्रपलाशनन्दीवृक्षाः पद्मकेशराणि चेति ||४६|| गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ | सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानां चापि रोपणौ ||४७||

Meaning of the śloka

The priyangvadi group comprises priyangu, samanga, dhataki, punnaga, nagapushpa, chandana, kuchandana, mocharasa, rasanjana, kumbhika, srotoja, lotus stamens, yojanavalli and dirghamula. The ambashthadi group comprises ambashtha, dhataki flowers, samanga, katvanga, madhuka, bilvaveshika, savararodhra, palasha, nandivriksha and lotus stamens. Both groups are described as countering mature diarrhea, joining tissues, suitable in pitta conditions and promoting wound closure.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

প্রিযঙ্গ্বিত্যাদি| সমঙ্গাঽঞ্জলিকারিকা ‘লজ্জালুঃ’ ইতি লোকে; পুন্নাগস্তুঙ্গঃ স্বনামখ্যাতঃ, অন্যে সুরপর্ণিকা সুগন্ধিপুষ্পা দক্ষিণাপথে সুরপতী(সুরঙ্গী)তি প্রসিদ্ধা; নাগপুষ্পং নাগকেশরং; চন্দনং রক্তচন্দনং; কুচন্দনং মলযাদ্রিচন্দনং ; মোচরসঃ শাল্মলীচুপঃ; রসাঞ্জনং দার্বীক্বাথসমুদ্ভবং স্বনামখ্যাতং; কুম্ভীকঃ শ্লক্ষ্ণত্বক্কো রোমশঃ কুম্ভীনামা বৃক্ষো যস্য ত্বগ্ বস্ত্রাকারা ভবতি, অন্যে পাটলামাহুঃ, অপরে স্বল্পবিটপমাহুঃ; স্রোতোজং সৌবীরাঞ্জনং; পদ্মকেশরং স্বনামখ্যাতং; যোজনবল্লী মঞ্জিষ্ঠা; দীর্ঘমূলা দুরালভা, শালিপর্ণীত্যপরে| অম্বষ্ঠেত্যাদি|- অম্বষ্ঠা মাচিকা ‘সাঙ্কুরড’ ইতি পশ্চিমে প্রসিদ্ধা, পাঠা ইত্যপরে; ধাতকীকুসুমং ধাতকীপুষ্পং; সমঙ্গাঽঞ্জলিকারিকা ‘লজ্জালুঃ’ ইতি লোকে; কট্বঙ্গোঽরলুকঃ; বিল্বপেশিকা বালবিল্বগিরঃ; মহারোধ্রং কেচিত্ পঠন্তি; সাবররোধ্রো লোধ্রস্তস্যৈব গ্রাহিত্বাত্, নেতরস্তস্য বিরেচনত্বাত্; পলাশঃ কিংশুকঃ; নন্দীবৃক্ষঃ কাশ্মরী, অন্যে গর্দভাণ্ডমাহুঃ; পদ্মকেশরং স্বনামখ্যাতম্| সন্ধানীযাবিতি ভগ্নসন্ধানকারকৌ||৪৫-৪৭||

Meaning of the commentary

Samanga is anjalikarika, locally lajjalū. Punnaga is identified as tunga, while others describe a fragrant southern plant called suraparni or surangi. Nagapushpa is nagakeshara. Here chandana is red sandalwood and kuchandana is sandalwood from Malaya. Mocharasa is shalmali exudate; rasanjana is derived from a darvi decoction; srotoja is sauvira-anjana; yojanavalli is manjishtha. Dirghamula is duralabha, though others identify it as shaliparni. Ambashtha is machika, locally sangkurada in the west, while others identify it as patha. Katvanga is araluka and bilvaveshika is the kernel of young bilva. Some read maharodhra. Savararodhra is lodhra selected for its astringency, rather than the other purgative type. Palasha is kimshuka. Nandivriksha is kashmari, though others identify it as gardabhanda. Sandhaniya is explained as promoting union of fractures.

Key terms

priya~ggvAdi gaNa (priyangvadi gana)
The group beginning with priyangu.
ambaShThAdi gaNa (ambashthadi gana)
The group beginning with ambashtha.
sandhAnIya (sandhaniya)
Classified as promoting joining, explained here in relation to fractures.

Adhikarana ২৪ (৪৮-৪৯) · Śloka ৪৯

ন্যগ্রোধোদুম্বরাশ্বত্থপ্লক্ষমধুককপীতনককুভাম্রকোশাম্রচোরকপত্রজম্বূদ্বযপ্রিযাল- মধূকরোহিণীবঞ্জুলকদম্ববদরীতিন্দুকীসল্লকীরোধ্রসাবররোধ্রভল্লাতকপলাশা নন্দীবৃক্ষশ্চেতি ||৪৮|| ন্যগ্রোধাদির্গণো ব্রণ্যঃ সঙ্গ্রাহী ভগ্নসাধকঃ | রক্তপিত্তহরো দাহমেদোঘ্নো যোনিদোষহৃত্ ||৪৯||

View original

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षमधुककपीतनककुभाम्रकोशाम्रचोरकपत्रजम्बूद्वयप्रियाल- मधूकरोहिणीवञ्जुलकदम्बबदरीतिन्दुकीसल्लकीरोध्रसावररोध्रभल्लातकपलाशा नन्दीवृक्षश्चेति ||४८|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधकः | रक्तपित्तहरो दाहमेदोघ्नो योनिदोषहृत् ||४९||

Meaning of the śloka

Nyagrodha, udumbara, ashvattha, plaksha, madhuka, kapitāna, kakubha, amra, koshamra, chorakapatra, the two jambus, priyala, madhuka, rohini, vanjula, kadamba, badari, tinduki, sallaki, rodhra, savararodhra, bhallataka, palasha and nandivriksha constitute the nyagrodhadi group. It is described as beneficial for wounds, astringent, supporting fracture union, and countering raktapitta, burning, medas and disorders of the female reproductive tract.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ন্যগ্রোধেত্যাদি| ন্যগ্রোধো বটঃ; উদুম্বরঃ প্রসিদ্ধঃ; অশ্বত্থঃ পিপ্পলঃ; প্লক্ষঃ পর্কটী; মধুকং প্রসিদ্ধং; কপীতন আম্রাতকঃ; ককুভঃ অর্জুনঃ; আম্রাঃ প্রসিদ্ধঃ; কোশাম্রঃ স্বনামখ্যাতঃ; চোরকপত্রো লাক্ষাবৃক্ষঃ; জম্বূদ্বযমেকা রাজজম্বূর্বৃহত্ফলা, দ্বিতীযা কাকজম্বূঃ স্বল্পফলা, দ্বযগ্রহণাদ্ভূমিজম্ব্বাস্তৃতীযাযাঃ প্রতিষেধঃ; প্রিযালঃ চারদ্রুমঃ; মধূকো গুডপুষ্পো ‘মহুবা’ ইতি লোকে; রোহিণী কট্ফলঃ; বঞ্জুলো বেতসঃ; কদম্বঃ প্রসিদ্ধঃ; বদরী প্রসিদ্ধা; তিন্দুকী তিন্দুকবৃক্ষঃ, ‘টিম্বরুযণি’ ইতি লোকে; নন্দীবৃক্ষোঽত্র প্ররোহী গর্দভাণ্ডঃ ‘পার্শ্বপিপ্পল’ ইতি লোকে| শেষং প্রসিদ্ধম্||৪৮-৪৯||

Meaning of the commentary

Nyagrodha is vata, ashvattha is pippala, plaksha is parkati, kapitāna is amrataka, kakubha is arjuna, and chorakapatra is the laksha tree. The two jambus are the large-fruited rajajambu and small-fruited kakajambu; naming two excludes a third, bhumijambu. Priyala is charadruma, the second madhuka is the sweet-flowered tree locally called mahuva, rohini is katphala, vanjula is vetasa, and tinduki is the tinduka tree locally called timbaruyani. Here nandivriksha is the sprouting gardabhanda, locally parshvapippala.

Key terms

nyagrodhAdi gaNa (nyagrodhadi gana)
The medicinal group beginning with nyagrodha.
jambUdvaya (jambudvaya)
The two jambus: rajajambu and kakajambu, excluding bhumijambu.
nandIvRukSha (nandivriksha)
Here identified as a sprouting gardabhanda called parshvapippala.

Adhikarana ২৫ (৫০-৫১) · Śloka ৫১

গুডূচীনিম্বকুস্তুম্বুরুচন্দনানি পদ্মকং চেতি ||৫০|| এষ সর্বজ্বরান্ হন্তি গুডূচ্যাদিস্তু দীপনঃ | হৃল্লাসারোচকবমীপিপাসাদাহনাশনঃ ||৫১||

View original

गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्मकं चेति ||५०|| एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः | हृल्लासारोचकवमीपिपासादाहनाशनः ||५१||

Meaning of the śloka

Guduchi, nimba, kustumburu, chandana and padmaka constitute the guduchyadi group. It is described as countering all fevers, kindling digestion, and countering nausea, loss of appetite, vomiting, thirst and burning.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

গুডূচীত্যাদি| কুস্তুস্বুরুঃ ধান্যকং, চন্দনং রক্তচন্দনম্| হৃল্লাসস্থূত্করণম্| শেষং প্রসিদ্ধম্||৫০-৫১||

Meaning of the commentary

Kustumburu is identified as dhanyaka and chandana here as red sandalwood. Hrillasa is explained as the urge to vomit.

Key terms

guDUcyAdi gaNa (guduchyadi gana)
The medicinal group beginning with guduchi.
hRullAsa (hrillasa)
Nausea or the urge to vomit.

Adhikarana ২৬ (৫২-৫৩) · Śloka ৫৩

উত্পলরক্তোত্পলকুমুদসৌগন্ধিককুবলযপুণ্ডরীকাণি মধুকং চেতি ||৫২|| উত্পলাদিরযং দাহপিত্তরক্তবিনাশনঃ | পিপাসাবিষহৃদ্রোগচ্ছর্দিমূর্চ্ছাহরো গণঃ ||৫৩||

View original

उत्पलरक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकं चेति ||५२|| उत्पलादिरयं दाहपित्तरक्तविनाशनः | पिपासाविषहृद्रोगच्छर्दिमूर्च्छाहरो गणः ||५३||

Meaning of the śloka

Utpala, red utpala, kumuda, saugandhika, kuvalaya, pundarika and madhuka constitute the utpaladi group. It is described as countering burning, pitta and blood disorder, as well as thirst, poison, heart disorder, vomiting and fainting.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

উত্পলেত্যাদি| উত্পলং নীলোত্পলং, রক্তোত্পলং লোহিতোত্পলং, কুমুদং শ্বেতোত্পলং, সৌগন্ধিকং নীলোত্পলাকারবর্ণমুত্পলং সুগন্ধি চ, কুবলযমীষন্নীলধবলং, পুণ্ডরীকং শ্বেতপদ্মং, মধুকং যষ্টীমধুকম্||৫২-৫৩||

Meaning of the commentary

Utpala is blue lotus, red utpala is red lotus, kumuda is white water lily, saugandhika is a fragrant lotus resembling blue lotus in shape and color, kuvalaya is slightly blue-white, pundarika is white lotus, and madhuka is yashtimadhuka.

Key terms

utpalAdi gaNa (utpaladi gana)
The aquatic-flower group beginning with utpala.
saugandhika
A fragrant lotus described as resembling blue lotus.
puNDarIka (pundarika)
Identified here as white lotus.

Adhikarana ২৭ (৫৪-৫৫) · Śloka ৫৫

মুস্তাহরিদ্রাদারুহরিদ্রাহরীতক্যামলকবিভীতককুষ্ঠহৈমবতীবচাপাঠাকটুরোহিণীশার্ঙ্গষ্টাতিবিষাদ্রাবিডীভল্লাতকানি চিত্রকশ্চেতি ||৫৪|| এষ মুস্তাদিকো নাম্না গণঃ শ্লেষ্মনিষূদনঃ | যোনিদোষহরঃ স্তন্যশোধনঃ পাচনস্তথা ||৫৫||

View original

मुस्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकबिभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठाकटुरोहिणीशार्ङ्गष्टातिविषाद्राविडीभल्लातकानि चित्रकश्चेति ||५४|| एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषूदनः | योनिदोषहरः स्तन्यशोधनः पाचनस्तथा ||५५||

Meaning of the śloka

Musta, haridra, daruharidra, haritaki, amalaki, bibhitaka, kushtha, haimavati, vacha, patha, katurohini, sharngeshta, ativisha, dravidi, bhallataka and chitraka constitute the mustadi group. It is described as destroying kapha, countering disorders of the female reproductive tract, purifying breast milk and promoting digestion.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

মুস্তেত্যাদি| হৈমবতী শ্বেতবচা; বচা স্বনামখ্যাতাঽরুণবর্ণা; শার্ঙ্গ(র্ঙ্গে)ষ্টা কাকতিক্তা গৌরবর্তুলাবগুণ্ঠিতফলা ‘চিরপোটিকা’ ইতি প্রসিদ্ধা, ‘ঝঝরুষ’ ইতি পূর্বদেশে, কাকজঙ্ঘামন্যে, কাকমাচীত্যপরে; দ্রাবিডী এলা| স্তন্যশোধন ইতি স্ত্রীক্ষীরপ্রসাদনঃ| শেষং প্রসিদ্ধম্||৫৪-৫৫||

Meaning of the commentary

Haimavati is white vacha, while vacha itself is described as reddish. Sharngeshta is kakatikta, having a pale, round, covered fruit; it is locally called chirapotika and in the eastern region jhajharusha. Others identify it as kakajangha or kakamachi. Dravidi is ela. 'Purifying breast milk' is glossed as making a woman's milk clear or wholesome.

Key terms

mustAdi gaNa (mustadi gana)
The medicinal group beginning with musta.
shAr~ggeShTA (sharngeshta)
A plant with several competing identifications: kakatikta, kakajangha or kakamachi.
stanyashodhana
Classified as clarifying or purifying breast milk.

Adhikarana ২৮ (৫৬-৫৭) · Śloka ৫৭

হরীতক্যামলকবিভীতকানীতি ত্রিফলা ||৫৬|| ত্রিফলা কফপিত্তঘ্নী মেহকুষ্ঠবিনাশনী | চক্ষুষ্যা দীপনী চৈব বিষমজ্বরনাশনী ||৫৭||

View original

हरीतक्यामलकबिभीतकानीति त्रिफला ||५६|| त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी | चक्षुष्या दीपनी चैव विषमज्वरनाशनी ||५७||

Meaning of the śloka

Haritaki, amalaki and bibhitaka are called triphala. Triphala is described as countering kapha and pitta, meha and kushtha, benefiting the eyes, kindling digestion and countering irregular fever.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

হরীতকীত্যাদি| ত্রিফলা প্রসিদ্ধা| ত্রিফলাত্রিকটুকযোর্যথালাভপরিভাষা ন ব্যাপ্রিযতে অত এবানযোর্গ্রন্থকারেণ সঞ্জ্ঞা কৃতেতি||৫৬-৫৭||

Meaning of the commentary

The three-member composition of triphala is treated as well known. The commentator notes that the usual interpretive rule allowing selection according to availability does not apply to triphala or trikatu; this is why the author explicitly defines both names.

Key terms

triphalA (triphala)
The fixed triad of haritaki, amalaki and bibhitaka.
yathAlAbhaparibhAShA (yathalabhaparibhasha)
A rule permitting use according to availability, stated here not to apply to this defined group.

Adhikarana ২৯ (৫৮-৫৯) · Śloka ৫৯

পিপ্পলীমরিচশৃঙ্গবেরাণীতি ত্রিকটুকম্ ||৫৮|| ত্র্যূষণং কফমেদোঘ্নং মেহকুষ্ঠত্বগামযান্ | নিহন্যাদ্দীপনং গুল্মপীনসাগ্ন্যল্পতামপি ||৫৯||

View original

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेराणीति त्रिकटुकम् ||५८|| त्र्यूषणं कफमेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् | निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि ||५९||

Meaning of the śloka

Pippali, maricha and shringavera are called trikatu or tryushana. The group is described as countering kapha and medas, meha, kushtha and other skin disorders, kindling digestion, and countering gulma, pinasa and weak digestive fire.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

পিপ্পলীত্যাদি| ত্বগামযান্ কুষ্ঠাদীন্| শেষং প্রসিদ্ধম্||৫৮-৫৯||

Meaning of the commentary

The commentary explains 'skin disorders' as including kushtha and related conditions; the rest is treated as clear. As with triphala, the named triad has a fixed composition rather than being selected according to availability.

Key terms

trikaTuka (trikatu)
The fixed triad of pippali, maricha and shringavera.
tryUShaNa (tryushana)
Another name for the same three pungent substances.

Adhikarana ৩০ (৬০-৬১) · Śloka ৬১

আমলকীহরীতকীপিপ্পল্যশ্চিত্রকশ্চেতি ||৬০|| আমলক্যাদিরিত্যেষ গণঃ সর্বজ্বরাপহঃ | চক্ষুষ্যো দীপনো বৃষ্যঃ কফারোচকনাশনঃ ||৬১||

View original

आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति ||६०|| आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः | चक्षुष्यो दीपनो वृष्यः कफारोचकनाशनः ||६१||

Meaning of the śloka

Amalaki, haritaki, pippali and chitraka constitute the amalakyadi group. It is described as countering all fevers, benefiting the eyes, kindling digestion, promoting virility, and countering kapha and loss of appetite.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

আমলকীত্যাদি| মূলে স্পষ্ট এব||৬০-৬১||

Meaning of the commentary

The commentary considers the ingredient list and stated properties clear in the root text and supplies no alternative identification.

Key terms

AmalakyAdi gaNa (amalakyadi gana)
The medicinal group beginning with amalaki.
dIpana (dipana)
Classified as kindling digestive activity.

Adhikarana ৩১ (৬২-৬৩) · Śloka ৬৩

ত্রপুসীসতাম্ররজতসুবর্ণকৃষ্ণলোহানি লোহমলশ্চেতি ||৬২|| গণস্ত্রপ্বাদিরিত্যেষ গরক্রিমিহরঃ পরঃ | পিপাসাবিষহৃদ্রোগপাণ্ডুমেহহরস্তথা ||৬৩||

View original

त्रपुसीसताम्ररजतसुवर्णकृष्णलोहानि लोहमलश्चेति ||६२|| गणस्त्रप्वादिरित्येष गरक्रिमिहरः परः | पिपासाविषहृद्रोगपाण्डुमेहहरस्तथा ||६३||

Meaning of the śloka

The Trapvadi group consists of tin, lead, copper, silver, gold, black iron and iron residue. The text attributes to it actions against gara, worms, thirst, poison, heart disease, pandu and meha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ত্রপ্বিত্যাদি| ত্রপু বঙ্গং, সীসং নাগং, তাম্রং প্রসিদ্ধং, রজতং রূপ্যং, সুবর্ণং প্রসিদ্ধং, কৃষ্ণলোহং তীক্ষ্ণলোহং, লোহমলঃ প্রসিদ্ধঃ ‘কাট’ ইতি লোকে| গরঃ কৃত্রিমং বিষম্||৬২-৬৩||

Meaning of the commentary

Trapu is vanga, sisa is naga, rajata silver, and krishnaloha sharp or hardened iron. Iron residue is popularly called kata. Gara means artificially prepared poison.

Key terms

garaH (garah)
Artificially compounded poison in the source classification.

Adhikarana ৩২ (৬৪-৬৫) · Śloka ৬৫

লাক্ষারেবতকুটজাশ্বমারকট্ফলহরিদ্রাদ্বযনিম্বসপ্তচ্ছদমালত্যস্ত্রাযমাণা চেতি ||৬৪|| কষাযতিক্তমধুরঃ কফপিত্তার্তিনাশনঃ | কুষ্ঠক্রিমিহরশ্চৈব দুষ্টব্রণবিশোধনঃ ||৬৫||

View original

लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति ||६४|| कषायतिक्तमधुरः कफपित्तार्तिनाशनः | कुष्ठक्रिमिहरश्चैव दुष्टव्रणविशोधनः ||६५||

Meaning of the śloka

The group contains laksha, arevata, kutaja, ashvamaraka, katphala, both haridras, nimba, saptacchada, malati and trayamana. It is described as astringent, bitter and sweet, calming kapha- and pitta-related distress, addressing kushtha and worms, and cleansing unhealthy wounds.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

লাক্ষেত্যাদি| আরেবতঃ কিরমালকঃ; কুটজ ইন্দ্রযবঃ; অশ্বমারকঃ করবীরঃ; কট্ফলঃ সোমকল্কলঃ ‘কাযফল’ ইতি লোকে; সপ্তচ্ছদঃ সপ্তপর্ণঃ ‘সাতবন’ ইতি লোকে; মালতী জাতী; ত্রাযমাণা স্বনামপ্রসিদ্ধা| কেচিদত্র ত্রিফলাং পঠন্তি| শেষং প্রসিদ্ধম্||৬৪-৬৫||

Meaning of the commentary

Arevata is kiramalaka, kutaja indrayava, ashvamaraka karavira, katphala somakalkala or kayaphala, saptacchada saptaparna or satavana, and malati jati. Travamana is known by that name. Some read triphala in this group.

Adhikarana ৩৩ (৬৬-৬৭) · Śloka ৬৭

পঞ্চ পঞ্চমূলান্যত ঊর্ধ্বং বক্ষ্যামঃ | - তত্র ত্রিকণ্টকবৃহতীদ্বযপৃথক্পর্ণ্যো বিদারিগন্ধা চেতি কনীযঃ ||৬৬|| কষাযতিক্তমধুরং কনীযঃ পঞ্চমূলকম্ | বাতঘ্নং পিত্তশমনং বৃংহণং বলবর্ধনম্ ||৬৭||

View original

पञ्च पञ्चमूलान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | - तत्र त्रिकण्टकबृहतीद्वयपृथक्पर्ण्यो विदारिगन्धा चेति कनीयः ||६६|| कषायतिक्तमधुरं कनीयः पञ्चमूलकम् | वातघ्नं पित्तशमनं बृंहणं बलवर्धनम् ||६७||

Meaning of the śloka

The five panchamulas are next described. The smaller panchamula contains trikantaka, the two brihatis, prithakparni and vidarigandha. It is astringent, bitter and sweet, and is described as calming vata and pitta, nourishing and strengthening.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

পঞ্চেত্যাদি| ত্রিকণ্টকো গোক্ষুরকঃ, বিদারিগন্ধা শালপর্ণী| কনীযঃ লঘুপঞ্চমূলমিত্যর্থঃ| কেচিদ্গোক্ষুরকস্থান এরণ্ডং পঠন্তি||৬৬-৬৭||

Meaning of the commentary

Trikantaka is gokshuraka and vidarigandha shalaparni. Kaniyas means laghu-panchamula. Some read eranda instead of gokshuraka.

Key terms

kanIyaH pa~jcamUlam (kaniyah panchamulam)
The smaller or laghu group of five roots.

Adhikarana ৩৪ (৬৮-৬৯) · Śloka ৬৯

বিল্বাগ্নিমন্থটিণ্টুকপাটলাঃ কাশ্মরী চেতি মহত্ ||৬৮|| সতিক্তং কফবাতঘ্নং পাকে লঘ্বগ্নিদীপনম্ | মধুরানুরসং চৈব পঞ্চমূলং মহত্ স্মৃতম্ ||৬৯||

View original

बिल्वाग्निमन्थटिण्टुकपाटलाः काश्मरी चेति महत् ||६८|| सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् | मधुरानुरसं चैव पञ्चमूलं महत् स्मृतम् ||६९||

Meaning of the śloka

The great panchamula consists of bilva, agnimantha, tintuka, patala and kashmari. It is slightly bitter, counters kapha and vata, is light after digestion, kindles agni and has a sweet secondary taste.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বিল্বেত্যাদি| অগ্নিমন্থঃ ‘অগ্নিবধূ’ ইতি লোকে, টুণ্টুকঃ স্যোনাকঃ| মহত্ মহত্পঞ্চমূলমিত্যর্থঃ||৬৮-৬৯||

Meaning of the commentary

Agnimantha is popularly called agnivadhu, and tuntuka is syonaka. Mahat means the great panchamula.

Adhikarana ৩৫ (৭০-৭১) · Śloka ৭১

অনযোর্দশমূলমুচ্যতে ||৭০|| গণঃ শ্বাসহরো হ্যেষ কফপিত্তানিলাপহঃ | আমস্য পাচনশ্চৈব সর্বজ্বরবিনাশনঃ ||৭১||

View original

अनयोर्दशमूलमुच्यते ||७०|| गणः श्वासहरो ह्येष कफपित्तानिलापहः | आमस्य पाचनश्चैव सर्वज्वरविनाशनः ||७१||

Meaning of the śloka

These two groups together are called dashamula. The text describes this group as addressing difficult breathing, kapha, pitta and vata, digesting ama and countering all fevers.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

অনযোরিত্যাদি| তস্য গুণমাহ- গণ ইত্যাদি||৭০-৭১||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the preceding two panchamulas as the combined dashamula and introduces its stated qualities.

Key terms

dashamUlam (dashamulam)
The combined group of the smaller and greater five-root groups.

Adhikarana ৩৬ (৭২- ৭৪) · Śloka ৭৪

বিদারীসারিবারজনীগুডূচ্যোঽজশৃঙ্গী চেতি বল্লীসঞ্জ্ঞঃ ||৭২|| করমর্দীত্রিকণ্টকসৈরীযকশতাবরীগৃধ্রনখ্য ইতি কণ্টকসঞ্জ্ঞঃ ||৭৩|| রক্তপিত্তহরৌ হ্যেতৌ শোফত্রযবিনাশনৌ | সর্বমেহহরৌ চৈব শুক্রদোষবিনাশনৌ ||৭৪||

View original

विदारीसारिवारजनीगुडूच्योऽजशृङ्गी चेति वल्लीसञ्ज्ञः ||७२|| करमर्दीत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसञ्ज्ञः ||७३|| रक्तपित्तहरौ ह्येतौ शोफत्रयविनाशनौ | सर्वमेहहरौ चैव शुक्रदोषविनाशनौ ||७४||

Meaning of the śloka

The vine panchamula contains vidari, sariva, rajani, guduchi and ajashringi. The thorn panchamula contains karamardi, trikantaka, sairiyaka, shatavari and gridhranakhi. Both are described as addressing raktapitta, three kinds of swelling, all mehas and disorders of shukra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

বিদারী বিদারীকন্দঃ, রজনী হরিদ্রা, ‘রঞ্জনী’ ইত্যন্যে পঠন্তি, রঞ্জনী শিরহলকঃ; অজশৃঙ্গী মেঢিকা, কর্কটশৃঙ্গীত্যপরে| বল্লীসঞ্জ্ঞঃ ‘পঞ্চমূলম্ ’ ইতি শেষঃ| করমর্দী ক্ষীরফলা ‘করমদী’ ইতি লোকে; ত্রিকণ্টঃ গোক্ষুরকঃ; সৈরেযকঃ কণ্টসেলিযাকঃ; গৃধ্রনখী হিংস্রা| কণ্টকসঞ্জ্ঞঃ ‘পঞ্চমূলম্’ ইতি শেষঃ| “বল্লীজং পঞ্চমূলং তু প্রশস্তং কফনাশনম্| সৃষ্টমূত্রানিলহরং বৃষ্যমিন্দ্রিযবোধনম্|| কণ্টকাখ্যং পঞ্চমূলং কফানিলহরং পরম্| মধুরানুরসং চৈব পক্বাশযবিশোধনম্-” ইত্যন্যে পঠন্তি||৭২- ৭৪||

Meaning of the commentary

Vidari is vidarikanda and rajani haridra. Others read ranjani, identified as shirahalaka. Ajashringi is medhika, while others identify karkatashringi. Karamardi is kshiraphala, trikantaka gokshuraka, sairiyaka kantaseliyaka and gridhranakhi himsra. Another reading assigns the vine group kapha-reducing, urine- and vata-facilitating, virility and sensory actions, and the thorn group kapha-vata reduction, sweet aftertaste and cleansing of pakvashaya.

Adhikarana ৩৭ (৭৫-৭৬) · Śloka ৭৬

কুশকাশনলদর্ভকাণ্ডেক্ষুকা ইতি তৃণসঞ্জ্ঞকঃ ||৭৫|| মূত্রদোষবিকারং চ রক্তপিত্তং তথৈব চ | অন্ত্যঃ প্রযুক্তঃ ক্ষীরেণ শীঘ্রমেব বিনাশযেত্ ||৭৬||

View original

कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणसञ्ज्ञकः ||७५|| मूत्रदोषविकारं च रक्तपित्तं तथैव च | अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् ||७६||

Meaning of the śloka

The grass panchamula consists of kusha, kasha, nala, darbha and kandekshuka. Used with milk, this last five-root group is described as quickly addressing urinary disorders and raktapitta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কুশেত্যাদি| কুশো হ্রস্বো মৃদুঃ সূচীপত্রঃ, কাশশ্চমরপত্রঃ, নলঃ স্বনাম্না খ্যাতঃ; দর্ভঃ পৃথুলঃ খরপত্রো দীর্ঘঃ; কাণ্ডেক্ষুকা মহতী খগালী, অন্যে ইক্ষুমেবাহুঃ, অন্যে তু পঠন্তি ‘কাণ্ডশ্চ’ ইতি, তত্র কাণ্ডঃ শরঃ| অন্ত্যস্তৃণপঞ্চমূলমিত্যর্থঃ||৭৫-৭৬||

Meaning of the commentary

Kusha is short, soft and needle-leaved; kasha has chamara-like leaves; nala is known by its name; darbha is broad, rough-leaved and long. Kandekshuka is great khagali; others say sugarcane, while another reading has kanda, meaning shara.

Adhikarana ৩৮ (৭৭) · Śloka ৭৭

এষাং বাতহরাবাদ্যাবন্ত্যঃ পিত্তবিনাশনঃ | পঞ্চকৌ শ্লেষ্মশমনাবিতরৌ পরিকীর্তিতৌ ||৭৭||

View original

एषां वातहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः | पञ्चकौ श्लेष्मशमनावितरौ परिकीर्तितौ ||७७||

Meaning of the śloka

Of these five groups, the first two are described as calming vata, the last as calming pitta, and the two middle groups as calming kapha.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

যে প্রতিপঞ্চকং গুণশ্লোকং ন পঠন্তি তেষাং মতে পঞ্চকানাং গুণানেকেনৈব শ্লোকেন বক্তুমাহ- এষামিত্যাদি| আদ্যাবিতি লঘুপঞ্চমূলমহাপঞ্চমূলৌ, অন্ত্যস্তৃণপঞ্চমূলমিত্যর্থঃ, ইতরৌ মধ্যৌ বল্লীসঞ্জ্ঞঃ কণ্টকসঞ্জ্ঞকশ্চেত্যর্থঃ||৭৭||

Meaning of the commentary

This single verse supplies group actions for traditions that do not read a separate action verse after every panchamula. The first two are laghu and maha panchamula, the last grass panchamula, and the middle two vine and thorn panchamula.

Adhikarana ৩৯ (৭৮) · Śloka ৭৮

ত্রিবৃতাদিকমন্যত্রোপদেক্ষ্যামঃ ||৭৮||

View original

त्रिवृतादिकमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||७८||

Meaning of the śloka

Trivrit and the remaining substances will be taught elsewhere.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কেচিদত্র বৃদ্ধাঃ পঠন্তি- ত্রিবৃদাদিকমিত্যাদি||৭৮||

Meaning of the commentary

Some elder authorities read this line at this location.

Adhikarana ৪০ (৭৯) · Śloka ৭৯

সমাসেন গণা হ্যেতে প্রোক্তাস্তেষাং তু বিস্তরম্ | চিকিত্সিতেষু বক্ষ্যামি, ... |৭৯|

View original

समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषां तु विस्तरम् | चिकित्सितेषु वक्ष्यामि, ... |७९|

Meaning of the śloka

These groups have been stated in summary; their detailed treatment will be explained in the therapeutic sections. The supplied source then contains an ellipsis.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

অযমেষাং সঙ্ক্ষেপ ইতি দর্শযন্নাহ- সমাসেনেত্যাদি||৭৯||-

Meaning of the commentary

The commentary says the verse marks the preceding account as a concise presentation.

Adhikarana ৪১ (৭৯-৮০) · Śloka ৮০

... জ্ঞাত্বা দোষবলাবলম্ ||৭৯|| এভির্লেপান্ কষাযাংশ্চ তৈলং সর্পীংষি পানকান্ | প্রবিভজ্য যথান্যাযং কুর্বীত মতিমান্ ভিষক্ ||৮০||

View original

... ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ||७९|| एभिर्लेपान् कषायांश्च तैलं सर्पींषि पानकान् | प्रविभज्य यथान्यायं कुर्वीत मतिमान् भिषक् ||८०||

Meaning of the śloka

After assessing the relative strength of doshas and the other factors, a discerning physician should appropriately derive from these groups pastes, decoction preparations, oils, ghees and drinks.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কিমেভির্গণৈঃ কর্তব্যমিত্যাহ- জ্ঞাত্বেত্যাদি| দোষবলাবলমিতি দোষাদিবলাবলমিত্যর্থঃ, তেন সর্বেষামেব পরীক্ষাণামবরোধঃ কৃতো ভবতি| কষাযশব্দেনাত্র শৃতশীতস্বরসফাণ্টকল্কভেদাঃ পঞ্চোচ্যন্তে| পীযন্ত ইতি পানকা যূষমণ্ডাদযঃ কথ্যন্তে, কষাযাংশ্চেতি চকারাদনুক্তা গুডাদিসংস্কারাঃ সমুচ্চীযন্তে||৭৯-৮০||

Meaning of the commentary

Dosha strength includes the strength of all examined factors. Kashaya here covers five preparations: boiled decoction, cold infusion, expressed juice, phanta and paste. Panaka means drinkable preparations such as yusha and manda. The conjunction also includes unstated preparations such as those processed with jaggery.

Key terms

kaShAya (kashaya)
A collective term here covering five liquid or paste extraction preparations.

Adhikarana ৪২ (৮১) · Śloka ৮১

ধূমবর্ষানিলক্লেদৈঃ সর্বর্তুষ্বনভিদ্রুতে | গ্রাহযিত্বা গৃহে ন্যস্যেদ্বিধিনৌষধসঙ্গ্রহম্ ||৮১||

View original

धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वनभिद्रुते | ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसङ्ग्रहम् ||८१||

Meaning of the śloka

After medicines have been collected according to rule, they should be stored in a house protected in every season from smoke, rain, wind and moisture.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

অত্র কেচিদ্বৃদ্ধাঃ পঠন্তি- ধূমেত্যাদি| এতদুক্তং ভবতি- বিধিনৌষধসঙ্গ্রহং গ্রাহযিত্বা ধূমাদিভিরনুপদ্রুতে গৃহে নিক্ষিপেদিতি||৮১||

Meaning of the commentary

Some elder authorities read this verse. It instructs placing the properly collected medicines in a storehouse free from those damaging influences.

Adhikarana ৪৩ (৮২) · Śloka ৮২

সমীক্ষ্য দোষভেদাংশ্চ ভিন্নান্ মিশ্রান্ ভিন্নান্ প্রযোজযেত্ | পৃথঙ্মিশ্রান্ সমস্তান্বা গণং বা ব্যস্তসংহতম্ ||৮২||

View original

समीक्ष्य दोषभेदांश्च भिन्नान् मिश्रान् भिन्नान् प्रयोजयेत् | पृथङ्मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम् ||८२||

Meaning of the śloka

After examining whether dosha varieties are separate, combined in pairs or all combined, the corresponding drug groups should be used separately, mixed, or together. A group itself may be used partially or in full.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

কথমেতে দ্রব্যগণা যোজ্যা ইত্যাহ- সমীক্ষ্যেত্যাদি| অযমর্থঃ- দোষভেদান্ পৃথক্ কোঽর্থঃ? ভিন্নান্ দৃষ্ট্বা, গণান্ ভিন্নান্ অমিশ্রান্ প্রযোজযেত্| মিশ্রান্ বা কোঽর্থঃ? দ্বন্দ্বান্ দোষভেদান্ বা সমীক্ষ্য মিশ্রান্ গণান্ প্রযোজযেত্| সমস্তান্ বা দোষভেদান্ সমীক্ষ্য সংযুক্তাংস্ত্রীনেব প্রযোজযেদিতি| গণেনাপি গণস্য সংযোগোঽভিপ্রেতঃ| তদুক্তং- “বর্গমপি বর্গেণ সহ যোজযেত্” ইতি| অযং চার্থঃ প্রতিগণং চকারকরণাল্লভ্যতে| একস্যৈব গণস্য যথাঽবচারণং করণীযং তথা নির্দিশন্নাহ- গণং বেত্যাদি| ব্যস্তং দ্বিত্রিচতুরাদিদ্রব্যযোগঃ, সংহতং সমস্তদ্রব্যযোগঃ| ইযং পুনঃ পরিভাষা গণবিষযৈব জ্ঞেযা নান্যযোগেষু| কেচিত্ পুনরিমাং পরিভাষাং নাধীযত ইতি||৮২||

Meaning of the commentary

Separate doshas call for unmixed groups, paired doshas for mixed groups, and all three for three groups together. One group may also be joined with another. Vyasta means a selection of two, three, four or another number of its drugs; samhata means all its drugs. This rule applies only to the enumerated groups, not every formulation. Some do not read this rule.

Key terms

vyasta
A partial selection of substances from a group.
saMhata (samhata)
The complete set of substances in a group.

Adhikarana পুষ্পিকা · Śloka ৩৮

ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দ্রব্যসঙ্গ্রহণীযো নামাষ্টত্রিংশোঽধ্যাযঃ ||৩৮||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यसङ्ग्रहणीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||

Meaning of the śloka

Thus ends the thirty-eighth chapter, called Dravyasangrahaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ইতি শ্রীডল্হ(হ্ল)ণবিরচিতাযাং নিবন্ধসঙ্গ্রহাখ্যাযাং সুশ্রুতব্যাখ্যাযাং সূত্রস্থানেঽষ্টত্রিংশত্তমোঽধ্যাযঃ||৩৮||

Meaning of the commentary

Thus ends the thirty-eighth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.