Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾನಾಂ ಸಮುದಾಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ಉತ್ಕರ್ಷಸ್ತ್ವಭಿವ್ಯಞ್ಜಕೋ ಭವತಿ- ಇದಂ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿದಂ ತೈಜಸಮಿದಂ ವಾಯವ್ಯಮಿದಮಾಕಾಶೀಯಮಿತಿ ||೩||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
ತತ್ರ ಸ್ಥೂಲಸಾನ್ದ್ರಮನ್ದಸ್ಥಿರಗುರುಕಠಿನಂ ಗನ್ಧಬಹುಲಮೀಷತ್ಕಷಾಯಂ ಪ್ರಾಯಶೋ ಮಧುರಮಿತಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ; ತತ್ ಸ್ಥೈರ್ಯಬಲಗೌರವಸಙ್ಘಾತೋಪಚಯಕರಂ ವಿಶೇಷತಶ್ಚಾಧೋಗತಿಸ್ವಭಾವಮಿತಿ(೧) |೪|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
ಶೀತಸ್ತಿಮಿತಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ದಗುರುಸರಸಾನ್ದ್ರಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಂ ರಸಬಹುಲಮೀಷತ್ಕಷಾಯಾಮ್ಲಲವಣಂ ಮಧುರರಸಪ್ರಾಯಮಾಪ್ಯಂ; ತತ್ ಸ್ನೇಹನಹ್ಲಾದನಕ್ಲೇದನಬನ್ಧನವಿಷ್ಯನ್ದನಕರಮಿತಿ;(೨) |೪|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ಉಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಕ್ಷಖರಲಘುವಿಶದಂ ರೂಪಬಹುಲಮೀಷದಮ್ಲಲವಣಂ ಕಟುಕರಸಪ್ರಾಯಂ ವಿಶೇಷತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಗತಿಸ್ವಭಾವಮಿತಿ ತೈಜಸಂ; ತದ್ದಹನಪಚನದಾರಣತಾಪನಪ್ರಕಾಶನಪ್ರಭಾವರ್ಣಕರಮಿತಿ;(೩) |೪|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಕ್ಷಖರಶಿಶಿರಲಘುವಿಶದಂ ಸ್ಪರ್ಶಬಹುಲಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಂ ವಿಶೇಷತಃ ಕಷಾಯಮಿತಿ ವಾಯವೀಯಂ; ತದ್ವೈಶದ್ಯಲಾಘವಗ್ಲಪನವಿರೂಕ್ಷಣವಿಚಾರಣಕರಮಿತಿ;(೪) |೪|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಮೃದುವ್ಯವಾಯಿವಿಶದವಿವಿಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಶಬ್ದಬಹುಲಮಾಕಾಶೀಯಂ; ತನ್ಮಾರ್ದವಶೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮಿತಿ(೫) ||೪||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
ಅನೇನ ನಿದರ್ಶನೇನ ನಾನೌಷಧೀಭೂತಂ ಜಗತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಯುಕ್ತಿವಿಶೇಷಮರ್ಥಂ ಚಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ್ವವೀರ್ಯಗುಣಯುಕ್ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕಾರ್ಮುಕಾಣಿ ಭವನ್ತಿ | ತಾನಿ ಯದಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸ ಕಾಲಃ, ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತತ್ ಕರ್ಮ, ಯೇನ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಂ, ಯತ್ರ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಧಿಕರಣಂ, ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸ ಉಪಾಯಃ, ಯನ್ನಿಷ್ಪಾದಯನ್ತಿ ತತ್ ಫಲಮಿತಿ ||೫||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
ತತ್ರ, ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಿ, ಪೃಥಿವ್ಯಾಪೋ ಗುರ್ವ್ಯಃ, ತಾನಿ ಗುರುತ್ವಾದಧೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿರೇಚನಮಧೋಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮನುಮಾನಾತ್ ; ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಗ್ನಿವಾಯುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಿ, ಅಗ್ನಿವಾಯು ಹಿ ಲಘೂ, ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ತಾನ್ಯೂರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಮನಮಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್; ಉಭಯಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮುಭಯತೋಭಾಗಮ್; ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸಂಶಮನಂ; ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಮನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್, ಅನಿಲಸ್ಯ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್; ದೀಪನಮಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ, ತತ್ಸಮಾನತ್ವಾತ್; ಲೇಖನಮನಿಲಾನಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ; ಬೃಂಹಣಂ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್; ಏವಮೌಷಧಕರ್ಮಾಣ್ಯನುಮಾನಾತ್ ಸಾಧಯೇತ್ ||೬|| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಭೂತೇಜೋವಾರಿಜೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶಮಂ ಯಾತಿ ಸಮೀರಣಃ | ಭೂಮ್ಯಮ್ಬುವಾಯುಜೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಪ್ನೋತಿ ನಿರ್ವೃತಿಮ್ ||೭|| ಖತೇಜೋಽನಿಲಜೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶಮಮೇತಿ ಶರೀರಿಣಾಮ್ | ವಿಯತ್ಪವನಜಾತಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಮಭ್ಯೇತಿ ಮಾರುತಃ ||೮|| ಆಗ್ನೇಯಮೇವ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತೇನ ಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತೇ | ವಸುಧಾಜಲಜಾತಾಭ್ಯಾಂ ಬಲಾಸಃ ಪರಿವರ್ಧತೇ ||೯||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ಏವಮೇತದ್ಗುಣಾಧಿಕ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿನಿಶ್ಚಿತಮ್ | ದ್ವಿಶೋ ವಾ ಬಹುಶೋ ವಾಽಪಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷೇಷು ಚಾಚರೇತ್ ||೧೦||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
ತತ್ರ ಯ ಇಮೇ ಗುಣಾ ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಕಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದಾಸ್ತೇಷಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾವಾಗ್ನೇಯೌ, ಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲಾವಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೌ , ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಃ ಸ್ನೇಹಃ, ತೋಯಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಮೃದುತ್ವಂ, ವಾಯುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ, ಕ್ಷಿತಿಸಮೀರಣಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ವೈಶದ್ಯಂ; ವಿಪಾಕಾವುಕ್ತಗುಣೌ | ತತ್ರ, ಉಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧೌ ವಾತಘ್ನೌ, ಶೀತಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ಪಿತ್ತಘ್ನಾಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿಶದಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ ಗುರುಪಾಕೋ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಃ, ಲಘುಪಾಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಃ | ತೇಷಾಂ ಮೃದುಶೀತೋಷ್ಣಾಃ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದೌ ಚಕ್ಷುಃಸ್ಪರ್ಶಾಭ್ಯಾಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೌ ಚಕ್ಷುಷಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮುಖೇ ದುಃಖೋತ್ಪಾದನಾತ್ | ಗುರುಪಾಕಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತಯಾ ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶೇನ ಚ, ಲಘುರ್ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರತಯಾ ಮಾರುತಕೋಪೇನ ಚ | ತತ್ರ ತುಲ್ಯಗುಣೇಷು ಭೂತೇಷು ರಸವೈಶೇಷ್ಯಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ | ತದ್ಯಥಾ- ಮಧುರೋ ಗುರುಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ, ಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚಾಪ್ಯ ಇತಿ ||೧೧||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಗುಣಾ ಯ ಉಕ್ತಾ ದ್ರವ್ಯೇಷು ಶರೀರೇಷ್ವಪಿ ತೇ ತಥಾ | ಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದೇಹಿನಾಂ ದ್ರವ್ಯಹೇತುಕಾಃ ||೧೨||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮೈಕಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon