Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദ്രവ്യവിശേഷവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
തത്ര പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശാനാം സമുദായാദ്ദ്രവ്യാഭിനിര്വൃത്തിഃ, ഉത്കര്ഷസ്ത്വഭിവ്യഞ്ജകോ ഭവതി- ഇദം പാര്ഥിവമിദമാപ്യമിദം തൈജസമിദം വായവ്യമിദമാകാശീയമിതി ||൩||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
തത്ര സ്ഥൂലസാന്ദ്രമന്ദസ്ഥിരഗുരുകഠിനം ഗന്ധബഹുലമീഷത്കഷായം പ്രായശോ മധുരമിതി പാര്ഥിവം; തത് സ്ഥൈര്യബലഗൌരവസങ്ഘാതോപചയകരം വിശേഷതശ്ചാധോഗതിസ്വഭാവമിതി(൧) |൪|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
ശീതസ്തിമിതസ്നിഗ്ധമന്ദഗുരുസരസാന്ദ്രമൃദുപിച്ഛിലം രസബഹുലമീഷത്കഷായാമ്ലലവണം മധുരരസപ്രായമാപ്യം; തത് സ്നേഹനഹ്ലാദനക്ലേദനബന്ധനവിഷ്യന്ദനകരമിതി;(൨) |൪|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മരൂക്ഷഖരലഘുവിശദം രൂപബഹുലമീഷദമ്ലലവണം കടുകരസപ്രായം വിശേഷതശ്ചോര്ധ്വഗതിസ്വഭാവമിതി തൈജസം; തദ്ദഹനപചനദാരണതാപനപ്രകാശനപ്രഭാവര്ണകരമിതി;(൩) |൪|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
സൂക്ഷ്മരൂക്ഷഖരശിശിരലഘുവിശദം സ്പര്ശബഹുലമീഷത്തിക്തം വിശേഷതഃ കഷായമിതി വായവീയം; തദ്വൈശദ്യലാഘവഗ്ലപനവിരൂക്ഷണവിചാരണകരമിതി;(൪) |൪|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ശ്ലക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മമൃദുവ്യവായിവിശദവിവിക്തമവ്യക്തരസം ശബ്ദബഹുലമാകാശീയം; തന്മാര്ദവശൌഷിര്യലാഘവകരമിതി(൫) ||൪||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
അനേന നിദര്ശനേന നാനൌഷധീഭൂതം ജഗതി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമസ്തീതി കൃത്വാ തം തം യുക്തിവിശേഷമര്ഥം ചാഭിസമീക്ഷ്യ സ്വവീര്യഗുണയുക്താനി ദ്രവ്യാണി കാര്മുകാണി ഭവന്തി | താനി യദാ കുര്വന്തി സ കാലഃ, യത് കുര്വന്തി തത് കര്മ, യേന കുര്വന്തി തദ്വീര്യം, യത്ര കുര്വന്തി തദധികരണം, യഥാ കുര്വന്തി സ ഉപായഃ, യന്നിഷ്പാദയന്തി തത് ഫലമിതി ||൫||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
തത്ര, വിരേചനദ്രവ്യാണി പൃഥിവ്യമ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠാനി, പൃഥിവ്യാപോ ഗുര്വ്യഃ, താനി ഗുരുത്വാദധോ ഗച്ഛന്തി, തസ്മാദ്വിരേചനമധോഗുണഭൂയിഷ്ഠമനുമാനാത് ; വമനദ്രവ്യാണ്യഗ്നിവായുഗുണഭൂയിഷ്ഠാനി, അഗ്നിവായു ഹി ലഘൂ, ലഘുത്വാച്ച താന്യൂര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി, തസ്മാദ്വമനമപ്യൂര്ധ്വഗുണഭൂയിഷ്ഠമ്; ഉഭയഗുണഭൂയിഷ്ഠമുഭയതോഭാഗമ്; ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠം സംശമനം; സാങ്ഗ്രാഹികമനിലഗുണഭൂയിഷ്ഠമ്, അനിലസ്യ ശോഷണാത്മകത്വാത്; ദീപനമഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠം, തത്സമാനത്വാത്; ലേഖനമനിലാനലഗുണഭൂയിഷ്ഠം; ബൃംഹണം പൃഥിവ്യമ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠമ്; ഏവമൌഷധകര്മാണ്യനുമാനാത് സാധയേത് ||൬|| ഭവന്തി ചാത്ര- ഭൂതേജോവാരിജൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശമം യാതി സമീരണഃ | ഭൂമ്യമ്ബുവായുജൈഃ പിത്തം ക്ഷിപ്രമാപ്നോതി നിര്വൃതിമ് ||൭|| ഖതേജോऽനിലജൈഃ ശ്ലേഷ്മാ ശമമേതി ശരീരിണാമ് | വിയത്പവനജാതാഭ്യാം വൃദ്ധിമഭ്യേതി മാരുതഃ ||൮|| ആഗ്നേയമേവ യദ്ദ്രവ്യം തേന പിത്തമുദീര്യതേ | വസുധാജലജാതാഭ്യാം ബലാസഃ പരിവര്ധതേ ||൯||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ഏവമേതദ്ഗുണാധിക്യം ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യേ വിനിശ്ചിതമ് | ദ്വിശോ വാ ബഹുശോ വാऽപി ജ്ഞാത്വാ ദോഷേഷു ചാചരേത് ||൧൦||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
തത്ര യ ഇമേ ഗുണാ വീര്യസഞ്ജ്ഞകാഃ ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമൃദുതീക്ഷ്ണപിച്ഛിലവിശദാസ്തേഷാം തീക്ഷ്ണോഷ്ണാവാഗ്നേയൌ, ശീതപിച്ഛിലാവമ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠൌ , പൃഥിവ്യമ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠഃ സ്നേഹഃ, തോയാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠം മൃദുത്വം, വായുഗുണഭൂയിഷ്ഠം രൌക്ഷ്യം, ക്ഷിതിസമീരണഗുണഭൂയിഷ്ഠം വൈശദ്യം; വിപാകാവുക്തഗുണൌ | തത്ര, ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധൌ വാതഘ്നൌ, ശീതമൃദുപിച്ഛിലാഃ പിത്തഘ്നാഃ, തീക്ഷ്ണരൂക്ഷവിശദാഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ ഗുരുപാകോ വാതപിത്തഘ്നഃ, ലഘുപാകഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ | തേഷാം മൃദുശീതോഷ്ണാഃ സ്പര്ശഗ്രാഹ്യാഃ, പിച്ഛിലവിശദൌ ചക്ഷുഃസ്പര്ശാഭ്യാം, സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൌ ചക്ഷുഷാ, തീക്ഷ്ണോ മുഖേ ദുഃഖോത്പാദനാത് | ഗുരുപാകഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രതയാ കഫോത്ക്ലേശേന ച, ലഘുര്ബദ്ധവിണ്മൂത്രതയാ മാരുതകോപേന ച | തത്ര തുല്യഗുണേഷു ഭൂതേഷു രസവൈശേഷ്യമുപലക്ഷയേത് | തദ്യഥാ- മധുരോ ഗുരുശ്ച പാര്ഥിവഃ, മധുരഃ സ്നിഗ്ധശ്ചാപ്യ ഇതി ||൧൧||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ഭവതി ചാത്ര- ഗുണാ യ ഉക്താ ദ്രവ്യേഷു ശരീരേഷ്വപി തേ തഥാ | സ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയാസ്തസ്മാദ്ദേഹിനാം ദ്രവ്യഹേതുകാഃ ||൧൨||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യവിശേഷവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon