Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো দ্রব্যবিশেষবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
তত্র পৃথিব্যপ্তেজোবায্বাকাশানাং সমুদাযাদ্দ্রব্যাভিনির্বৃত্তিঃ, উত্কর্ষস্ত্বভিব্যঞ্জকো ভবতি- ইদং পার্থিবমিদমাপ্যমিদং তৈজসমিদং বাযব্যমিদমাকাশীযমিতি ||৩||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
তত্র স্থূলসান্দ্রমন্দস্থিরগুরুকঠিনং গন্ধবহুলমীষত্কষাযং প্রাযশো মধুরমিতি পার্থিবং; তত্ স্থৈর্যবলগৌরবসঙ্ঘাতোপচযকরং বিশেষতশ্চাধোগতিস্বভাবমিতি(১) |৪|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
শীতস্তিমিতস্নিগ্ধমন্দগুরুসরসান্দ্রমৃদুপিচ্ছিলং রসবহুলমীষত্কষাযাম্ললবণং মধুররসপ্রাযমাপ্যং; তত্ স্নেহনহ্লাদনক্লেদনবন্ধনবিষ্যন্দনকরমিতি;(২) |৪|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
উষ্ণতীক্ষ্ণসূক্ষ্মরূক্ষখরলঘুবিশদং রূপবহুলমীষদম্ললবণং কটুকরসপ্রাযং বিশেষতশ্চোর্ধ্বগতিস্বভাবমিতি তৈজসং; তদ্দহনপচনদারণতাপনপ্রকাশনপ্রভাবর্ণকরমিতি;(৩) |৪|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
সূক্ষ্মরূক্ষখরশিশিরলঘুবিশদং স্পর্শবহুলমীষত্তিক্তং বিশেষতঃ কষাযমিতি বাযবীযং; তদ্বৈশদ্যলাঘবগ্লপনবিরূক্ষণবিচারণকরমিতি;(৪) |৪|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
শ্লক্ষ্ণসূক্ষ্মমৃদুব্যবাযিবিশদবিবিক্তমব্যক্তরসং শব্দবহুলমাকাশীযং; তন্মার্দবশৌষির্যলাঘবকরমিতি(৫) ||৪||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
অনেন নিদর্শনেন নানৌষধীভূতং জগতি কিঞ্চিদ্দ্রব্যমস্তীতি কৃত্বা তং তং যুক্তিবিশেষমর্থং চাভিসমীক্ষ্য স্ববীর্যগুণযুক্তানি দ্রব্যাণি কার্মুকাণি ভবন্তি | তানি যদা কুর্বন্তি স কালঃ, যত্ কুর্বন্তি তত্ কর্ম, যেন কুর্বন্তি তদ্বীর্যং, যত্র কুর্বন্তি তদধিকরণং, যথা কুর্বন্তি স উপাযঃ, যন্নিষ্পাদযন্তি তত্ ফলমিতি ||৫||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
তত্র, বিরেচনদ্রব্যাণি পৃথিব্যম্বুগুণভূযিষ্ঠানি, পৃথিব্যাপো গুর্ব্যঃ, তানি গুরুত্বাদধো গচ্ছন্তি, তস্মাদ্বিরেচনমধোগুণভূযিষ্ঠমনুমানাত্ ; বমনদ্রব্যাণ্যগ্নিবাযুগুণভূযিষ্ঠানি, অগ্নিবাযু হি লঘূ, লঘুত্বাচ্চ তান্যূর্ধ্বমুত্তিষ্ঠন্তি, তস্মাদ্বমনমপ্যূর্ধ্বগুণভূযিষ্ঠম্; উভযগুণভূযিষ্ঠমুভযতোভাগম্; আকাশগুণভূযিষ্ঠং সংশমনং; সাঙ্গ্রাহিকমনিলগুণভূযিষ্ঠম্, অনিলস্য শোষণাত্মকত্বাত্; দীপনমগ্নিগুণভূযিষ্ঠং, তত্সমানত্বাত্; লেখনমনিলানলগুণভূযিষ্ঠং; বৃংহণং পৃথিব্যম্বুগুণভূযিষ্ঠম্; এবমৌষধকর্মাণ্যনুমানাত্ সাধযেত্ ||৬|| ভবন্তি চাত্র- ভূতেজোবারিজৈর্দ্রব্যৈঃ শমং যাতি সমীরণঃ | ভূম্যম্বুবাযুজৈঃ পিত্তং ক্ষিপ্রমাপ্নোতি নির্বৃতিম্ ||৭|| খতেজোঽনিলজৈঃ শ্লেষ্মা শমমেতি শরীরিণাম্ | বিযত্পবনজাতাভ্যাং বৃদ্ধিমভ্যেতি মারুতঃ ||৮|| আগ্নেযমেব যদ্দ্রব্যং তেন পিত্তমুদীর্যতে | বসুধাজলজাতাভ্যাং বলাসঃ পরিবর্ধতে ||৯||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
এবমেতদ্গুণাধিক্যং দ্রব্যে দ্রব্যে বিনিশ্চিতম্ | দ্বিশো বা বহুশো বাঽপি জ্ঞাত্বা দোষেষু চাচরেত্ ||১০||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
তত্র য ইমে গুণা বীর্যসঞ্জ্ঞকাঃ শীতোষ্ণস্নিগ্ধরূক্ষমৃদুতীক্ষ্ণপিচ্ছিলবিশদাস্তেষাং তীক্ষ্ণোষ্ণাবাগ্নেযৌ, শীতপিচ্ছিলাবম্বুগুণভূযিষ্ঠৌ , পৃথিব্যম্বুগুণভূযিষ্ঠঃ স্নেহঃ, তোযাকাশগুণভূযিষ্ঠং মৃদুত্বং, বাযুগুণভূযিষ্ঠং রৌক্ষ্যং, ক্ষিতিসমীরণগুণভূযিষ্ঠং বৈশদ্যং; বিপাকাবুক্তগুণৌ | তত্র, উষ্ণস্নিগ্ধৌ বাতঘ্নৌ, শীতমৃদুপিচ্ছিলাঃ পিত্তঘ্নাঃ, তীক্ষ্ণরূক্ষবিশদাঃ শ্লেষ্মঘ্নাঃ গুরুপাকো বাতপিত্তঘ্নঃ, লঘুপাকঃ শ্লেষ্মঘ্নঃ | তেষাং মৃদুশীতোষ্ণাঃ স্পর্শগ্রাহ্যাঃ, পিচ্ছিলবিশদৌ চক্ষুঃস্পর্শাভ্যাং, স্নিগ্ধরূক্ষৌ চক্ষুষা, তীক্ষ্ণো মুখে দুঃখোত্পাদনাত্ | গুরুপাকঃ সৃষ্টবিণ্মূত্রতযা কফোত্ক্লেশেন চ, লঘুর্বদ্ধবিণ্মূত্রতযা মারুতকোপেন চ | তত্র তুল্যগুণেষু ভূতেষু রসবৈশেষ্যমুপলক্ষযেত্ | তদ্যথা- মধুরো গুরুশ্চ পার্থিবঃ, মধুরঃ স্নিগ্ধশ্চাপ্য ইতি ||১১||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ভবতি চাত্র- গুণা য উক্তা দ্রব্যেষু শরীরেষ্বপি তে তথা | স্থানবৃদ্ধিক্ষযাস্তস্মাদ্দেহিনাং দ্রব্যহেতুকাঃ ||১২||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দ্রব্যবিশেষবিজ্ঞানীযো নামৈকচত্বারিংশত্তমোঽধ্যাযঃ ||৪১||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon