Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো রসবিশেষবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
View original
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
আকাশপবনদহনতোযভূমিষু যথাসঙ্খ্যমেকোত্তরপরিবৃদ্ধাঃ শব্দস্পর্শরূপরসগন্ধাঃ, তস্মাদাপ্যো রসঃ | পরস্পরসংসর্গাত্ পরস্পরানুগ্রহাত্ পরস্পরানুপ্রবেশাচ্চ সর্বেষু সর্বেষাং সান্নিধ্যমস্তি, উত্কর্ষাপকর্ষাত্তু গ্রহণম্ | স খল্বাপ্যো রসঃ শেষভূতসংসর্গাদ্বিদগ্ধঃ ষোঢা বিভজ্যতে; তদ্যথা- মধুরোঽম্লো লবণঃ কটুকস্তিক্তঃ কষায ইতি | তে চ ভূযঃ পরস্পরসংসর্গাত্ত্রিষষ্টিধা ভিদ্যন্তে | তত্র, ভূম্যম্বুগুণবাহুল্যান্মধুরঃ, ভূম্যগ্নিগুণবাহুল্যাদম্লঃ, তোযাগ্নিগুণবাহুল্যাল্লবণঃ , বায্বগ্নিগুণবাহুল্যাত্ কটুকঃ, বায্বাকাশগুণবাহুল্যাত্তিক্তঃ, পৃথিব্যনিলগুণবাহুল্যাত্ কষায ইতি ||৩||
View original
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্র, মধুরাম্ললবণা বাতঘ্নাঃ, মধুরতিক্তকষাযাঃ পিত্তঘ্নাঃ, কটুতিক্তকষাযাঃ শ্লেষ্মঘ্নাঃ ||৪||
View original
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
তত্র বাযোরাত্মৈবাত্মা, পিত্তমাগ্নেযং, শ্লেষ্মা সৌম্য ইতি ||৫||
View original
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ত এতে রসাঃ স্বযোনিবর্ধনা, অন্যযোনিপ্রশমনাশ্চ ||৬||
View original
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
কেচিদাহুঃ- অগ্নীষোমীযত্বাজ্জগতো রসা দ্বিবিধাঃ- সৌম্যা আগ্নেযাশ্চ | মধুরতিক্তকষাযাঃ সৌম্যাঃ; কট্বম্ললবণা আগ্নেযাঃ | তত্র মধুরাম্ললবণাঃ স্নিগ্ধা গুরবশ্চ, কটুতিক্তকষাযা রূক্ষা লঘবশ্চ; সৌম্যাঃ শীতাঃ, আগ্নেযা উষ্ণাঃ ||৭||
View original
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
তত্র শৈত্যরৌক্ষ্যলাঘববৈশদ্যবৈষ্টম্ভ্যগুণলক্ষণো বাযুঃ, তস্য সমানযোনিঃ কষাযো রসঃ; সোঽস্য শৈত্যাচ্ছৈত্যং বর্ধযতি, রৌক্ষ্যাদ্রৌক্ষ্যং, লাঘবাল্লাঘবং, বৈশদ্যাদ্বৈশদ্যং, বৈষ্টম্ভ্যাদ্বৈষ্টম্ভ্যমিতি; (১) |৮|
View original
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ঔষ্ণ্যতৈক্ষ্ণ্যরৌক্ষ্যলাঘববৈশদ্যগুণলক্ষণং পিত্তং, তস্য সমানযোনিঃ কটুকো রসঃ; সোঽস্য ঔষ্ণ্যাদৌষ্ণ্যং বর্ধযতি, তৈক্ষ্ণ্যাত্তৈক্ষ্ণ্যং, রৌক্ষ্যাদ্রৌক্ষ্যং, লাঘবাল্লাঘবং, বৈশদ্যাদ্বৈশদ্যমিতি(২) |৮|
View original
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
মাধুর্যস্নেহগৌরবশৈত্যপৈচ্ছিল্যগুণলক্ষণঃ শ্লেষ্মা; তস্য সমানযোনির্মধুরো রসঃ, সোঽস্য মাধুর্যান্মাধুর্যং বর্ধযতি, স্নেহাত্ স্নেহং, গৌরবাদ্গৌরবং, শৈত্যাচ্ছৈত্যং, পৈচ্ছিল্যাত্পৈচ্ছিল্যমিতি (৩) ||৮|| তস্য পুনরন্যযোনিঃ কটুকো রসঃ; স শ্লেষ্মণঃ প্রত্যনীকত্বাত্ কটুকত্বান্মাধুর্যমভিভবতি, রৌক্ষ্যাত্ স্নেহং, লাঘবাদ্গৌরবম্, ঔষ্ণ্যাচ্ছৈত্যং, বৈশদ্যাত্ পৈচ্ছিল্যমিতি | তদেতন্নিদর্শনমাত্রমুক্তং ভবতি (৪) ||৮||
View original
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
রসলক্ষণমত ঊর্ধ্বং বক্ষ্যামঃ- তত্র, যঃ পরিতোষমুত্পাদযতি প্রহ্লাদযতি তর্পযতি জীবযতি মুখোপলেপং জনযতি শ্লেষ্মাণং চাভিবর্ধযতি স মধুরঃ; যো দন্তহর্ষমুত্পাদযতি মুখাস্রাবং জনযতি শ্রদ্ধাং চোত্পাদযতি সোঽম্লঃ; যো ভক্তরুচিমুত্পাদযতি কফপ্রসেকং জনযতি মার্দবং চাপাদযতি স লবণঃ; যো জিহ্বাগ্রং বাধতে উদ্বেগং জনযতি শিরো গৃহ্ণীতে নাসিকাং স্রাবযতি স কটুকঃ; যো গলে চোষমুত্পাদযতি মুখবৈশদ্যং জনযতি ভক্তরুচিং চাপাদযতি হর্ষং চ স তিক্তঃ; যো বক্ত্রং পরিশোষযতি জিহ্বাং স্তম্ভযতি কণ্ঠং বধ্নাতি হৃদযং কর্ষতি পীডযতি চ স কষায ইতি ||৯||
View original
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
রসগুণানত ঊর্ধ্বং বক্ষ্যামঃ- তত্র, মধুরো রসো রসরক্তমাংসমেদোঽস্থিমজ্জৌজঃশুক্রস্তন্যবর্ধনশ্চক্ষুষ্যঃ কেশ্যো বর্ণ্যো বলকৃত্সন্ধানঃ শোণিতরসপ্রসাদনো বালবৃদ্ধক্ষতক্ষীণহিতঃ ষট্পদপিপীলিকানামিষ্টতমস্তৃষ্ণামূর্চ্ছাদাহপ্রশমনঃ ষডিন্দ্রিযপ্রসাদনঃ কৃমিকফকরশ্চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমাসেব্যমানঃ কাসশ্বাসালসকবমথুবদনমাধুর্যস্বরোপঘাতকৃমিগলগণ্ডানাপাদযতি তথাঽর্বুদশ্লীপদবস্তিগুদোপলেপাভিষ্যন্দপ্রভৃতীঞ্জনযতি(১) |১০|
View original
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
অম্লো জরণঃ পাচনো দীপনঃ পবননিগ্রহণোঽনুলোমনঃ কোষ্ঠবিদাহী বহিঃশীতঃ ক্লেদনঃ প্রাযশো হ্যদ্যশ্চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমুপসেব্যমানো দন্তহর্ষনযনসম্মীলনরোমসংবেজনকফবিলযনশরীরশৈথিল্যান্যাপাদযতি, তথা ক্ষতাভিহতদগ্ধদষ্টভগ্নরুগ্ণশূনপ্রচ্যুতাবমূত্রিতবিসর্পিতচ্ছিন্নভিন্নবিদ্ধোত্পিষ্টাদীনি পাচযত্যাগ্নেযস্বভাবাত্ পরিদহতি কণ্ঠমুরো হৃদযং চেতি(২) |১০|
View original
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
লবণঃ সংশোধনঃ পাচনো বিশ্লেষণঃ ক্লেদনঃ শৈথিল্যকৃদুষ্ণঃ সর্বরসপ্রত্যনীকো মার্গবিশোধনঃ সর্বশরীরাবযবমার্দবকরশ্চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমাসেব্যমানো গাত্রকণ্ডূকোঠশোফবৈবর্ণ্যপুংস্ত্বোপঘাতেন্দ্রিযোপতাপমুখাক্ষিপাকরক্তপিত্তবাতশোণিতাম্লীকাপ্রভৃতীনাপাদযতি(৩) |১০|
View original
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
কটুকো দীপনঃ পাচনো রোচনঃ শোধনঃ স্থৌল্যালস্যকফকৃমিবিষকুষ্ঠকণ্ডূপ্রশমনঃ সন্ধিবন্ধবিচ্ছেদনোঽবসাদনঃ স্তন্যশুক্রমেদসামুপহন্তা চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমুপসেব্যমানো ভ্রমমদগলতাল্বোষ্ঠশোষদাহসন্তাপবলবিঘাতকম্পতোদভেদকৃত্ করচরণপার্শ্বপৃষ্ঠপ্রভৃতিষু চ বাতশূলানাপাদযতি(৪) |১০|
View original
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
তিক্তশ্ছেদনো রোচনো দীপনঃ শোধনঃ কণ্ডূকোঠতৃষ্ণামূর্চ্ছাজ্বরপ্রশমনঃ স্তন্যশোধনো বিণ্মূত্রক্লেদমেদোবসাপূযোপশোষণশ্চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমুপসেব্যমানো গাত্রমন্যাস্তম্ভাক্ষেপকার্দিতশিরঃশূলভ্রমতোদভেদচ্ছেদাস্যবৈরস্যান্যাপাদযতি(৫) |১০|
View original
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
কষাযঃ সঙ্গ্রাহকো রোপণঃ স্তম্ভনঃ শোধনো লেখনঃ শোষণঃ পীডনঃ ক্লেদোপশোষণশ্চেতি; স এবঙ্গুণোঽপ্যেক এবাত্যর্থমুপসেব্যমানো হৃত্পীডাস্যশোষোদরাধ্মানবাক্যগ্রহমন্যাস্তম্ভ- গাত্রস্ফুরণচুমুচুমাযনাকুঞ্চনাক্ষেপণপ্রভৃতীঞ্জনযতি ||১০||
View original
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
অতঃ সর্বেষামেব দ্রব্যাণ্যুপদেক্ষ্যামঃ | তদ্যথা- কাকোল্যাদিঃ ক্ষীরঘৃতবসামজ্জশালিষষ্টিকযবগোধূমমাষশৃঙ্গাটককসেরুকত্রপুসৈর্বারুকর্কারুকালাবূকালিন্দকতক- গিলোড্যপ্রিযালপুষ্করবীজকাশ্মর্যমধূকদ্রাক্ষাখর্জূররাজাদনতালনালিকেরেক্ষুবিকারবলাতিবলাত্মগুপ্তা- বিদারীপযস্যাগোক্ষুরকক্ষীরমোরটমধূলিকাকূষ্মাণ্ডপ্রভৃতীনি সমাসেন মধুরো বর্গঃ; দাডিমামলকমাতুলুঙ্গাম্রাতককপিত্থকরমর্দবদরকোলপ্রাচীনামলকতিন্তিডীককোশাম্রকভব্যপারাবত- বেত্রফললকুচাম্লবেতসদন্তশঠদধিতক্রসুরাশুক্তসৌবীরকতুষোদকধান্যাম্লপ্রভৃতীনি সমাসেনাম্লো বর্গঃ; সৈন্ধবসৌবর্চলবিডপাক্যরোমকসামুদ্রকপক্ত্রিমযবক্ষারোষরপ্রসূতসুবর্চিকাপ্রভৃতীনি সমাসেন লবণো বর্গঃ; পিপ্পল্যাদিঃ সুরসাদিঃ শিগ্রুমধুশিগ্রুমূলকলশুনসুমুখশীতশিবকুষ্ঠদেবদারুহরেণুকাবাল্গুজফল- চণ্ডাগুগ্গুলুমুস্তলাঙ্গলকীশুকনাসাপীলুপ্রভৃতীনি সালসারাদিশ্চ প্রাযশঃ কটুকো বর্গঃ; আরগ্বধাদির্গুডূচ্যাদির্মণ্ডূকপর্ণীবেত্রকরীরহরিদ্রাদ্বযেন্দ্রযববরুণস্বাদুকণ্টকসপ্তপর্ণবৃহতীদ্বযশঙ্খিনীদ্রবন্তী- ত্রিবৃত্কৃতবেধনকর্কোটককারবেল্লবার্তাককরীরকরবীরসুমনঃশঙ্খপুষ্প্যপামার্গত্রাযমাণাশোকরোহিণীবৈজযন্তী- সুবর্চলাপুনর্নবাবৃশ্চিকালীজ্যোতিষ্মতীপ্রভৃতীনি সমাসেন তিক্তো বর্গঃ; ন্যগ্রোধাদিরম্বষ্ঠাদিঃ প্রিযঙ্গ্বাদী রোধ্রাদিস্ত্রিফলাশল্লকীজম্ব্বাম্রবকুলতিন্দুকফলানি কতকশাকফলপাষাণভেদকবনস্পতিফলানি সালসারাদিশ্চ প্রাযশঃ কুরুবককোবিদারকজীবন্তীচিল্লীপালঙ্ক্যাসুনিষণ্ণকপ্রভৃতীনি বরকাদযো মুদ্গাদযশ্চ সমাসেন কষাযো বর্গঃ ||১১||
View original
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
তত্রৈতেষাং রসানাং সংযোগাস্ত্রিষষ্টির্ভবন্তি | তদ্যথা- পঞ্চদশ দ্বিকাঃ, বিংশতিস্ত্রিকাঃ, পঞ্চদশ চতুষ্কাঃ, ষট্ পঞ্চকাঃ, একশঃ ষড্রসাঃ, একঃ ষট্ক ইতি | তেষামন্যত্র প্রযোজনানি বক্ষ্যামঃ ||১২||
View original
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
ভবতি চাত্র- জগ্ধাঃ ষডধিগচ্ছন্তি বলিনো বশ্যতাং রসাঃ | যথা প্রকুপিতা দোষা বশং যান্তি বলীযসঃ ||১৩||
View original
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানে রসবিশেষবিজ্ঞানীযো নাম দ্বিচত্বারিংশত্তমোঽধ্যাযঃ ||৪২||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon