Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രസവിശേഷവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ആകാശപവനദഹനതോയഭൂമിഷു യഥാസങ്ഖ്യമേകോത്തരപരിവൃദ്ധാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ, തസ്മാദാപ്യോ രസഃ | പരസ്പരസംസര്ഗാത് പരസ്പരാനുഗ്രഹാത് പരസ്പരാനുപ്രവേശാച്ച സര്വേഷു സര്വേഷാം സാന്നിധ്യമസ്തി, ഉത്കര്ഷാപകര്ഷാത്തു ഗ്രഹണമ് | സ ഖല്വാപ്യോ രസഃ ശേഷഭൂതസംസര്ഗാദ്വിദഗ്ധഃ ഷോഢാ വിഭജ്യതേ; തദ്യഥാ- മധുരോऽമ്ലോ ലവണഃ കടുകസ്തിക്തഃ കഷായ ഇതി | തേ ച ഭൂയഃ പരസ്പരസംസര്ഗാത്ത്രിഷഷ്ടിധാ ഭിദ്യന്തേ | തത്ര, ഭൂമ്യമ്ബുഗുണബാഹുല്യാന്മധുരഃ, ഭൂമ്യഗ്നിഗുണബാഹുല്യാദമ്ലഃ, തോയാഗ്നിഗുണബാഹുല്യാല്ലവണഃ , വായ്വഗ്നിഗുണബാഹുല്യാത് കടുകഃ, വായ്വാകാശഗുണബാഹുല്യാത്തിക്തഃ, പൃഥിവ്യനിലഗുണബാഹുല്യാത് കഷായ ഇതി ||൩||
View original
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര, മധുരാമ്ലലവണാ വാതഘ്നാഃ, മധുരതിക്തകഷായാഃ പിത്തഘ്നാഃ, കടുതിക്തകഷായാഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ ||൪||
View original
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര വായോരാത്മൈവാത്മാ, പിത്തമാഗ്നേയം, ശ്ലേഷ്മാ സൌമ്യ ഇതി ||൫||
View original
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ത ഏതേ രസാഃ സ്വയോനിവര്ധനാ, അന്യയോനിപ്രശമനാശ്ച ||൬||
View original
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
കേചിദാഹുഃ- അഗ്നീഷോമീയത്വാജ്ജഗതോ രസാ ദ്വിവിധാഃ- സൌമ്യാ ആഗ്നേയാശ്ച | മധുരതിക്തകഷായാഃ സൌമ്യാഃ; കട്വമ്ലലവണാ ആഗ്നേയാഃ | തത്ര മധുരാമ്ലലവണാഃ സ്നിഗ്ധാ ഗുരവശ്ച, കടുതിക്തകഷായാ രൂക്ഷാ ലഘവശ്ച; സൌമ്യാഃ ശീതാഃ, ആഗ്നേയാ ഉഷ്ണാഃ ||൭||
View original
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
തത്ര ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യവൈഷ്ടമ്ഭ്യഗുണലക്ഷണോ വായുഃ, തസ്യ സമാനയോനിഃ കഷായോ രസഃ; സോऽസ്യ ശൈത്യാച്ഛൈത്യം വര്ധയതി, രൌക്ഷ്യാദ്രൌക്ഷ്യം, ലാഘവാല്ലാഘവം, വൈശദ്യാദ്വൈശദ്യം, വൈഷ്ടമ്ഭ്യാദ്വൈഷ്ടമ്ഭ്യമിതി; (൧) |൮|
View original
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
ഔഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യരൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യഗുണലക്ഷണം പിത്തം, തസ്യ സമാനയോനിഃ കടുകോ രസഃ; സോऽസ്യ ഔഷ്ണ്യാദൌഷ്ണ്യം വര്ധയതി, തൈക്ഷ്ണ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യം, രൌക്ഷ്യാദ്രൌക്ഷ്യം, ലാഘവാല്ലാഘവം, വൈശദ്യാദ്വൈശദ്യമിതി(൨) |൮|
View original
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
മാധുര്യസ്നേഹഗൌരവശൈത്യപൈച്ഛില്യഗുണലക്ഷണഃ ശ്ലേഷ്മാ; തസ്യ സമാനയോനിര്മധുരോ രസഃ, സോऽസ്യ മാധുര്യാന്മാധുര്യം വര്ധയതി, സ്നേഹാത് സ്നേഹം, ഗൌരവാദ്ഗൌരവം, ശൈത്യാച്ഛൈത്യം, പൈച്ഛില്യാത്പൈച്ഛില്യമിതി (൩) ||൮|| തസ്യ പുനരന്യയോനിഃ കടുകോ രസഃ; സ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രത്യനീകത്വാത് കടുകത്വാന്മാധുര്യമഭിഭവതി, രൌക്ഷ്യാത് സ്നേഹം, ലാഘവാദ്ഗൌരവമ്, ഔഷ്ണ്യാച്ഛൈത്യം, വൈശദ്യാത് പൈച്ഛില്യമിതി | തദേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തം ഭവതി (൪) ||൮||
View original
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
രസലക്ഷണമത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര, യഃ പരിതോഷമുത്പാദയതി പ്രഹ്ലാദയതി തര്പയതി ജീവയതി മുഖോപലേപം ജനയതി ശ്ലേഷ്മാണം ചാഭിവര്ധയതി സ മധുരഃ; യോ ദന്തഹര്ഷമുത്പാദയതി മുഖാസ്രാവം ജനയതി ശ്രദ്ധാം ചോത്പാദയതി സോऽമ്ലഃ; യോ ഭക്തരുചിമുത്പാദയതി കഫപ്രസേകം ജനയതി മാര്ദവം ചാപാദയതി സ ലവണഃ; യോ ജിഹ്വാഗ്രം ബാധതേ ഉദ്വേഗം ജനയതി ശിരോ ഗൃഹ്ണീതേ നാസികാം സ്രാവയതി സ കടുകഃ; യോ ഗലേ ചോഷമുത്പാദയതി മുഖവൈശദ്യം ജനയതി ഭക്തരുചിം ചാപാദയതി ഹര്ഷം ച സ തിക്തഃ; യോ വക്ത്രം പരിശോഷയതി ജിഹ്വാം സ്തമ്ഭയതി കണ്ഠം ബധ്നാതി ഹൃദയം കര്ഷതി പീഡയതി ച സ കഷായ ഇതി ||൯||
View original
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
രസഗുണാനത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര, മധുരോ രസോ രസരക്തമാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജൌജഃശുക്രസ്തന്യവര്ധനശ്ചക്ഷുഷ്യഃ കേശ്യോ വര്ണ്യോ ബലകൃത്സന്ധാനഃ ശോണിതരസപ്രസാദനോ ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണഹിതഃ ഷട്പദപിപീലികാനാമിഷ്ടതമസ്തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാദാഹപ്രശമനഃ ഷഡിന്ദ്രിയപ്രസാദനഃ കൃമികഫകരശ്ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമാസേവ്യമാനഃ കാസശ്വാസാലസകവമഥുവദനമാധുര്യസ്വരോപഘാതകൃമിഗലഗണ്ഡാനാപാദയതി തഥാऽര്ബുദശ്ലീപദബസ്തിഗുദോപലേപാഭിഷ്യന്ദപ്രഭൃതീഞ്ജനയതി(൧) |൧൦|
View original
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
അമ്ലോ ജരണഃ പാചനോ ദീപനഃ പവനനിഗ്രഹണോऽനുലോമനഃ കോഷ്ഠവിദാഹീ ബഹിഃശീതഃ ക്ലേദനഃ പ്രായശോ ഹ്യദ്യശ്ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപസേവ്യമാനോ ദന്തഹര്ഷനയനസമ്മീലനരോമസംവേജനകഫവിലയനശരീരശൈഥില്യാന്യാപാദയതി, തഥാ ക്ഷതാഭിഹതദഗ്ധദഷ്ടഭഗ്നരുഗ്ണശൂനപ്രച്യുതാവമൂത്രിതവിസര്പിതച്ഛിന്നഭിന്നവിദ്ധോത്പിഷ്ടാദീനി പാചയത്യാഗ്നേയസ്വഭാവാത് പരിദഹതി കണ്ഠമുരോ ഹൃദയം ചേതി(൨) |൧൦|
View original
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
ലവണഃ സംശോധനഃ പാചനോ വിശ്ലേഷണഃ ക്ലേദനഃ ശൈഥില്യകൃദുഷ്ണഃ സര്വരസപ്രത്യനീകോ മാര്ഗവിശോധനഃ സര്വശരീരാവയവമാര്ദവകരശ്ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമാസേവ്യമാനോ ഗാത്രകണ്ഡൂകോഠശോഫവൈവര്ണ്യപുംസ്ത്വോപഘാതേന്ദ്രിയോപതാപമുഖാക്ഷിപാകരക്തപിത്തവാതശോണിതാമ്ലീകാപ്രഭൃതീനാപാദയതി(൩) |൧൦|
View original
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
കടുകോ ദീപനഃ പാചനോ രോചനഃ ശോധനഃ സ്ഥൌല്യാലസ്യകഫകൃമിവിഷകുഷ്ഠകണ്ഡൂപ്രശമനഃ സന്ധിബന്ധവിച്ഛേദനോऽവസാദനഃ സ്തന്യശുക്രമേദസാമുപഹന്താ ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപസേവ്യമാനോ ഭ്രമമദഗലതാല്വോഷ്ഠശോഷദാഹസന്താപബലവിഘാതകമ്പതോദഭേദകൃത് കരചരണപാര്ശ്വപൃഷ്ഠപ്രഭൃതിഷു ച വാതശൂലാനാപാദയതി(൪) |൧൦|
View original
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
തിക്തശ്ഛേദനോ രോചനോ ദീപനഃ ശോധനഃ കണ്ഡൂകോഠതൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാജ്വരപ്രശമനഃ സ്തന്യശോധനോ വിണ്മൂത്രക്ലേദമേദോവസാപൂയോപശോഷണശ്ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപസേവ്യമാനോ ഗാത്രമന്യാസ്തമ്ഭാക്ഷേപകാര്ദിതശിരഃശൂലഭ്രമതോദഭേദച്ഛേദാസ്യവൈരസ്യാന്യാപാദയതി(൫) |൧൦|
View original
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
കഷായഃ സങ്ഗ്രാഹകോ രോപണഃ സ്തമ്ഭനഃ ശോധനോ ലേഖനഃ ശോഷണഃ പീഡനഃ ക്ലേദോപശോഷണശ്ചേതി; സ ഏവങ്ഗുണോऽപ്യേക ഏവാത്യര്ഥമുപസേവ്യമാനോ ഹൃത്പീഡാസ്യശോഷോദരാധ്മാനവാക്യഗ്രഹമന്യാസ്തമ്ഭ- ഗാത്രസ്ഫുരണചുമുചുമായനാകുഞ്ചനാക്ഷേപണപ്രഭൃതീഞ്ജനയതി ||൧൦||
View original
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
അതഃ സര്വേഷാമേവ ദ്രവ്യാണ്യുപദേക്ഷ്യാമഃ | തദ്യഥാ- കാകോല്യാദിഃ ക്ഷീരഘൃതവസാമജ്ജശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമമാഷശൃങ്ഗാടകകസേരുകത്രപുസൈര്വാരുകര്കാരുകാലാബൂകാലിന്ദകതക- ഗിലോഡ്യപ്രിയാലപുഷ്കരബീജകാശ്മര്യമധൂകദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരരാജാദനതാലനാലികേരേക്ഷുവികാരബലാതിബലാത്മഗുപ്താ- വിദാരീപയസ്യാഗോക്ഷുരകക്ഷീരമോരടമധൂലികാകൂഷ്മാണ്ഡപ്രഭൃതീനി സമാസേന മധുരോ വര്ഗഃ; ദാഡിമാമലകമാതുലുങ്ഗാമ്രാതകകപിത്ഥകരമര്ദബദരകോലപ്രാചീനാമലകതിന്തിഡീകകോശാമ്രകഭവ്യപാരാവത- വേത്രഫലലകുചാമ്ലവേതസദന്തശഠദധിതക്രസുരാശുക്തസൌവീരകതുഷോദകധാന്യാമ്ലപ്രഭൃതീനി സമാസേനാമ്ലോ വര്ഗഃ; സൈന്ധവസൌവര്ചലവിഡപാക്യരോമകസാമുദ്രകപക്ത്രിമയവക്ഷാരോഷരപ്രസൂതസുവര്ചികാപ്രഭൃതീനി സമാസേന ലവണോ വര്ഗഃ; പിപ്പല്യാദിഃ സുരസാദിഃ ശിഗ്രുമധുശിഗ്രുമൂലകലശുനസുമുഖശീതശിവകുഷ്ഠദേവദാരുഹരേണുകാവാല്ഗുജഫല- ചണ്ഡാഗുഗ്ഗുലുമുസ്തലാങ്ഗലകീശുകനാസാപീലുപ്രഭൃതീനി സാലസാരാദിശ്ച പ്രായശഃ കടുകോ വര്ഗഃ; ആരഗ്വധാദിര്ഗുഡൂച്യാദിര്മണ്ഡൂകപര്ണീവേത്രകരീരഹരിദ്രാദ്വയേന്ദ്രയവവരുണസ്വാദുകണ്ടകസപ്തപര്ണബൃഹതീദ്വയശങ്ഖിനീദ്രവന്തീ- ത്രിവൃത്കൃതവേധനകര്കോടകകാരവേല്ലവാര്താകകരീരകരവീരസുമനഃശങ്ഖപുഷ്പ്യപാമാര്ഗത്രായമാണാശോകരോഹിണീവൈജയന്തീ- സുവര്ചലാപുനര്നവാവൃശ്ചികാലീജ്യോതിഷ്മതീപ്രഭൃതീനി സമാസേന തിക്തോ വര്ഗഃ; ന്യഗ്രോധാദിരമ്ബഷ്ഠാദിഃ പ്രിയങ്ഗ്വാദീ രോധ്രാദിസ്ത്രിഫലാശല്ലകീജമ്ബ്വാമ്രബകുലതിന്ദുകഫലാനി കതകശാകഫലപാഷാണഭേദകവനസ്പതിഫലാനി സാലസാരാദിശ്ച പ്രായശഃ കുരുവകകോവിദാരകജീവന്തീചില്ലീപാലങ്ക്യാസുനിഷണ്ണകപ്രഭൃതീനി വരകാദയോ മുദ്ഗാദയശ്ച സമാസേന കഷായോ വര്ഗഃ ||൧൧||
View original
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
തത്രൈതേഷാം രസാനാം സംയോഗാസ്ത്രിഷഷ്ടിര്ഭവന്തി | തദ്യഥാ- പഞ്ചദശ ദ്വികാഃ, വിംശതിസ്ത്രികാഃ, പഞ്ചദശ ചതുഷ്കാഃ, ഷട് പഞ്ചകാഃ, ഏകശഃ ഷഡ്രസാഃ, ഏകഃ ഷട്ക ഇതി | തേഷാമന്യത്ര പ്രയോജനാനി വക്ഷ്യാമഃ ||൧൨||
View original
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
ഭവതി ചാത്ര- ജഗ്ധാഃ ഷഡധിഗച്ഛന്തി ബലിനോ വശ്യതാം രസാഃ | യഥാ പ്രകുപിതാ ദോഷാ വശം യാന്തി ബലീയസഃ ||൧൩||
View original
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രസവിശേഷവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വിചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon