Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

43. vamanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வமநத்ரவ்யவிகல்பவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

வமநத்ரவ்யாணாஂ பலாதீநாஂ மதநபலாநி ஶ்ரேஷ்டதமாநி பவந்தி | அத மதநபுஷ்பாணாமாதபபரிஶுஷ்காணாஂ சூர்ணப்ரகுஞ்ஜஂ ப்ரத்யக்புஷ்பாஸதாபுஷ்பீநிம்பகஷாயாணாமந்யதமேநாலோட்ய மதுஸைந்தவயுக்தாஂ புஷ்பசூர்ணமாத்ராஂ பாயயித்வா வாமயேத் | மதநஶலாடுசூர்ணாந்யேவஂ வா பகுலரம்யகோபயுக்தாநி மதுலவணயுக்தாந்யபிப்ரதப்தாநி; மதநஶலாடுசூர்ணஸித்தாஂ வா திலதண்டுலயவாகூம் | நிர்வத்தாநாஂ வா நாதிஹரிதபாண்டூநாஂ குஶமூடாவபத்தமத்கோமயப்ரலிப்தாநாஂ யவபு(து)ஷமுத்கமாஷஶால்யாதிதாந்யராஶாவஷ்டராத்ரோஷிதக்லிந்நபிந்நாநாஂ பலாநாஂ பலபிப்பலீருத்தத்யாதபே ஶோஷயேத், தாஸாஂ ததிமதுபலலவிமதிதபரிஶுஷ்காணாஂ ஸுபாஜநஸ்தாநாமந்தர்நகமுஷ்டிமுஷ்ணே யஷ்டீமதுககஷாயே கோவிதாராதீநாமந்யதமே வா கஷாயே ப்ரமத்ய ராத்ரிபர்யுஷிதஂ மதுஸைந்தவயுக்தமாஶீர்பிரபிமந்த்ரிதமுதங்முகஃ ப்ராங்முகமாதுரஂ பாயயேதநேந மந்த்ரேணாபிமந்த்ர்ய- “ப்ரஹ்மதக்ஷாஶ்விருத்ரேந்த்ரபூசந்த்ரார்காநலாநிலாஃ| ஷயஃ ஸௌஷதீக்ராமா பூதஸங்காஶ்ச பாந்து தே ||௧|| ரஸாயநமிவர்ஷீணாஂ தேவாநாமமதஂ யதா | ஸுதேவோத்தமநாகாநாஂ பைஷஜ்யமிதமஸ்து தே ||௨|| விஶேஷேண ஶ்லேஷ்மஜ்வரப்ரதிஶ்யாயாந்தர்வித்ரதிஷு; அப்ரவர்தமாநே வா தோஷே பிப்பலீவசாகௌரஸர்ஷபகல்கோந்மிஶ்ரைஃ ஸலவணைருஷ்ணாம்புபிஃ புநஃ புநஃ ப்ரவர்தயேதாஸம்யக்வாந்தலக்ஷணாதிதி | மதநபலமஜ்ஜசூர்ணஂ வா தத்க்வாதபரிபாவிதஂ மதநபலகஷாயேண; மதநபலமஜ்ஜஸித்தஸ்ய வா பயஸஃ ஸந்தாநிகாஂ க்ஷௌத்ரயுக்தாஂ , மதநபலமஜ்ஜஸித்தஂ வா பயஃ, மதநபலமஜ்ஜஸித்தேந வா பயஸா யவாகூம், அதோபாகாஸக்பித்தஹத்தாஹயோஃ; மதநபலமஜ்ஜஸித்தஸ்ய வா பயஸோ ததிபாவமுபகதஸ்ய தத்யுத்தரஂ ததி வா கபப்ரஸேகச்சர்திமூர்ச்சாதமகேஷு; மதநபலமஜ்ஜரஸஂ ஸ்நேஹஂ வா பல்லாதகஸ்நேஹவதாதாய பாணிதீபூதஂ லேஹயேத், ஆதபபரிஶுஷ்கஂ வா தமேவ ஜீவந்தீகஷாயேண, பித்தே கபஸ்தாநகதே; மதநபலமஜ்ஜக்வாதஂ வா பிப்பல்யாதிப்ரதீவாபஂ, தச்சூர்ணஂ வா நிம்பரூபிகாகஷாயயோரந்யதரேண ஸந்தர்பணகபஜவ்யாதிஹரஂ, மதநபலமஜ்ஜசூர்ணஂ வா மதூககாஶ்மர்யத்ராக்ஷாகஷாயேண | மதநபலவிதாநமுக்தம் ||௩||

View original

वमनद्रव्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति | अथ मदनपुष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्बकषायाणामन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुष्पचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् | मदनशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवणयुक्तान्यभिप्रतप्तानि; मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् | निर्वृत्तानां वा नातिहरितपाण्डूनां कुशमूढावबद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबु(तु)षमुद्गमाषशाल्यादिधान्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत्, तासां दधिमधुपललविमृदितपरिशुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुष्टिमुष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादीनामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य- “ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानलानिलाः| ऋषयः सौषधीग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ||१|| रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा | सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ||२|| विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु; अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पलीवचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्यग्वान्तलक्षणादिति | मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलकषायेण; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्रयुक्तां , मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः, मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम्, अधोभागासृक्पित्तहृद्दाहयोः; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्युत्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु; मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भल्लातकस्नेहवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत्, आतपपरिशुष्कं वा तमेव जीवन्तीकषायेण, पित्ते कफस्थानगते; मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं, तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण सन्तर्पणकफजव्याधिहरं, मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्राक्षाकषायेण | मदनफलविधानमुक्तम् ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ஜீமூதககுஸுமசூர்ணஂ பூர்வவதேவ க்ஷீரேண, நிர்வத்தேஷு க்ஷீரயவாகூஂ, ரோமஶேஷு ஸந்தாநிகாஂ, அரோமஶேஷு தத்யுத்தரஂ, ஹரிதபாண்டுஷு ததி, தத்கஷாயஸஂஸஷ்டாஂ வா ஸுராஂ கபாரோசககாஸஶ்வாஸபாண்டுரோகயக்ஷ்மஸு; பர்யாகதேஷு மதநபலமஜ்ஜவதுபயோகஃ ||௪||

View original

जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण, निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं, रोमशेषु सन्तानिकां, अरोमशेषु दध्युत्तरं, हरितपाण्डुषु दधि, तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु; पर्यागतेषु मदनफलमज्जवदुपयोगः ||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்வதேவ குடஜபலவிதாநம் ||௫||

View original

तद्वदेव कुटजफलविधानम् ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

கதவேதநாநாமப்யேஷ ஏவ கல்பஃ ||௬||

View original

कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः ||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

இக்ஷ்வாகுகுஸுமசூர்ணஂ வா பூர்வவத் , ஏவஂ க்ஷீரேண, காஸஶ்வாஸச்சர்திகபரோகேஷூபயோகஃ ||௭||

View original

इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् , एवं क्षीरेण, कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः ||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

தாமார்கவஸ்யாபி மதநபலமஜ்ஜவதுபயோகஃ; விஶேஷதஸ்து கரகுல்மோதரகாஸஶ்வாஸஶ்லேஷ்மாமயேஷு வாயௌ ச கபஸ்தாநகதே ||௮||

View original

धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः; विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौ च कफस्थानगते ||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

கதவேதநபலபிப்பலீநாஂ வமநத்ரவ்யகஷாயபரிபீதாநாஂ பஹுஶஶ்சூர்ணமுத்பலாதிஷு தத்தமாக்ராதஂ வாமயதி, தத்த்வநவபத்ததோஷேஷு யவாகூமாகண்டாத்பீதவத்ஸு ச விதத்யாத் | வமநவிரேசநஶிரோவிரோசநத்ரவ்யாண்யேவஂ வா ப்ரதாநதமாநி பவந்தி ||௯||

View original

कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्रव्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादिषु दत्तमाघ्रातं वामयति, तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् | वमनविरेचनशिरोविरोचनद्रव्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति ||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

பவதஶ்சாத்ர- வமநத்ரவ்யயோகாணாஂ திகியஂ ஸம்ப்ரகீர்திதா | தாந் விபஜ்ய யதாவ்யாதி காலஶக்திவிநிஶ்சயாத் ||௧௦|| கஷாயைஃ ஸ்வரஸைஃ கல்கைஶ்சூர்ணைரபி ச புத்திமாந் | பேயலேஹ்யாத்யபோஜ்யேஷு வமநாந்யுபகல்பயேத் ||௧௧||

View original

भवतश्चात्र- वमनद्रव्ययोगाणां दिगियं सम्प्रकीर्तिता | तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात् ||१०|| कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् | पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत् ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வமநத்ரவ்யவிகல்பவிஜ்ஞாநீயோ நாம த்ரிசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௩||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४३||

🔊 Audio coming soon

43. vamanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi