6. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઋતુચર્યમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

કાલો હિ નામ (ભગવાન્ ) સ્વયમ્ભુરનાદિમધ્યનિધનઃ | અત્ર રસવ્યાપત્સમ્પત્તી જીવિતમરણે ચ મનુષ્યાણામાયત્તે | સ સૂક્ષ્મામપિ કલાં ન લીયત ઇતિ કાલઃ, સઙ્કલયતિ કાલયતિ વા ભૂતાનીતિ કાલઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્ય સંવત્સરાત્મનો ભગવાનાદિત્યો ગતિવિશેષેણાક્ષિનિમેષકાષ્ઠાકલામુહૂર્તાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરયુગપ્રવિભાગં કરોતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર લઘ્વક્ષરોચ્ચારણમાત્રોઽક્ષિનિમેષઃ, પઞ્ચદશાઽક્ષિનિમેષાઃ કાષ્ઠા, ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલા, વિંશતિકલો મુહૂર્તઃ કલાદશભાગશ્ચ, ત્રિંશન્મુહૂર્તમહોરાત્રં, પઞ્ચદશાહોરાત્રાણિ પક્ષઃ, સ ચ દ્વિવિધઃ- શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ચ, તૌ માસઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર માઘાદયો દ્વાદશ માસાઃ, દ્વિમાસિકમૃતું કૃત્વા ષડૃતવો ભવન્તિ; તે શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ | તેષાં તપસ્તપસ્યૌ શિશિરઃ, મધુમાધવૌ વસન્તઃ, શુચિશુક્રૌ ગ્રીષ્મઃ, નભોનભસ્યૌ વર્ષાઃ, ઇષોર્જૌ શરત્, સહઃસહસ્યૌ હેમન્ત ઇતિ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ત એતે શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાશ્ચન્દ્રાદિત્યયોઃ કાલવિભાગકરત્વાદયને દ્વે ભવતો દક્ષિણમુત્તરં ચ | તયોર્દક્ષિણં વર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ; તેષુ ભગવાનાપ્યાયતે સોમઃ, અમ્લલવણમધુરાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ, ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમભિવર્ધતે | ઉત્તરં ચ શિશિરવસન્તગ્રીષ્માઃ, તેષુ ભગવાનાપ્યાયતેઽર્કઃ, તિક્તકષાયકટુકાશ્ચ રસા બલવન્તો ભવન્તિ, ઉત્તરોત્તરં ચ સર્વપ્રાણિનાં બલમુપહીયતે ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ભવતિ ચાત્ર- શીતાંશુઃ ક્લેદયત્યુર્વીં વિવસ્વાન્ શોષયત્યપિ | તાવુભાવપિ સંશ્રિત્ય વાયુઃ પાલયતિ પ્રજાઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અથ ખલ્વયને દ્વે યુગપત્ સંવત્સરો ભવતિ | તે તુ પઞ્ચ યુગમિતિ સઞ્જ્ઞાં લભન્તે | સ એષ નિમેષાદિર્યુગપર્યન્તઃ કાલશ્ચક્રવત્ પરિવર્તમાનઃ કાલચક્રમિત્યુચ્યત ઇત્યેકે ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ઇહ તુ વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મપ્રાવૃષઃ ષડૃતવો ભવન્તિ, દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તં; તે તુ ભાદ્રપદાદ્યેન દ્વિમાસિકેન વ્યાખ્યાતાઃ; તદ્યથા- ભાદ્રપદાશ્વયુજૌ વર્ષાઃ, કાર્તિકમાર્ગશીર્ષૌ શરત્, પૌષમાઘૌ હેમન્તઃ, ફાલ્ગુનચૈત્રૌ વસન્તઃ, વૈશાખજ્યેષ્ઠૌ ગ્રીષ્મઃ; આષાઢશ્રાવણૌ પ્રાવૃડિતિ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તત્ર, વર્ષાસ્વોષધયસ્તરુણ્યોઽલ્પવીર્યા આપશ્ચાપ્રશાન્તાઃ ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ, તા ઉપયુજ્યમાના નભસિ મેઘાવતતે જલપ્રક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં પ્રાણિનાં શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં વિદહ્યન્તે, વિદાહાત્ પિત્તસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ શરદિ પ્રવિરલમેઘે વિયત્યુપશુષ્યતિ પઙ્કેઽર્કકિરણપ્રવિલાયિતઃ પૈત્તિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયઃ કાલપરિણામાત્ પરિણતવીર્યા બલવત્યો હેમન્તે ભવન્ત્યાપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્નિગ્ધા અત્યર્થં ગુર્વ્યાશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાના મન્દકિરણત્વાદ્ભાનોઃ સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનાં દેહિનામવિદગ્ધાઃ સ્નેહાચ્છૈત્યાદ્ગૌરવાદુપલેપાચ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયો વસન્તેઽર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઈષત્સ્તબ્ધદેહાનાં દેહિનાં શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | તા એવૌષધયો નિદાઘે નિઃસારા રૂક્ષા અતિમાત્રં લઘ્વ્યો ભવન્ત્યાપશ્ચ, તા ઉપયુજ્યમાનાઃ સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં રૌક્ષ્યાલ્લઘુત્વાચ્ચ વાયોઃ સઞ્ચયમાપાદયન્તિ; સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષિ ચાત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયાં ભૂમૌ ક્લિન્નદેહાનાં દેહિનાં શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતિ | એવમેષ દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપહેતુરુક્તઃ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

તત્ર વર્ષાહેમન્તગ્રીષ્મેષુ સઞ્ચિતાનાં દોષાણાં શરદ્વસન્તપ્રાવૃટ્સુ ચ પ્રકુપિતાનાં નિર્હરણં કર્તવ્યમ્ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

તત્ર પૈત્તિકાનાં વ્યાધીનામુપશમો હેમન્તે, શ્લૈષ્મિકાણાં નિદાઘે, વાતિકાનાં શરદિ , સ્વભાવત એવ; ત એતે સઞ્ચયપ્રકોપોપશમા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

તત્ર, પૂર્વાહ્ણે વસન્તસ્ય લિઙ્ગં, મધ્યાહ્ને ગ્રીષ્મસ્ય, અપરાહ્ણે પ્રાવૃષઃ , પ્રદોષે વાર્ષિકં, શારદમર્ધરાત્રે, પ્રત્યુષસિ હૈમન્તમુપલક્ષયેત્; એવમહોરાત્રમપિ વર્ષમિવ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણં દોષોપચયપ્રકોપોપશમૈર્જાનીયાત્ ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

તત્ર, અવ્યાપન્નેષુ ઋતુષ્વવ્યાપન્ના ઓષધયો ભવન્ત્યાપશ્ચ; તા ઉપયુજ્યમાનાઃ પ્રાણાયુર્બલવીર્યૌજસ્કર્યો ભવન્તિ ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

તેષાં પુનર્વ્યાપદોઽદૃષ્ટકારિતાઃ, શીતોષ્ણવાતવર્ષાણિ ખલુ વિપરીતાન્યોષધીર્વ્યાપાદયન્ત્યપશ્ચ ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

તાસામુપયોગાદ્વિવિધરોગપ્રાદુર્ભાવો મરકો વા ભવેદિતિ ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

તત્ર, અવ્યાપન્નાનામોષધીનામપાં ચોપયોગઃ ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

કદાચિદવ્યાપન્નેષ્વપિ ઋતુષુ કૃત્યાભિશાપરક્ષઃક્રોધાધર્મૈરુપધ્વસ્યન્તે જનપદાઃ, વિષૌષધિપુષ્પગન્ધેન વા વાયુનોપનીતેનાક્રમ્યતે યો દેશસ્તત્ર દોષપ્રકૃત્યવિશેષેણ કાસશ્વાસવમથુપ્રતિશ્યાયશિરોરુગ્જ્વરૈરુપતપ્યન્તે, ગ્રહનક્ષત્રચરિતૈર્વા, ગૃહદારશયનાસનયાનવાહનમણિરત્નોપકરણગર્હિતલક્ષણનિમિત્તપ્રાદુર્ભાવૈર્વા ||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

તત્ર, સ્થાનપરિત્યાગશાન્તિકર્મપ્રાયશ્ચિત્તમઙ્ગલજપહોમોપહારેજ્યાઞ્જલિનમસ્કારતપોનિયમ- દયાદાનદીક્ષાભ્યુપગમદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરૈર્ભવિતવ્યમ્, એવં સાધુ ભવતિ ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

અત ઊર્ધ્વમવ્યાપન્નાનામૃતૂનાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ ||૨૧||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

વાયુર્વાત્યુત્તરઃ શીતો રજોધૂમાકુલા દિશઃ | છન્નસ્તુષારૈઃ સવિતા હિમાનદ્ધા જલાશયાઃ ||૨૨|| દર્પિતા ધ્વાઙ્ક્ષખઙ્ગાહ્વમહિષોરભ્રકુઞ્જરાઃ | રોધ્રપ્રિયઙ્ગુપુન્નાગાઃ પુષ્પિતા હિમસાહ્વયે ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

શિશિરે શીતમધિકં વાતવૃષ્ટ્યાકુલા દિશઃ | શેષં હેમન્તવત્ સર્વં વિજ્ઞેયં લક્ષણં બુધૈઃ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28

સિદ્ધવિદ્યાધરવધૂચરણાલક્તકાઙ્કિતે | મલયે ચન્દનલતાપરિષ્વઙ્ગાધિવાસિતે ||૨૫|| વાતિ કામિજનાનન્દજનનોઽનઙ્ગદીપનઃ | દમ્પત્યોર્માનભિદુરો વસન્તે દક્ષિણોઽનિલઃ ||૨૬|| દિશો વસન્તે વિમલાઃ કાનનૈરુપશોભિતાઃ | કિંશુકામ્ભોજબકુલચૂતાશોકાદિપુષ્પિતૈઃ ||૨૭|| કોકિલાષટ્પદગણૈરુપગીતા મનોહરાઃ | દક્ષિણાનિલસંવીતાઃ સુમુખાઃ પલ્લવોજ્જ્વલાઃ ||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ગ્રીષ્મે તીક્ષ્ણાંશુરાદિત્યો મારુતો નૈરૃતોઽસુખઃ | ભૂસ્તપ્તા સરિતસ્તન્વ્યો દિશઃ પ્રજ્વલિતા ઇવ ||૨૯|| ભ્રાન્તચક્રાહ્વયુગલાઃ પયઃપાનાકુલા મૃગાઃ | ધ્વસ્તવીરુત્તૃણલતા વિપર્ણાઙ્કિતપાદપાઃ ||૩૦||

Adhikarana 25 (31-32) · Śloka 32

પ્રાવૃષ્યમ્બરમાનદ્ધં પશ્ચિમાનિલકર્ષિતૈઃ | અમ્બુદૈર્વિદ્યુદુદ્દ્યોતપ્રસ્રુતૈસ્તુમુલસ્વનૈઃ ||૩૧|| કોમલશ્યામશષ્પાઢ્યા શક્રગોપોજ્જ્વલા મહી | કદમ્બનીપકુટજસર્જકેતકભૂષિતા ||૩૨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

તત્ર વર્ષાસુ નદ્યોઽમ્ભશ્છન્નોખાતતટદ્રુમાઃ | વાપ્યઃ પ્રોત્ફુલ્લકુમુદનીલોત્પલવિરાજિતાઃ ||૩૩|| ભૂરવ્યક્તસ્થલશ્વભ્રા બહુશસ્યોપશોભિતા | નાતિગર્જત્સ્રવન્મેઘનિરુદ્ધાર્કગ્રહં નભઃ ||૩૪||

Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36

બભ્રુરુષ્ણઃ શરદ્યર્કઃ શ્વેતાભ્રવિમલં નભઃ | તથા સરાંસ્યમ્બુરુહૈર્ભાન્તિ હંસાંસઘટ્ટિતૈઃ ||૩૫|| પઙ્કશુષ્કદ્રુમાકીર્ણા નિમ્નોન્નતસમેષુ ભૂઃ | બાણસપ્તાહ્વબન્ધૂકકાશાસનવિરાજિતા ||૩૬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

સ્વગુણૈરતિયુક્તેષુ વિપરીતેષુ વા પુનઃ | વિષમેષ્વપિ વા દોષાઃ કુપ્યન્ત્યૃતુષુ દેહિનામ્ ||૩૭||

Adhikarana 29 (38) · Śloka 38

હરેદ્વસન્તે શ્લેષ્માણં પિત્તં શરદિ નિર્હરેત્ | વર્ષાસુ શમયેદ્વાયું પ્રાગ્વિકારસમુચ્છ્રયાત્ ||૩૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યા નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||