Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வ்யாதிஸமுத்தேஶீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

த்விவிதாஸ்து வ்யாதயஃ- ஶஸ்த்ரஸாத்யாஃ, ஸ்நேஹாதிக்ரியாஸாத்யாஶ்ச | தத்ர ஶஸ்த்ரஸாத்யேஷு ஸ்நேஹாதிக்ரியா ந ப்ரதிஷித்யதே, ஸ்நேஹாதிக்ரியாஸாத்யேஷு ஶஸ்த்ரகர்ம ந க்ரியதே ||௩||

View original

द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

அஸ்மிந் புநஃ ஶாஸ்த்ரே ஸர்வதந்த்ரஸாமாந்யாத் ஸர்வேஷாஂ வ்யாதீநாஂ யதாஸ்தூலமவரோதஃ க்ரியதே | ப்ராகபிஹிதஂ ‘தத்துஃகஸஂயோகா வ்யாதய’ (ஸூ. அ. ௧) இதி | தச்ச துஃகஂ த்ரிவிதம்- ஆத்யாத்மிகம், ஆதிபௌதிகம், ஆதிதைவிகமிதி | தத்து ஸப்தவிதே வ்யாதாவுபநிபததி | தே புநஃ ஸப்தவிதா வ்யாதயஃ; தத்யதா- ஆதிபலப்ரவத்தாஃ, ஜந்மபலப்ரவத்தாஃ, தோஷபலப்ரவத்தாஃ, ஸங்காதபலப்ரவத்தாஃ, காலபலப்ரவத்தாஃ, தைவபலப்ரவத்தாஃ, ஸ்வபாவபலப்ரவத்தா இதி ||௪||

View original

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ர, ஆதிபலப்ரவத்தா யே ஶுக்ரஶோணிததோஷாந்வயாஃ குஷ்டார்ஶஃப்ரபதயஃ; தேऽபி த்விவிதாஃ- மாதஜாஃ, பிதஜாஶ்ச | ஜந்மபலப்ரவத்தா யே மாதுரபசாராத் பங்குஜாத்யந்தபதிரமூகமிந்மிநவாமநப்ரபதயோ ஜாயந்தே; தேऽபி த்விவிதாஃ ரஸகதாஃ, தௌஹதாபசாரகதாஶ்ச | தோஷபலப்ரவத்தா யே ஆதங்கஸமுத்பந்நா மித்யாஹாராசாரகதாஶ்ச; தேऽபி த்விவிதாஃ ஆமாஶயஸமுத்தாஃ , பக்வாஶயஸமுத்தாஶ்ச; புநஶ்ச த்விவிதாஃ- ஶாரீரா, மாநஸாஶ்ச | த ஏதே ஆத்யாத்மிகாஃ ||௫||

View original

तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ஸங்காதபலப்ரவத்தா ய ஆகந்தவோ துர்பலஸ்ய பலவத்விக்ரஹாத்; தேऽபி த்விவிதாஃ- ஶஸ்த்ரகதா, வ்யாலகதாஶ்ச | ஏதே ஆதிபௌதிகாஃ ||௬||

View original

सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

காலபலப்ரவத்தா யே ஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷாதபப்ரபதிநிமித்தாஃ; தேऽபி த்விவிதாஃ- வ்யாபந்நர்துகதாஃ, அவ்யாபந்நர்துகதாஶ்ச | தைவபலப்ரவதா யே தேவத்ரோஹாதபிஶப்தகா அதர்வணகதா உபஸர்கஜாஶ்ச; தேऽபி த்விவிதாஃ- வித்யுதஶநிகதாஃ, பிஶாசாதிகதாஶ்ச; புநஶ்ச த்விவிதாஃ- ஸஂஸர்கஜா , ஆகஸ்மிகாஶ்ச | ஸ்வபாவபலப்ரவத்தா யே க்ஷுத்பிபாஸாஜராமத்யுநித்ராப்ரபதயஃ; தேऽபி த்விவிதாஃ- காலஜா, அகாலஜாஶ்ச; தத்ர பரிரக்ஷணகதாஃ காலஜாஃ, அபரிரக்ஷணகதா அகாலஜாஃ | ஏதே ஆதிதைவிகாஃ | அத்ர ஸர்வவ்யாத்யவரோதஃ ||௭||

View original

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ஸர்வேஷாஂ ச வ்யாதீநாஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மாண ஏவ மூலஂ; தல்லிங்கத்வாத்தஷ்டபலத்வாதாகமாச்ச | யதா ஹி கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ விஶ்வரூபேணாவஸ்திதஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமாஂஸி ந வ்யதிரிச்யந்தே, ஏவமேவ கத்ஸ்நஂ விகாரஜாதஂ விஶ்வரூபேணாவஸ்திதமவ்யதிரிச்ய வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணோ வர்தந்தே | தோஷதாதுமலஸஂஸர்காதாயதநவிஶேஷாந்நிமித்ததஶ்சைஷாஂ விகல்பஃ | தோஷதூஷிதேஷ்வத்யர்தஂ தாதுஷு ஸஞ்ஜ்ஞா- ரஸஜோऽயஂ, ஶோணிதஜோऽயஂ, மாஂஸஜோऽயஂ, மேதோஜோऽயஂ, அஸ்திஜோऽயஂ மஜ்ஜஜோऽயஂ, ஶுக்ரஜோऽயஂ வ்யாதிரிதி ||௮||

View original

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

தத்ர, அந்நாஶ்ரத்தாரோசகாவிபாகாங்கமர்தஜ்வரஹல்லாஸதப்திகௌரவஹத்பாண்டுரோகமார்கோபரோதகார்ஶ்யவைரஸ்யாங்கஸாதாகாலஜவலீபலிததர்ஶநப்ரபதயோ ரஸதோஷஜா விகாராஃ; குஷ்டவிஸர்பபிடகாமஶகநீலிகாதிலகாலகந்யச்சவ்யங்கேந்த்ரலுப்தப்லீஹவித்ரதிகுல்மவாதஶோணிதார்ஶோऽர்புதாங்கமர்தாஸக்தரரக்தபித்தப்ரபதயோ ரக்ததோஷஜாஃ , குதமுகமேட்ரபாகாஶ்ச; அதிமாஂஸார்புதார்ஶோऽதிஜிஹ்வோபஜிஹ்வோபகுஶகலஶுண்டிகாலஜீமாஂஸஸங்காதௌஷ்டப்ரகோபகலகண்டகண்டமாலாப்ரபதயோ மாஂஸதோஷஜாஃ; க்ரந்திவத்திகலகண்டார்புதமேதோஜௌஷ்டப்ரகோபமதுமேஹாதிஸ்தௌல்யாதிஸ்வேதப்ரபதயோ மேதோதோஷஜாஃ; அத்யஸ்த்யதிதந்தாஸ்திதோதஶூலகுநகப்ரபதயோऽஸ்திதோஷஜாஃ; தமோதர்ஶநமூர்ச்சாப்ரமபர்வஸ்தூலமூலாருர்ஜந்மநேத்ராபிஷ்யந்தப்ரபதயோ மஜ்ஜதோஷஜாஃ; க்லைப்யாப்ரஹர்ஷஶுக்ராஶ்மரீஶுக்ரமேஹஶுக்ரதோஷாதயஶ்ச தத்தோஷாஃ; த்வக்தோஷாஃ ஸங்கோऽதிப்ரவத்திரயதாப்ரவத்திர்வா மலாயதநதோஷாஃ; இந்த்ரியாணாமப்ரவத்திரயதாப்ரவத்திர்வேந்த்ரியாயதநதோஷாஃ; இத்யேஷ ஸமாஸ உக்தஃ; விஸ்தரஂ நிமித்தாநி சைஷாஂ ப்ரதிரோகஂ வக்ஷ்யாமஃ ||௯||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

பவதி சாத்ர- குபிதாநாஂ ஹி தோஷாணாஂ ஶரீரே பரிதாவதாம் | யத்ர ஸங்கஃ கவைகுண்யாத்வ்யாதிஸ்தத்ரோபஜாயதே ||௧௦||

View original

भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

பூயோऽத்ர ஜிஜ்ஞாஸ்யஂ, கிஂ வாதாதீநாஂ ஜ்வராதீநாஂ ச நித்யஃ ஸஂஶ்லேஷஃ பரிச்சேதோ வா? இதி; யதி நித்யஃ ஸஂஶ்லேஷஃ ஸ்யாத்தர்ஹி நித்யாதுராஃ ஸர்வ ஏவ ப்ராணிநஃ ஸ்யுஃ; அதாப்யந்யதா வாதாதீநாஂ ஜ்வராதீநாஂ ச, ‘அந்யத்ர வர்தமாநாநாமந்யத்ர லிங்கஂ ந பவதி’ இதி கத்வா யதுச்யதே வாதாதயோ ஜ்வராதீநாஂ மூலாநீதி தந்ந | அத்ரோச்யதே- தோஷாந் ப்ரத்யாக்யாய ஜ்வராதயோ ந பவந்தி; அத ச ந (நித்யஃ) ஸம்பந்தஃ; யதாஹி வித்யுத்வாதாஶநிவர்ஷாண்யாகாஶஂ ப்ரத்யாக்யாய ந பவந்தி, ஸத்யப்யாகாஶே கதாசிந்ந பவந்தி, அத ச நிமித்ததஸ்தத ஏவோத்பத்திரிதி; தரங்கபுத்புதாதயஶ்சோதகவிஶேஷாஃ ஏவ; வாதாதீநாஂ ஜ்வராதீநாஂ ச நாப்யேவஂ ஸஂஶ்லேஷோ ந பரிச்சேதஃ ஶாஶ்வதிகஃ, அத ச நிமித்தத ஏவோத்பத்திரிதி ||௧௧||

View original

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

பவதி சாத்ர- விகாரபரிமாணஂ ச ஸங்க்யா சைஷாஂ பதக் பதக் | விஸ்தரேணோத்தரே தந்த்ரே ஸர்வாபாதாஶ்ச வக்ஷ்யதே ||௧௨||

View original

भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வ்யாதிஸமுத்தேஶீயோ நாம சதுர்விஂஶோऽத்யாயஃ ||௨௪||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||

🔊 Audio coming soon

24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi