कथमेते द्विषष्टिधा भवन्तीत्याह- त्रय एवेत्यादि| तत्र पृथक् प्रत्येकं, दोषा वातपित्तश्लेष्माणस्त्रय एव, इतरौ च द्वौ स्वस्थाविति ज्ञेयौ| वृद्धो वातः स्वस्थौ पित्तश्लेष्माणौ (१), वृद्धं पित्तं स्वस्थौ वातश्लेष्माणौ (२), वृद्धः श्लेष्मा स्वस्थे वातपित्ते (३), इति| द्विशो नव समाधिकैरिति तत्र समवृद्धाभ्यां द्वाभ्यां दोषाभ्यां त्रयः संसर्गा भवन्ति; यथा - वातपित्ते समे वृद्धे स्वस्थः श्लेष्मा (१), वातश्लेष्माणौ समौ वृद्धौ स्वस्थं पित्तं (२), पित्तश्लेष्माणौ समौ वृद्धौ स्वस्थो वातः (३), इति| अन्यतराधिकवृद्धाभ्यां षट् ; तद्यथा- वातपित्तयोर्वृद्धयोर्वातोऽधिको वृद्धः स्वस्थः श्लेष्मा (१), वातपित्तयोर्वृद्धयोः पित्तमधिकवृद्धं स्वस्थः श्लेष्मा (२), वातश्लेष्मणोर्वृद्धयोर्वातोऽधिकवृद्धः स्वस्थं पित्तं (३), वातश्लेष्मणोर्वृद्धयोः श्लेष्माऽधिकवृद्धः स्वस्थं पित्तं (४), पित्तश्लेष्मणोर्वृद्धयोः पित्तमधिकं वृद्धं स्वस्थो वातः (५), पित्तश्लेष्मणोर्वृद्धयोः श्लेष्मा अधिकवृद्धः स्वस्थो वातः (६)| त्रिशस्तु वृद्धैस्त्रयोदश; तत्र त्रिभिरधिकैरेकः अधिकैकदोषास्त्रयः, अधिकद्विदोषास्त्रयः, सममध्योल्बणदोषाः षट्| तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धानां वातोऽधिकवृद्धः (१), वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धानां पित्तमधिकवृद्धं (२), वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धानां श्लेष्माऽधिकवृद्धः (३)| अथाधिकद्विवृद्धदोषाः; तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धानां वातपित्ते अधिकवृद्धे (१), वातपित्तश्लेष्माणां वृद्धानां वातश्लेष्माणौ अधिकवृद्धौ (२), वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धानां पित्तश्लेष्माणावधिकवृद्धौ (३)| क्षीणो वातः स्वस्थौ पित्तश्लेष्माणौ (१), क्षीणं पित्तं स्वस्थौ वातश्लेष्माणौ (२), क्षीणः श्लेष्मा स्वस्थे वातपिते (३), एवं पृथक् त्रय एव| अथ हीनमध्योल्बणवृद्धाः षडुच्यन्ते, तत्र समः समवृद्धो हीनवृद्ध इत्यर्थः; तद्यथा- हीनवृद्धो वातः, मध्यवृद्धं पित्तं, अधिकवृद्धः श्लेष्मा (१); हीनवृद्धो वातः, मध्यवृद्धः श्लेष्मा, अधिकवृद्धं पित्तं (२); हीनवृद्धं पित्तं, अधिकवृद्धो वातः, मध्यवृद्धः श्लेष्मा (३), मध्यवृद्धो वातः, हीनवृद्धं पित्तं, अधिकवृद्धोः श्लेष्मा (४); हीनवृद्धः श्लेष्मा, अधिकवृद्धं पित्तं, मध्यवृद्धो वातः (५); अधिकवृद्धो वातः, मध्यवृद्धं पित्तं हीनवृद्धः श्लेष्मा ६| सर्वदोषैः समवृद्धैरेकः| उक्तं च तन्त्रान्तरे- ‘द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश”- इति| पञ्चाशदित्यादि| एवमनेन प्रकारेण क्षयमागतैः पञ्चविंशतिदोषभेदैः सह पञ्चाशद्भवन्ति| तद्यथा- वातपित्तकफैरेकैकैः क्षीणैस्त्रयो भेदा भवन्ति, द्विशो नव प्रोच्यन्ते| तद्यथा- वातपित्ते समक्षीणे स्वस्थः श्लेष्मा (१), वातश्लेष्माणौ समक्षीणौ स्वस्थं पित्तं (२), पित्तश्लेष्माणौ समहीनौ स्वस्थे वातः ३| अधिकक्षीणाः षट्; तद्यथा- वातपित्तयोः क्षीणयोर्वातोऽधिकक्षीणः स्वस्थः श्लेष्मा (१), वातपित्तयोः क्षीणयोः पित्तमधिकक्षीणं स्वस्थः श्लेष्मा (२), वातश्लेष्माणोः क्षीणयोर्वातोऽधिकक्षीणः स्वस्थं पित्तं (३), वातश्लेष्मणोः क्षीणयोः श्लेष्माऽधिकक्षीणः स्वस्थं पित्तं (४), पित्तश्लेश्मणोः क्षीणयोः पित्तमधिकक्षीणं स्वस्थो वातः (५), पित्तश्लेष्मणोः क्षीणयोः श्लेष्मऽधिकक्षीणः स्वस्थो वातः (६)| अथ क्षीणदोषत्रयभेदास्त्रयोदश प्रोच्यन्ते; तत्र- त्रिभिरपि समक्षीणैरेकः; अधिकैकैकक्षीणैश्च त्रयः| यथा- वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां वातोऽधिकक्षीणः (१), वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां पित्तमधिकक्षीणं (२), वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां श्लेष्मा अधिकक्षीणः (३)| अथाधिकक्षीणद्विदोषाः; तद्यथा- वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां वातपित्ते अधिकक्षीणे (१), वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां वातश्लेष्मणावधिकक्षीणौ (२), वातपित्तश्लेष्मणां क्षीणानां पित्तश्लेष्माणावधिकक्षीणौ (३)| अथ हीनमध्योल्बणक्षीणाः षट् प्रोच्यन्ते; तद्यथा,- हीनक्षीणो वातः, मध्यक्षीणं पित्तं, अधिकक्षीणः श्लेष्मा (१); मध्यक्षीणो वातः, हीनक्षीणं पित्तं, अधिकक्षीणः श्लेष्मा (२); अधिकक्षीणो वातः, मध्यक्षीणं पित्तं हीनक्षीणः श्लेष्मा (३); हीनक्षीणो वातः, अधिकक्षीणं पित्तं मध्यक्षीणः श्लेष्मा (४); अधिकक्षीणो वातः, हीनक्षीणं पित्तं, मध्यक्षीणः श्लेष्मा (५); मध्यक्षीणो वातः, अधिकक्षीणं पित्तं, हीनक्षीणः श्लेष्मा (६)| क्षीणेत्यादि अत्र मध्यशब्देन स्वस्थोऽभिधीयते, अधिकशब्देन च वृद्धः| तत्र क्षीणमध्याधिकभेदेन षट्| तद्यथा- क्षीणो वातः, स्वस्थं पित्तं, वृद्धः श्लेष्मा (१); क्षीणो वातः, वृद्धं पित्तं, स्वस्थः श्लेष्मा (२); स्वस्थो वातः, पित्तम् क्षीणं, वृद्धः श्लेष्मा (३); वृद्धो वातः, क्षीणं पित्तं, स्वस्थः, श्लेष्मा (४); स्वस्थो वातः, पित्तं वृद्धं, क्षीणः श्लेष्मा (५); वृद्धो वातः, स्वस्थं पित्तं, क्षीणः श्लेष्मा (६)| अथ द्विक्षीणैकवृद्धास्त्रीनाह- वातपित्ते क्षीणे वृद्धः श्लेष्मा (१), वातश्लेष्माणौ क्षीणौ पित्तं वृद्धं (२), पित्तश्लेष्माणौ क्षीणौ वातो वृद्धः (३)| अथ द्विवृद्धैकक्षीणानाह- वातपित्ते वृद्धे क्षीणः श्लेष्मा (१), वातश्लेष्माणौ वृद्धौ क्षीणं पित्तं (२), पित्तश्लेष्माणौ वृद्धौ क्षीणो वातः (३)| एवमनेन प्रकारेण, समाख्याताः कथिताः, त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः| स्वस्थैस्तु वातपित्तश्लेष्मभिः स्वास्थ्यं त्रिषष्टमिति अयमेवार्थः श्लोकैरुच्यते| तद्यथा- पृथग्वृद्धैर्मरुत्पित्तककैर्भेदत्रयं भवेत्| संसर्गे तु भवत्येषां भेदस्तुल्याधिकेन च||१|| वातपित्ते समे वृद्धे समावेवं मरुत्कफौ| समौ पित्तकफावेवं स्युस्त्रयस्तुल्यवृद्धितः||२|| वृद्धिङ्गते मरुत्पित्ते पवनस्त्वधिकस्तयोः| अन्यस्मिन् पित्तमधिकं वृद्धयोर्वातपित्तयोः||३|| वृद्धौ समीरणकफावेतयोरधिकोऽनिलः| अधिके तु तयोरेव भवेद्भेदान्तरं कफे||४|| वृद्धौ पित्तकफौ तद्वदेतयोः पित्तमुत्कटम्|| वृद्धयोरेतयोरेव बलासस्त्वधिकः पुनः||५|| इत्येकाधिकसंसर्गदोषभेदा भवन्ति षट्| एवमेतैः समुद्दिष्टा भेदास्तुल्याधिकैर्नव||६|| पूर्वैः सह भवन्त्येवं विकल्पा द्वौ तथा दश| सन्निपातेषु जायन्ते दोषभेदास्त्रयोदश| एकस्तत्र विकल्पः स्याद्वृद्धिम्प्राप्तैः समैस्त्रिभिः| वृद्धिङ्गतेषु सर्वेषु तेषु वृद्धतमो मरुत्||७|| पुनः पित्तं पुनः श्लेष्मेत्येकाधिकतमैस्त्रयः| प्रवृद्धे वातपित्ते च भेदोऽन्यस्मिन् बलासतः||८|| मरुत्कफौ तथा पित्ताद्वातः पित्तकफादपि| आधिक्येन द्वयोरेवं दोषभेदास्त्रयो मताः||९|| हीनमध्याधिकैर्दोषैर्विकल्पाः सम्भवन्ति षट्| अन्योन्यापेक्षया तेषां हीनवृद्धः समीरणः||१०|| मध्यवृद्धं तथा पित्तं श्लेष्मा तत्राधिको मतः| मध्यः समीरणोऽन्यस्मिन् हीनं पित्तं कफोऽधिकः||११|| मध्यं पित्तं मरुत्तीव्रः स्वल्पः श्लेष्माऽपरत्र तु| मध्यः श्लेष्मोल्बणं पित्तं हीनो वातस्तथा स्थितः ||१२|| मध्यः श्लेष्मोल्बणो वायुः पित्तं हीनं तथा स्थितम्||१३|| मध्यवातोऽधिकं पित्तं हीनवृद्धस्तथा कफः| एवमेते भवन्त्यत्र सन्निपातास्त्रयोदश||१४|| पूर्वैर्द्वादशभिः सार्धं विकल्पाः पञ्चविंशतिः| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषैः स्युः पञ्चविंशतिः ||१५|| क्षीणस्वस्थाधिकैरेभिर्दोषभेदा भवन्ति षट्| क्षीणः समीरणस्तत्र स्वस्थं पित्तं कफोऽधिकः||१६|| क्षीणो वायुः कफः स्वस्थः पित्तमत्राधिकं तथा| क्षीणं पित्तं मरुत् स्वस्थो भेदोऽन्यस्मिन् बली कफः||१७|| क्षीणं पित्तं कफः स्वस्थः प्रवृद्धस्त्वधिको मरुत्| श्लेष्मा क्षीणोऽनिलः स्वस्थः पित्तमत्र तथोल्बणम्||१८|| कफः क्षीणः समं पित्तं प्रवृद्धस्तु समीरणः| क्षीणस्वस्थाधिकैरेवं भेदाः षट् परिकीर्तिता||१९|| क्षयङ्गते मरुत्पित्ते प्राप्तो वृद्धिं तथा कफः| क्षीणौ समीरणकफौ तथा स्यात् पित्तमुत्कटम्||२०|| क्षीणौ पित्तकफौ तद्वन्नभस्वान् स्यात्तु वृद्धिमान्| द्वौ क्षीणावेकवृद्धश्च भेदत्रयमिति स्मृतम्||२१|| वातपित्ते गते वृद्धिं सम्प्राप्तश्च क्षयं कफः| वृद्धौ वातकफौ तद्वत् पित्तं चाथ क्षयं गतम्||२२|| तद्वत् पित्तकफौ वृद्धौ प्रक्षीणः पवनः पुनः| एकक्षीणद्विवृद्धैश्च त्रयो भेदा भवन्त्यमी||२३|| क्षीणमध्याधिकैस्त्वेवं भेदा द्वादश कीर्तिताः| प्रकृतिस्थैः समीराद्यैस्तथैकः परिकीर्तितः||२४|| त्रिषष्टिर्दोषभेदानामिति सम्यङ्निरूपिता|| इति| एतेषां वातपित्तश्लेष्मणां वृद्धक्षीणानां लक्षणान्युच्यन्ते- तद्यथा- वातवृद्धौ वाग्बाहुल्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमूष्मकामिता निद्रानाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं चेति, पित्तवृद्धौ पीतावभासता सन्तापः शीतकामित्वमल्पनिद्रता मूर्च्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति, श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्ध्यस्थिविश्लेषश्च| वातक्षये मन्दचेष्टता अल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसञ्ज्ञता च, पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च, श्लेष्मक्षये रूक्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशिरसां शून्यता सन्धिशैथिल्यं तृष्णा दौर्बल्यं च| एवमेतैर्लक्षणैः प्रकृतिसमसमवेतानां वृद्धानां क्षीणानां च वातपित्तश्लेष्मणामवगमो मिश्रैश्च लक्षणैः संसर्गसन्निपातावगम इति| क्षीणमध्याधिकद्व्येकक्षीणवृद्धानां केषाञ्चिल्लक्षणानि लिख्यन्ते| तद्यथा- एको वृद्धः समश्चैकः क्षीणस्त्वेको यदा भवेत्| क्षीण एकः प्रवृद्धौ द्वौ क्षीणौ द्वौ वृद्धिमांस्तथा||२५|| एक एव स्थितस्तत्र व्यक्तरूपेण देहिनि| प्रवृद्धो मारुतः पित्तं प्रकृतिस्थं कफक्षये||२६|| गृहीत्वा स्थानतो यत्र यत्राङ्गेषु विसर्पति| तत्र तत्रास्थिरो दाहः श्रमः स्वेदो बलक्षयः||२७|| क्षीणे पित्ते यदा वायुर्वृद्धावस्थः समं कफम्| विकर्षति तदा शूलं शैत्यमत्यन्तगौरवम्||२८|| वृद्धं कफक्षये पित्तं प्रकृतिस्थं प्रभञ्जनम्|| यदा रुणद्ध्यस्य तदा दाहः शूलः प्रजायते||२९|| वृद्धं वातक्षये पित्तं प्रकृतिस्थं यदा कफम्| निरुणद्धि तदा तस्य स्युस्तन्द्रागौरवज्वराः||३०|| श्लेष्मा वृद्धो यदा वायुः समः पित्तपरिक्षये| निरुणद्धि तदा तस्य गौरवं शीतकज्वरम्||३१|| कफोऽनिलक्षये पित्तं प्रकृतिस्थं यदा बली| निरुणद्धि तदा तस्य मृद्वग्नित्वं शिरोव्यथा||३२|| प्रलापो गुरुता तन्द्रा निद्रा स्यात्तु सुहृद्रुजा| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नखादीनां च पीतता||३३|| कफः पित्तेन संयुक्तो बलहानिं भृशं क्षयम्| करोत्यपाकमरुचिं गौरवं गात्रसादताम्||३४|| मारुतेन युतः श्लेष्मा हीनपित्तः समाचरन्| करोति मृदुतां वह्नेर्भक्ते नान्नाभिलाषिताम्||३५|| वेपनं गौरवं स्तम्भशैत्यतोदांस्तथाऽचिरात्| शुक्लत्वं च नखादीनां पारुष्यं वपुषोऽपि च||३६|| कुपितौ पित्तपवनौ परिक्षीणकफे यदा| उद्वेष्टनं श्रमं तोदं कुरुते स्फोटनं तथा||३७|| तथाऽङ्गमर्ददाहौ च चोषं दूयनधूपने| श्लेष्माऽपिधत्ते स्रोतांसि यदा पित्तानिलक्षये||३८|| चेष्टानाशं तदा कुर्यान्मूर्च्छां वाग्भङ्गमेव च| देहौजः स्रंसयत् पित्तं वातश्लेष्मक्ष्ये तृषाम्||३९|| कुर्यादिन्द्रियदौर्बल्यं मूर्च्छां ग्लानिं क्रियाक्षयम्| मर्माणि पीडयन् वायुः श्लेष्मपित्तपरिक्षये||४०|| सञ्ज्ञाप्रणाशं कुरुते प्रकम्पं विदधाति च| दर्शयन्ति प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दोषा हि केवलम्||४१|| क्षीणा जहति लिङ्ग स्वं समाः स्वं कर्म कुर्वते| समं रक्षञ्जयन् वृद्धं क्षीणं दोषं च वर्धयन्||४२|| विधिनाऽनेन विषमं सन्निपातं जयेद्भिषक्| इति||१०-११||-
Meaning of the commentary
The commentary explains how the sixty-two arise. Singly: one dosha aggravated and the other two normal (vāta alone, pitta alone, kapha alone: 3). Pairs: with two equally increased and the third normal (3); with one of the two more increased (6); total nine. All three: thirteen (all three equal: 1; one dominant: 3; two dominant: 3; graded low-middle-high in six orders: 6). So the aggravated varieties total 25 (3+9+13). Likewise for declined doshas: 3 singly, 9 in pairs, 13 all-three, totalling 25; 25 + 25 = 50. Then the mixed states of decline, normal and increase (six with one declined, one normal, one increased; three with two declined and one increased; three with two increased and one declined) add 12, giving 62, with the balanced (all-normal) state the sixty-third, health. The commentary quotes a long series of verses stating the same enumeration, and it lists signs: in vāta increase, much talk, thinness, dusky colour, twitching, love of warmth, loss of sleep, weakness and hard stool; in pitta increase, yellowish appearance, heat, desire for cold, little sleep, fainting, loss of strength, weak senses and yellow stool, urine and eyes; in kapha increase, whiteness, coldness, steadiness, heaviness, lassitude, drowsiness, sleep and joint and bone looseness; in vāta decrease, slow movement, little speech, lack of joy, confusion; in pitta decrease, poor warmth and digestion, lack of lustre; in kapha decrease, dryness, internal burning, emptiness of the stomach and head areas, loose joints, thirst and weakness. It also quotes verses on combined states, such as one dosha increased, one balanced and one decreased, and their effects (burning, pain, cold, heaviness, fever, headache, loss of digestion, tremor, stiffness and others), ending that a physician should treat by keeping the balanced dosha safe, reducing the increased and increasing the decreased.