கதமேதே த்விஷஷ்டிதா பவந்தீத்யாஹ- த்ரய ஏவேத்யாதி| தத்ர பதக் ப்ரத்யேகஂ, தோஷா வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஸ்த்ரய ஏவ, இதரௌ ச த்வௌ ஸ்வஸ்தாவிதி ஜ்ஞேயௌ| வத்தோ வாதஃ ஸ்வஸ்தௌ பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ (௧), வத்தஂ பித்தஂ ஸ்வஸ்தௌ வாதஶ்லேஷ்மாணௌ (௨), வத்தஃ ஶ்லேஷ்மா ஸ்வஸ்தே வாதபித்தே (௩), இதி| த்விஶோ நவ ஸமாதிகைரிதி தத்ர ஸமவத்தாப்யாஂ த்வாப்யாஂ தோஷாப்யாஂ த்ரயஃ ஸஂஸர்கா பவந்தி; யதா - வாதபித்தே ஸமே வத்தே ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதஶ்லேஷ்மாணௌ ஸமௌ வத்தௌ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௨), பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ ஸமௌ வத்தௌ ஸ்வஸ்தோ வாதஃ (௩), இதி| அந்யதராதிகவத்தாப்யாஂ ஷட் ; தத்யதா- வாதபித்தயோர்வத்தயோர்வாதோऽதிகோ வத்தஃ ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதபித்தயோர்வத்தயோஃ பித்தமதிகவத்தஂ ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௨), வாதஶ்லேஷ்மணோர்வத்தயோர்வாதோऽதிகவத்தஃ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௩), வாதஶ்லேஷ்மணோர்வத்தயோஃ ஶ்லேஷ்மாऽதிகவத்தஃ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௪), பித்தஶ்லேஷ்மணோர்வத்தயோஃ பித்தமதிகஂ வத்தஂ ஸ்வஸ்தோ வாதஃ (௫), பித்தஶ்லேஷ்மணோர்வத்தயோஃ ஶ்லேஷ்மா அதிகவத்தஃ ஸ்வஸ்தோ வாதஃ (௬)| த்ரிஶஸ்து வத்தைஸ்த்ரயோதஶ; தத்ர த்ரிபிரதிகைரேகஃ அதிகைகதோஷாஸ்த்ரயஃ, அதிகத்விதோஷாஸ்த்ரயஃ, ஸமமத்யோல்பணதோஷாஃ ஷட்| தத்யதா- வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தாநாஂ வாதோऽதிகவத்தஃ (௧), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தாநாஂ பித்தமதிகவத்தஂ (௨), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தாநாஂ ஶ்லேஷ்மாऽதிகவத்தஃ (௩)| அதாதிகத்விவத்ததோஷாஃ; தத்யதா- வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தாநாஂ வாதபித்தே அதிகவத்தே (௧), வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணாஂ வத்தாநாஂ வாதஶ்லேஷ்மாணௌ அதிகவத்தௌ (௨), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தாநாஂ பித்தஶ்லேஷ்மாணாவதிகவத்தௌ (௩)| க்ஷீணோ வாதஃ ஸ்வஸ்தௌ பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ (௧), க்ஷீணஂ பித்தஂ ஸ்வஸ்தௌ வாதஶ்லேஷ்மாணௌ (௨), க்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா ஸ்வஸ்தே வாதபிதே (௩), ஏவஂ பதக் த்ரய ஏவ| அத ஹீநமத்யோல்பணவத்தாஃ ஷடுச்யந்தே, தத்ர ஸமஃ ஸமவத்தோ ஹீநவத்த இத்யர்தஃ; தத்யதா- ஹீநவத்தோ வாதஃ, மத்யவத்தஂ பித்தஂ, அதிகவத்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧); ஹீநவத்தோ வாதஃ, மத்யவத்தஃ ஶ்லேஷ்மா, அதிகவத்தஂ பித்தஂ (௨); ஹீநவத்தஂ பித்தஂ, அதிகவத்தோ வாதஃ, மத்யவத்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௩), மத்யவத்தோ வாதஃ, ஹீநவத்தஂ பித்தஂ, அதிகவத்தோஃ ஶ்லேஷ்மா (௪); ஹீநவத்தஃ ஶ்லேஷ்மா, அதிகவத்தஂ பித்தஂ, மத்யவத்தோ வாதஃ (௫); அதிகவத்தோ வாதஃ, மத்யவத்தஂ பித்தஂ ஹீநவத்தஃ ஶ்லேஷ்மா ௬| ஸர்வதோஷைஃ ஸமவத்தைரேகஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே- ‘த்வ்யுல்பணைகோல்பணைஃ ஷட் ஸ்யுர்ஹீநமத்யாதிகைஶ்ச ஷட்| ஸமைஶ்சைகோ விகாராஸ்தே ஸந்நிபாதாஸ்த்ரயோதஶ”- இதி| பஞ்சாஶதித்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண க்ஷயமாகதைஃ பஞ்சவிஂஶதிதோஷபேதைஃ ஸஹ பஞ்சாஶத்பவந்தி| தத்யதா- வாதபித்தகபைரேகைகைஃ க்ஷீணைஸ்த்ரயோ பேதா பவந்தி, த்விஶோ நவ ப்ரோச்யந்தே| தத்யதா- வாதபித்தே ஸமக்ஷீணே ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதஶ்லேஷ்மாணௌ ஸமக்ஷீணௌ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௨), பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ ஸமஹீநௌ ஸ்வஸ்தே வாதஃ ௩| அதிகக்ஷீணாஃ ஷட்; தத்யதா- வாதபித்தயோஃ க்ஷீணயோர்வாதோऽதிகக்ஷீணஃ ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதபித்தயோஃ க்ஷீணயோஃ பித்தமதிகக்ஷீணஂ ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௨), வாதஶ்லேஷ்மாணோஃ க்ஷீணயோர்வாதோऽதிகக்ஷீணஃ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௩), வாதஶ்லேஷ்மணோஃ க்ஷீணயோஃ ஶ்லேஷ்மாऽதிகக்ஷீணஃ ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ (௪), பித்தஶ்லேஶ்மணோஃ க்ஷீணயோஃ பித்தமதிகக்ஷீணஂ ஸ்வஸ்தோ வாதஃ (௫), பித்தஶ்லேஷ்மணோஃ க்ஷீணயோஃ ஶ்லேஷ்மऽதிகக்ஷீணஃ ஸ்வஸ்தோ வாதஃ (௬)| அத க்ஷீணதோஷத்ரயபேதாஸ்த்ரயோதஶ ப்ரோச்யந்தே; தத்ர- த்ரிபிரபி ஸமக்ஷீணைரேகஃ; அதிகைகைகக்ஷீணைஶ்ச த்ரயஃ| யதா- வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ வாதோऽதிகக்ஷீணஃ (௧), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ பித்தமதிகக்ஷீணஂ (௨), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ ஶ்லேஷ்மா அதிகக்ஷீணஃ (௩)| அதாதிகக்ஷீணத்விதோஷாஃ; தத்யதா- வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ வாதபித்தே அதிகக்ஷீணே (௧), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ வாதஶ்லேஷ்மணாவதிகக்ஷீணௌ (௨), வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ க்ஷீணாநாஂ பித்தஶ்லேஷ்மாணாவதிகக்ஷீணௌ (௩)| அத ஹீநமத்யோல்பணக்ஷீணாஃ ஷட் ப்ரோச்யந்தே; தத்யதா,- ஹீநக்ஷீணோ வாதஃ, மத்யக்ஷீணஂ பித்தஂ, அதிகக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௧); மத்யக்ஷீணோ வாதஃ, ஹீநக்ஷீணஂ பித்தஂ, அதிகக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௨); அதிகக்ஷீணோ வாதஃ, மத்யக்ஷீணஂ பித்தஂ ஹீநக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௩); ஹீநக்ஷீணோ வாதஃ, அதிகக்ஷீணஂ பித்தஂ மத்யக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௪); அதிகக்ஷீணோ வாதஃ, ஹீநக்ஷீணஂ பித்தஂ, மத்யக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௫); மத்யக்ஷீணோ வாதஃ, அதிகக்ஷீணஂ பித்தஂ, ஹீநக்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௬)| க்ஷீணேத்யாதி அத்ர மத்யஶப்தேந ஸ்வஸ்தோऽபிதீயதே, அதிகஶப்தேந ச வத்தஃ| தத்ர க்ஷீணமத்யாதிகபேதேந ஷட்| தத்யதா- க்ஷீணோ வாதஃ, ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ, வத்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧); க்ஷீணோ வாதஃ, வத்தஂ பித்தஂ, ஸ்வஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௨); ஸ்வஸ்தோ வாதஃ, பித்தம் க்ஷீணஂ, வத்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௩); வத்தோ வாதஃ, க்ஷீணஂ பித்தஂ, ஸ்வஸ்தஃ, ஶ்லேஷ்மா (௪); ஸ்வஸ்தோ வாதஃ, பித்தஂ வத்தஂ, க்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௫); வத்தோ வாதஃ, ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ, க்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௬)| அத த்விக்ஷீணைகவத்தாஸ்த்ரீநாஹ- வாதபித்தே க்ஷீணே வத்தஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதஶ்லேஷ்மாணௌ க்ஷீணௌ பித்தஂ வத்தஂ (௨), பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ க்ஷீணௌ வாதோ வத்தஃ (௩)| அத த்விவத்தைகக்ஷீணாநாஹ- வாதபித்தே வத்தே க்ஷீணஃ ஶ்லேஷ்மா (௧), வாதஶ்லேஷ்மாணௌ வத்தௌ க்ஷீணஂ பித்தஂ (௨), பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ வத்தௌ க்ஷீணோ வாதஃ (௩)| ஏவமநேந ப்ரகாரேண, ஸமாக்யாதாஃ கதிதாஃ, த்ரயோ தோஷா வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ| ஸ்வஸ்தைஸ்து வாதபித்தஶ்லேஷ்மபிஃ ஸ்வாஸ்த்யஂ த்ரிஷஷ்டமிதி அயமேவார்தஃ ஶ்லோகைருச்யதே| தத்யதா- பதக்வத்தைர்மருத்பித்தககைர்பேதத்ரயஂ பவேத்| ஸஂஸர்கே து பவத்யேஷாஂ பேதஸ்துல்யாதிகேந ச||௧|| வாதபித்தே ஸமே வத்தே ஸமாவேவஂ மருத்கபௌ| ஸமௌ பித்தகபாவேவஂ ஸ்யுஸ்த்ரயஸ்துல்யவத்திதஃ||௨|| வத்திங்கதே மருத்பித்தே பவநஸ்த்வதிகஸ்தயோஃ| அந்யஸ்மிந் பித்தமதிகஂ வத்தயோர்வாதபித்தயோஃ||௩|| வத்தௌ ஸமீரணகபாவேதயோரதிகோऽநிலஃ| அதிகே து தயோரேவ பவேத்பேதாந்தரஂ கபே||௪|| வத்தௌ பித்தகபௌ தத்வதேதயோஃ பித்தமுத்கடம்|| வத்தயோரேதயோரேவ பலாஸஸ்த்வதிகஃ புநஃ||௫|| இத்யேகாதிகஸஂஸர்கதோஷபேதா பவந்தி ஷட்| ஏவமேதைஃ ஸமுத்திஷ்டா பேதாஸ்துல்யாதிகைர்நவ||௬|| பூர்வைஃ ஸஹ பவந்த்யேவஂ விகல்பா த்வௌ ததா தஶ| ஸந்நிபாதேஷு ஜாயந்தே தோஷபேதாஸ்த்ரயோதஶ| ஏகஸ்தத்ர விகல்பஃ ஸ்யாத்வத்திம்ப்ராப்தைஃ ஸமைஸ்த்ரிபிஃ| வத்திங்கதேஷு ஸர்வேஷு தேஷு வத்ததமோ மருத்||௭|| புநஃ பித்தஂ புநஃ ஶ்லேஷ்மேத்யேகாதிகதமைஸ்த்ரயஃ| ப்ரவத்தே வாதபித்தே ச பேதோऽந்யஸ்மிந் பலாஸதஃ||௮|| மருத்கபௌ ததா பித்தாத்வாதஃ பித்தகபாதபி| ஆதிக்யேந த்வயோரேவஂ தோஷபேதாஸ்த்ரயோ மதாஃ||௯|| ஹீநமத்யாதிகைர்தோஷைர்விகல்பாஃ ஸம்பவந்தி ஷட்| அந்யோந்யாபேக்ஷயா தேஷாஂ ஹீநவத்தஃ ஸமீரணஃ||௧௦|| மத்யவத்தஂ ததா பித்தஂ ஶ்லேஷ்மா தத்ராதிகோ மதஃ| மத்யஃ ஸமீரணோऽந்யஸ்மிந் ஹீநஂ பித்தஂ கபோऽதிகஃ||௧௧|| மத்யஂ பித்தஂ மருத்தீவ்ரஃ ஸ்வல்பஃ ஶ்லேஷ்மாऽபரத்ர து| மத்யஃ ஶ்லேஷ்மோல்பணஂ பித்தஂ ஹீநோ வாதஸ்ததா ஸ்திதஃ ||௧௨|| மத்யஃ ஶ்லேஷ்மோல்பணோ வாயுஃ பித்தஂ ஹீநஂ ததா ஸ்திதம்||௧௩|| மத்யவாதோऽதிகஂ பித்தஂ ஹீநவத்தஸ்ததா கபஃ| ஏவமேதே பவந்த்யத்ர ஸந்நிபாதாஸ்த்ரயோதஶ||௧௪|| பூர்வைர்த்வாதஶபிஃ ஸார்தஂ விகல்பாஃ பஞ்சவிஂஶதிஃ| யதா வத்தைஸ்ததா க்ஷீணைர்தோஷைஃ ஸ்யுஃ பஞ்சவிஂஶதிஃ ||௧௫|| க்ஷீணஸ்வஸ்தாதிகைரேபிர்தோஷபேதா பவந்தி ஷட்| க்ஷீணஃ ஸமீரணஸ்தத்ர ஸ்வஸ்தஂ பித்தஂ கபோऽதிகஃ||௧௬|| க்ஷீணோ வாயுஃ கபஃ ஸ்வஸ்தஃ பித்தமத்ராதிகஂ ததா| க்ஷீணஂ பித்தஂ மருத் ஸ்வஸ்தோ பேதோऽந்யஸ்மிந் பலீ கபஃ||௧௭|| க்ஷீணஂ பித்தஂ கபஃ ஸ்வஸ்தஃ ப்ரவத்தஸ்த்வதிகோ மருத்| ஶ்லேஷ்மா க்ஷீணோऽநிலஃ ஸ்வஸ்தஃ பித்தமத்ர ததோல்பணம்||௧௮|| கபஃ க்ஷீணஃ ஸமஂ பித்தஂ ப்ரவத்தஸ்து ஸமீரணஃ| க்ஷீணஸ்வஸ்தாதிகைரேவஂ பேதாஃ ஷட் பரிகீர்திதா||௧௯|| க்ஷயங்கதே மருத்பித்தே ப்ராப்தோ வத்திஂ ததா கபஃ| க்ஷீணௌ ஸமீரணகபௌ ததா ஸ்யாத் பித்தமுத்கடம்||௨௦|| க்ஷீணௌ பித்தகபௌ தத்வந்நபஸ்வாந் ஸ்யாத்து வத்திமாந்| த்வௌ க்ஷீணாவேகவத்தஶ்ச பேதத்ரயமிதி ஸ்மதம்||௨௧|| வாதபித்தே கதே வத்திஂ ஸம்ப்ராப்தஶ்ச க்ஷயஂ கபஃ| வத்தௌ வாதகபௌ தத்வத் பித்தஂ சாத க்ஷயஂ கதம்||௨௨|| தத்வத் பித்தகபௌ வத்தௌ ப்ரக்ஷீணஃ பவநஃ புநஃ| ஏகக்ஷீணத்விவத்தைஶ்ச த்ரயோ பேதா பவந்த்யமீ||௨௩|| க்ஷீணமத்யாதிகைஸ்த்வேவஂ பேதா த்வாதஶ கீர்திதாஃ| ப்ரகதிஸ்தைஃ ஸமீராத்யைஸ்ததைகஃ பரிகீர்திதஃ||௨௪|| த்ரிஷஷ்டிர்தோஷபேதாநாமிதி ஸம்யங்நிரூபிதா|| இதி| ஏதேஷாஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ வத்தக்ஷீணாநாஂ லக்ஷணாந்யுச்யந்தே- தத்யதா- வாதவத்தௌ வாக்பாஹுல்யஂ கார்ஶ்யஂ கார்ஷ்ண்யஂ காத்ரஸ்புரணமூஷ்மகாமிதா நித்ராநாஶோऽல்பபலத்வஂ காடவர்சஸ்த்வஂ சேதி, பித்தவத்தௌ பீதாவபாஸதா ஸந்தாபஃ ஶீதகாமித்வமல்பநித்ரதா மூர்ச்சா பலஹாநிரிந்த்ரியதௌர்பல்யஂ பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ சேதி, ஶ்லேஷ்மவத்தௌ ஶௌக்ல்யஂ ஶைத்யஂ ஸ்தைர்யஂ கௌரவமவஸாதஸ்தந்த்ரா நித்ரா ஸந்த்யஸ்திவிஶ்லேஷஶ்ச| வாதக்ஷயே மந்தசேஷ்டதா அல்பவாக்த்வமப்ரஹர்ஷோ மூடஸஞ்ஜ்ஞதா ச, பித்தக்ஷயே மந்தோஷ்மாக்நிதா நிஷ்ப்ரபதா ச, ஶ்லேஷ்மக்ஷயே ரூக்ஷதாऽந்தர்தாஹ ஆமாஶயேதரஶ்லேஷ்மாஶயஶிரஸாஂ ஶூந்யதா ஸந்திஶைதில்யஂ தஷ்ணா தௌர்பல்யஂ ச| ஏவமேதைர்லக்ஷணைஃ ப்ரகதிஸமஸமவேதாநாஂ வத்தாநாஂ க்ஷீணாநாஂ ச வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாமவகமோ மிஶ்ரைஶ்ச லக்ஷணைஃ ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாவகம இதி| க்ஷீணமத்யாதிகத்வ்யேகக்ஷீணவத்தாநாஂ கேஷாஞ்சில்லக்ஷணாநி லிக்யந்தே| தத்யதா- ஏகோ வத்தஃ ஸமஶ்சைகஃ க்ஷீணஸ்த்வேகோ யதா பவேத்| க்ஷீண ஏகஃ ப்ரவத்தௌ த்வௌ க்ஷீணௌ த்வௌ வத்திமாஂஸ்ததா||௨௫|| ஏக ஏவ ஸ்திதஸ்தத்ர வ்யக்தரூபேண தேஹிநி| ப்ரவத்தோ மாருதஃ பித்தஂ ப்ரகதிஸ்தஂ கபக்ஷயே||௨௬|| கஹீத்வா ஸ்தாநதோ யத்ர யத்ராங்கேஷு விஸர்பதி| தத்ர தத்ராஸ்திரோ தாஹஃ ஶ்ரமஃ ஸ்வேதோ பலக்ஷயஃ||௨௭|| க்ஷீணே பித்தே யதா வாயுர்வத்தாவஸ்தஃ ஸமஂ கபம்| விகர்ஷதி ததா ஶூலஂ ஶைத்யமத்யந்தகௌரவம்||௨௮|| வத்தஂ கபக்ஷயே பித்தஂ ப்ரகதிஸ்தஂ ப்ரபஞ்ஜநம்|| யதா ருணத்த்யஸ்ய ததா தாஹஃ ஶூலஃ ப்ரஜாயதே||௨௯|| வத்தஂ வாதக்ஷயே பித்தஂ ப்ரகதிஸ்தஂ யதா கபம்| நிருணத்தி ததா தஸ்ய ஸ்யுஸ்தந்த்ராகௌரவஜ்வராஃ||௩௦|| ஶ்லேஷ்மா வத்தோ யதா வாயுஃ ஸமஃ பித்தபரிக்ஷயே| நிருணத்தி ததா தஸ்ய கௌரவஂ ஶீதகஜ்வரம்||௩௧|| கபோऽநிலக்ஷயே பித்தஂ ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பலீ| நிருணத்தி ததா தஸ்ய மத்வக்நித்வஂ ஶிரோவ்யதா||௩௨|| ப்ரலாபோ குருதா தந்த்ரா நித்ரா ஸ்யாத்து ஸுஹத்ருஜா| ஷ்டீவநஂ பித்தகபயோர்நகாதீநாஂ ச பீததா||௩௩|| கபஃ பித்தேந ஸஂயுக்தோ பலஹாநிஂ பஶஂ க்ஷயம்| கரோத்யபாகமருசிஂ கௌரவஂ காத்ரஸாததாம்||௩௪|| மாருதேந யுதஃ ஶ்லேஷ்மா ஹீநபித்தஃ ஸமாசரந்| கரோதி மதுதாஂ வஹ்நேர்பக்தே நாந்நாபிலாஷிதாம்||௩௫|| வேபநஂ கௌரவஂ ஸ்தம்பஶைத்யதோதாஂஸ்ததாऽசிராத்| ஶுக்லத்வஂ ச நகாதீநாஂ பாருஷ்யஂ வபுஷோऽபி ச||௩௬|| குபிதௌ பித்தபவநௌ பரிக்ஷீணகபே யதா| உத்வேஷ்டநஂ ஶ்ரமஂ தோதஂ குருதே ஸ்போடநஂ ததா||௩௭|| ததாऽங்கமர்ததாஹௌ ச சோஷஂ தூயநதூபநே| ஶ்லேஷ்மாऽபிதத்தே ஸ்ரோதாஂஸி யதா பித்தாநிலக்ஷயே||௩௮|| சேஷ்டாநாஶஂ ததா குர்யாந்மூர்ச்சாஂ வாக்பங்கமேவ ச| தேஹௌஜஃ ஸ்ரஂஸயத் பித்தஂ வாதஶ்லேஷ்மக்ஷ்யே தஷாம்||௩௯|| குர்யாதிந்த்ரியதௌர்பல்யஂ மூர்ச்சாஂ க்லாநிஂ க்ரியாக்ஷயம்| மர்மாணி பீடயந் வாயுஃ ஶ்லேஷ்மபித்தபரிக்ஷயே||௪௦|| ஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணாஶஂ குருதே ப்ரகம்பஂ விததாதி ச| தர்ஶயந்தி ப்ரவத்தாஃ ஸ்வஂ லிங்கஂ தோஷா ஹி கேவலம்||௪௧|| க்ஷீணா ஜஹதி லிங்க ஸ்வஂ ஸமாஃ ஸ்வஂ கர்ம குர்வதே| ஸமஂ ரக்ஷஞ்ஜயந் வத்தஂ க்ஷீணஂ தோஷஂ ச வர்தயந்||௪௨|| விதிநாऽநேந விஷமஂ ஸந்நிபாதஂ ஜயேத்பிஷக்| இதி||௧௦-௧௧||-
Meaning of the commentary
The commentary explains how the sixty-two arise. Singly: one dosha aggravated and the other two normal (vāta alone, pitta alone, kapha alone: 3). Pairs: with two equally increased and the third normal (3); with one of the two more increased (6); total nine. All three: thirteen (all three equal: 1; one dominant: 3; two dominant: 3; graded low-middle-high in six orders: 6). So the aggravated varieties total 25 (3+9+13). Likewise for declined doshas: 3 singly, 9 in pairs, 13 all-three, totalling 25; 25 + 25 = 50. Then the mixed states of decline, normal and increase (six with one declined, one normal, one increased; three with two declined and one increased; three with two increased and one declined) add 12, giving 62, with the balanced (all-normal) state the sixty-third, health. The commentary quotes a long series of verses stating the same enumeration, and it lists signs: in vāta increase, much talk, thinness, dusky colour, twitching, love of warmth, loss of sleep, weakness and hard stool; in pitta increase, yellowish appearance, heat, desire for cold, little sleep, fainting, loss of strength, weak senses and yellow stool, urine and eyes; in kapha increase, whiteness, coldness, steadiness, heaviness, lassitude, drowsiness, sleep and joint and bone looseness; in vāta decrease, slow movement, little speech, lack of joy, confusion; in pitta decrease, poor warmth and digestion, lack of lustre; in kapha decrease, dryness, internal burning, emptiness of the stomach and head areas, loose joints, thirst and weakness. It also quotes verses on combined states, such as one dosha increased, one balanced and one decreased, and their effects (burning, pain, cold, heaviness, fever, headache, loss of digestion, tremor, stiffness and others), ending that a physician should treat by keeping the balanced dosha safe, reducing the increased and increasing the decreased.