૬૬. દોષભેદવિકલ્પાધ્યાયઃ

તન્ત્રયુત્તયનન્તરં પરિશિષ્ટત્વાદ્દોષભેદાધ્યાયારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| અથેત્યાદિકં પૂર્વવહ્યાખ્યેયમ્| ધાતૂન્ દૂષયન્તીતિ દોષા વાતાદયઃ, તેષાં ભેદઃ પૃથક્સંસર્ગસન્નિપાતભેદેન, તસ્ય વિકલ્પનમેકૈકદ્યનુગમનેન નાનાત્વકરણં પ્રપઞ્ચનં દોષભેદવિકલ્પઃ, તમધિકૃત્ય કૃતઃ, તમ્||૧-૨||

અષ્ટાઙ્ગેત્યાદિ| અષ્ટાઙ્ગાનિ શલ્યાદીનિ વાજીકરણાન્તાનિ, તાન્યેવ વેદ આયુર્વેદઃ, તેન તત્ર વા વિદ્વાન્ યસ્તમ્| મહૌજસં મહાપ્રભાવમ્| સૂક્ષ્મા લીનાર્થાઃ , અગાધા દુરવગાહા યે આગમા એવોદધયસ્તે સન્ત્યસ્મિન્નિતિ| શ્રીમાનિતિ રાજશ્રિયા બ્રાહ્વયા વા અલઙ્કૃતઃ| નનુ, વિશ્વામિત્રો ગાધિરાજઃ, તત્સુતત્વેન રાજશ્રિયા યોગો યુક્તઃ, કથં બ્રાહ્મ્યા શ્રિયેતિ? સત્યં, વિશ્વામિત્રસ્ય બ્રાહ્મણ્યં તપસા, તતો બ્રાહ્મ્યા શ્રિયા યોગો યુક્ત એવ| અન્યે તુ ક્ષત્રિયાણાં બ્રહ્મર્ષિજાતત્વેનોભયયોગ ઇતિ મન્યન્તે, અપરે તુ વિદ્યાસમાપ્ત્યા બ્રાહ્મયા શ્રિયા યોગ ઇતિ મન્યન્તે| તથા ચોક્તમ્- “વિદ્યાસમાપ્તૌ બ્રાહ્મં વા સત્ત્વમાર્ષમથાપિ વા| ધ્રુવમાવિશતિ જ્ઞાનાત્તસ્માદ્વૈદ્યો દ્વિજઃ સ્મૃતઃ”- ઇતિ||૩||-

દ્વિષષ્ટિરિત્યાદિ| પુરસ્તાત્પરિકીર્તિતાઃ ઇતિ રસભેદવિકલ્પે| કુતો દ્વિષષ્ટિર્દોષભેદાસ્ત્રિષષ્ટી રસભેદા ઇતિ? ઉચ્યતે- ‘દ્વિષષ્ટિર્દોષભેદાઃ સ્યૂ રસભેદાસ્ત્રિષષ્ટિધા| સ્વાસ્થ્યં ત્રિષષ્ટં વિજ્ઞેયં તત્ર ષડ્રસયોજનમ્’- ઇતિ| કતિ તત્રૈકશો જ્ઞેયા દ્વિશો વાઽપ્યથવા ત્રિશ ઇત્યાહ- ‘એકશઃ ષટ્ દ્વિશસ્ત્વેકવિંશતિશ્ચતુરન્વિતા| ત્રિશો દ્વાત્રિંશદિત્યેવં ત્રયો દોષાસ્ત્રિષષ્ટિધા’- ઇત||૪||-

શિષ્યપ્રશ્નમાકર્ણ્ય ગુરુરાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્યેતિ સુશ્રુતસ્ય| તત્ ઇતિ પૂર્વોક્તમ્| સંશયચ્છિદિતિ સન્દેહચ્છેત્તા| પ્રીતાત્મા તૃપ્તાન્તઃકરણઃ| નૃપશાર્દૂલો રાજસત્તમઃ| તત્ત્વત ઇતિ યથાર્થભાવેન||૫||-

કિમાહ ભગવાનિત્યાહ- ત્રય ઇત્યાદિ| ત્રયો દોષા વાતાદયઃ, ધાતવઃ સપ્ત રસાદયઃ| અવ્યાપન્ના અવિકૃતિઙ્ગતાઃ| રસૈર્હિતૈરિતિ મધુરાદિરસૈઃ પથ્યૈરિત્યર્થઃ| નનુ, યથાપ્રશ્નં પ્રત્યુત્તરે વાચ્યે કિમર્થં કતિ તત્રૈકશ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરાર્થે ત્રયો દોષા ઇત્યાદ્યભિધાનમ્? ઉચ્યતે- ધાતૂનાં મલાનાં ચ દોષસંસર્ગે દોષવ્યપદેશ ઇત્યાદિપ્રતિપાદનાર્થં; અત એવાસૃજા સહ પુરા પઞ્ચદશ પ્રસરા અભિહિતાઃ| યદ્યેવં તર્હિ માંસાદિભિઃ સહ પ્રસરઃ કુતો ન કીર્તિતઃ? ઉચ્યતે- અસઙ્ખ્યેયત્વાત્| અથ કથં તદધિગન્તવ્યમિતિ ચેત્, દોષલિઙ્ગેનૈવ| તથા ચાત્ર વક્ષ્યતિ- તસ્માત્ પ્રસઙ્ગં સંયમ્યેત્યાદિ| નનુ, દોષધાતુમલમૂલં હિ શરીરમિત્યનેનૈવ દોષાદિકાર્યત્વમભિહિતં; ન ચ શરીરાદ્દેહો ભિન્નાર્થઃ, તયોઃ પર્યાયશબ્દત્વાત્; તત્કથં પુનરુચ્યતે- એતે દેહં ધારયન્તીતિ? ઉચ્યતે- દેહશબ્દેનાત્ર કર્મપુરુષસ્ય ચિકિત્સાધિકૃતસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્||૬||-

કીદૃશઃ પુનરયં દેહશબ્દાભિઘેયઃ કર્મપુરુષ ઇતિ પૂર્વપ્રતિપાદિતસ્યૈવ કર્મપુરુષસ્ય સ્વરૂપં વાચ્યં, તત્પ્રસઙ્ગેનાપરમપિ પ્રાણાદિકં યત્તત્પ્રતિપાદયિતું સુખસ્મરણાર્થં પ્રતિપાદયતિ- પુરુષ ઇત્યાદિ| અત્રૈકે કલાશબ્દેન પઞ્ચભૂતાનિ એકાદશેન્દ્રિયાણીતિ ષોડશવિકારા ઇતિ વ્યાચક્ષતે, પરમેતન્નાયુર્વેદે પ્રમાણીકૃતમ્| અન્યે તુ કલાશબ્દમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વામનન્તિ- શિરોગ્રીવાપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરાંસીત્યષ્ટાઙ્ગાનિ, ચિબુકનાસૌષ્ઠવઙ્ક્ષણાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપાર્ષ્ણિગુલ્ફાઃ પ્રત્યઙ્ગાનીતિ| સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રાભિપ્રાયાનુવર્તિભિરાચાર્યૈઃ કલાશબ્દો ગુણવાચી પઠિતઃ| તે ચ સર્વભૂતચિન્તાશારીરોક્તસુખદુઃખેચ્છોદ્વેગપ્રયત્નાદીન્ ષોડશગુણાનાચક્ષતે | ચતુષ્પાદં ષોડશકલં ભેષજં ચરકાચાર્યેણોક્તં; તત્ર ષોડશકલં ષોડશગુણમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રાણાશ્ચૈકાદશેતિ અગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેતિ પ્રાણાઃ| યોઽસૌ ભૂતાત્મા સ એવ ષોડશકલઃ, સંયોગિન એવ પ્રાણવ્યપદેશભાજઃ, ઇત્યેકાદશત્વમ્| રોગાણાં તુ સહસ્રં યચ્છતં વિંશતિરેવ ચેતિ વિશત્યધિકૈકાદશશતાનિ રોગાણામ્| અત્ર સૌશ્રુતે તન્ત્રે ષટ્સ્થાનેષુ પ્રોક્તા રોગાઃ શ્લોકૈરભિધીયન્તે|- ‘હીનાતિદગ્ધૈઃ ક્ષારેણ, ત્રયઃ પ્લુષ્ટાદયોઽગ્નિના| ચતુર્થો ધૂમવિહતઃ પઞ્ચ શોણિતદુષ્ટયઃ||૧|| દોષધાતુમલાદીનાં દ્વાત્રિંશત્ ક્ષયવૃદ્ધિતઃ| દ્વે સ્થૌલ્યકાર્શ્યે ત્રિવિધો વિસ્રંસાદ્યો બલક્ષયઃ||૨|| ષટ્ શોફાઃ ષડ્ વ્રણા વહ્નિત્રિતયં વિષમાદિકમ્| આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધમજીર્ણં ચ તથા ત્રિધા||૩|| ઇતિ ષટ્ષષ્ટિરાતઙ્કાઃ સૂત્રસ્થાને નિદર્શિતાઃ| આમપક્વાશયે શ્રોત્રે તથેન્દ્રિયચતુષ્ટયે||૪|| ત્વગામિષસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમજ્જસમ્ભવાઃ | શુક્રે ચૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગગતાઃ સપ્તાધિકા દશ||૫|| ત્રયોદશાવૃતૈરન્યૈર્દોષૈઃ સ્યુર્મારુતૈઃ ખલુ| ચતુર્વિધં વાતરક્તમાક્ષેપશ્ચાપતાનકઃ| પક્ષાઘાતોઽપતન્ત્રશ્ચ મન્યાસ્તમ્ભોઽર્દિતસ્તથા||૬|| ગૃધ્રસી સહ વિશ્વાચ્યા શિરઃ ક્રોષ્ટુકપૂર્વકમ્| ખઞ્જઃ પઙ્ગુઃ કલાયાખ્યઃ કણ્ટકઃ પાદદાહકૃત્||૭|| પાદહર્ષોઽવબાહુશ્ચ મૂકમિન્મિણગદ્ગદાઃ| તૂન્યાધ્માનદ્વયેઽષ્ઠીલાદ્વયમર્શાંસિ ષટ્ તથા||૮|| ચર્મકીલશ્ચતસ્રશ્ચાશ્મર્યઃ પઞ્ચ ભગન્દરાઃ| તથાઽષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ કિલાસાનિ પુનસ્ત્રિધા||૯|| પ્રમેહા વિસંહતિઃ પ્રોક્તાઃ પિડિકા નવ તત્કૃતાઃ| ઉદરાણિ તથાઽષ્ટૌ ચ મૂઢગર્ભસ્તથાઽષ્ટધા||૧૦|| બાહ્યા વિદ્રધયઃ ષટ્ સ્યુસ્તથાઽન્તઃસ્થાઃ સ્મૃતા દશ| વિસર્પનાડીસ્તનજાસ્તથૈવ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ||૧૧|| ગ્રન્થયઃ સપ્ત ચૈકા સ્યાદપચી સપ્તધાઽર્બુદમ્| ગલગણ્ડાસ્ત્રયઃ સપ્ત વૃદ્ધયઃ પરિકીર્તિતાઃ||૧૨|| ઉપદંશા મતાઃ પઞ્ચ શ્લીપદં ચ તથા ત્રિધા| ભગ્ના અષ્ટાદશ જ્ઞેયાઃ શૂકદોષાસ્તથૈવ ચ| ચત્વારિંશત્તથાઽષ્ટૌ ચ ક્ષુદ્રરોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ||૧૩|| અષ્ટાવોષ્ઠભવા દન્તમૂલેષુ દશ પઞ્ચ ચ||૧૪|| અષ્ટૌ દન્તેષુ જિહ્વાયાં પઞ્ચ તાલુગતા નવ| કણ્ઠે ચાષ્ટાદશ જ્ઞેયાશ્ચતુઃસર્વસરા ગદાઃ||૧૫|| એવં મુખે સપ્તષષ્ટિરિતિ સ્થાને દ્વિતીયકે| દ્વાચત્વારિંશદધિકા ત્રિશતી પરિકીર્તિતા||૧૬|| અષ્ટૌ શુક્રગતા રોગા અષ્ટાવાર્તવદુષ્ટયઃ| ચત્વારોઽસૃગ્દરાઃ પ્રોક્તા અપાતસ્ત્વપરાકૃતઃ||૧૭|| મક્કલ્લલીનશોષાશ્ચ નૈગમેશાહૃતસ્તથા| નાગોદરઃ સ્રુતિર્ગર્ભે શારીરે સપ્તવિંશતિઃ||૧૮|| અથ મેદોનિલાવેગાચ્છ્વયથુઃ સરુજશ્ચ યઃ| આઢ્યવાતઃ સર્વસરાઃ શોફાઃ પઞ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ| કર્ણપાલ્યામયાઃ પઞ્ચ ક્લૈબ્યમુક્તં ચતુર્વિધમ્ ||૧૯|| વાન્તરેચિતયોઃ પ્રોક્તા વ્યાપદો દશ પઞ્ચ ચ| ષણ્નેત્રપ્રણિધાનસ્ય નેત્રસ્યૈકાદશૈવ તુ||૨૦|| પઞ્ચ બસ્તિકૃતાસ્તત્ર ચત્વારઃ પીડને કૃતાઃ| એકાદશ દ્રવ્યકૃતાઃ સપ્ત શય્યાકૃતાસ્તથા||૨૧|| ચત્વારિંશચ્ચતસ્રશ્ચ વૈદ્યતો વ્યાપદસ્તથા| ક્રોધાયાસાદિકાઃ પઞ્ચ દશ ચાતુરહેતુકાઃ||૨૨|| સ્નેહસ્ય કારણાન્યષ્ટાવપ્રત્યાગમકૃન્તિ ચ| ઇતિ નેત્રાદિદોષેણ ષષ્ટિઃ સપ્ત સમાસતઃ||૨૩|| એવં ચિકિત્સિતસ્થાને રુજોઽષ્ટાનવતિસ્તથા| અન્નાદિરક્ષાવિજ્ઞાને વિંશતિર્વિષહેતુકાઃ||૨૪|| વેગાઃ સ્યુઃ સ્થાવરે દર્વીકરમણ્ડલિનાં વિષે| રાજિલવૈકરઞ્જાનાં પ્રત્યેકં સપ્ત સપ્ત ચ||૨૫|| મૂષિકાસ્તુ દશાષ્ટૌ ચ સપ્ત વેગા અલર્કજાઃ| સપ્તષષ્ટિશતં ચાત્ર કીટાનાં વિષદાયિનામ્ ||૨૬|| સપ્તચત્વારિંશદ્યુતં કલ્પસ્થાને શતદ્વયમ્| નવ સન્ધ્યાશ્રયાઃ પ્રોક્તા વર્ત્મજાશ્ચૈકવિંશતિઃ||૨૭|| શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ| સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ||૨૮|| બાહ્યજૌ દ્વૌ નેત્રરોગાવિતિ ષટ્સપ્તતિઃ સ્મૃતાઃ| કુકૂણકઃ શિશોરેવ કર્ણેઽષ્ટાવિંશતિર્નૃણામ્||૨૯|| એકત્રિંશદ્ઘ્રાણગતાઃ સપ્રતિશ્યાયપઞ્ચકાઃ| એકાદશ શિરોરોગાઃ પરં શાલાક્યસઞ્જ્ઞિતે||૩૦|| આતઙ્કાનાં શતં પ્રોક્તં ષટ્ચત્વારિંશતા યુતમ્| નવ બાલગ્રહા યોનિવ્યાપદો વિંશતિઃ સ્ત્રિયાઃ||૩૧|| એવં કુમારતન્ત્રેઽસ્મિન્નેકોનત્રિંશદામયાઃ| અષ્ટૌ જ્વરા હ્યતીસારાઃ ષટ્ ચતસ્રઃ પ્રવાહિકાઃ||૩૨|| ચત્વારો ગ્રહણીદોષા યક્ષ્મૈકો ગુલ્મપઞ્ચકમ્| હૃદ્રોગાઃ પઞ્ચ ચત્વારઃ પાણ્ડ્વાખ્યાઃ કામલાદ્વયમ્||૩૩|| હલીમકઃ પાનકી ચ રક્તપિતં ચતુર્વિધમ્| ષટ્પ્રકારા મતા મૂર્ચ્છા વિકારાઃ સપ્ત મદ્યજાઃ||૩૪|| દાહાઃ પઞ્ચ તૃષઃ સપ્ત છર્દયઃ પઞ્ચ દેહિનામ્| હિક્કાઃ શ્વાસાસ્તથા કાસાઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ||૩૫|| સ્વરભેદાસ્તથા ષટ્ સ્યુર્વિશતિઃ કૃમિજાતયઃ| નવોદાવર્તકા દૃષ્ટા વિસૂચ્યસ્તિસ્ર એવ ચ||૩૬|| આનાહૌ દ્વાવામવિટ્કૌ તથાઽરોચકપઞ્ચકમ્| મૂત્રાઘાતા દ્વાદશ સ્યુરિતિ કાયચિકિત્સિતે||૩૭|| આમયાનાં શતં પ્રોક્તં ચત્વારિંશચ્ચ સપ્ત ચ| દેવતા-દૈત્ય-ગન્ધર્વ-યક્ષ-પિત્ર-હિ-રક્ષસામ્||૩૮|| પિશચસ્યાભિષઙ્ગેણ ગદાશ્ચાષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ| અપસ્મારાશ્ચ ચત્વાર ઉન્માદાઃ ષડુદીરિતાઃ||૩૯|| અષ્ટાદશગદા ભૂતવિદ્યાયાં સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ| એવં હિ સૌશ્રુતે તન્ત્રે કાશીરાજેન કીર્તિતાઃ||૪૦|| રોગાણાં તુ સહસ્રં યચ્છતં વિંશતિરેવ ચ| વ્યાસતો વિસ્તરતઃ| હિશબ્દો હેત્વર્થે, યસ્માત્ કારણાત્||૭-૮||-

ભિન્ના ઇત્યાદિ| ભિન્ના ભેદઙ્ગતા દ્વિષષ્ટિધા ભવન્તીત્યર્થઃ| ત્રયો દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ| ગુણા ગુણમયાઃ સત્ત્વરજસ્તમોમયાઃ| તદ્યથા- રજોભૂયિષ્ઠો મારુતઃ, રજો હિ પ્રવર્તકં સર્વભાવાનાં; પિત્તં સત્ત્વોત્કટં, લઘુપ્રકાશકત્વાત્, રજોયુક્તં વેત્યેકે; કફઃ તમોબહુલઃ, ગુરુપ્રાવરણાત્મકત્વાદિત્યાહુર્ભિષજઃ| યદ્યેવં તત્ કથં કફપ્રકૃતિકે પુંસિ સત્ત્વગુણોપપન્નતા પઠિતા? ઉચ્યતે- ગુણાદ્વિતયમપિ કફે જ્ઞાતવ્યં, ‘સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ’ ઇત્યુક્તત્વાત્||૯||

કથમેતે દ્વિષષ્ટિધા ભવન્તીત્યાહ- ત્રય એવેત્યાદિ| તત્ર પૃથક્ પ્રત્યેકં, દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણસ્ત્રય એવ, ઇતરૌ ચ દ્વૌ સ્વસ્થાવિતિ જ્ઞેયૌ| વૃદ્ધો વાતઃ સ્વસ્થૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ (૧), વૃદ્ધં પિત્તં સ્વસ્થૌ વાતશ્લેષ્માણૌ (૨), વૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા સ્વસ્થે વાતપિત્તે (૩), ઇતિ| દ્વિશો નવ સમાધિકૈરિતિ તત્ર સમવૃદ્ધાભ્યાં દ્વાભ્યાં દોષાભ્યાં ત્રયઃ સંસર્ગા ભવન્તિ; યથા - વાતપિત્તે સમે વૃદ્ધે સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતશ્લેષ્માણૌ સમૌ વૃદ્ધૌ સ્વસ્થં પિત્તં (૨), પિત્તશ્લેષ્માણૌ સમૌ વૃદ્ધૌ સ્વસ્થો વાતઃ (૩), ઇતિ| અન્યતરાધિકવૃદ્ધાભ્યાં ષટ્ ; તદ્યથા- વાતપિત્તયોર્વૃદ્ધયોર્વાતોઽધિકો વૃદ્ધઃ સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતપિત્તયોર્વૃદ્ધયોઃ પિત્તમધિકવૃદ્ધં સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૨), વાતશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધયોર્વાતોઽધિકવૃદ્ધઃ સ્વસ્થં પિત્તં (૩), વાતશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધયોઃ શ્લેષ્માઽધિકવૃદ્ધઃ સ્વસ્થં પિત્તં (૪), પિત્તશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધયોઃ પિત્તમધિકં વૃદ્ધં સ્વસ્થો વાતઃ (૫), પિત્તશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધયોઃ શ્લેષ્મા અધિકવૃદ્ધઃ સ્વસ્થો વાતઃ (૬)| ત્રિશસ્તુ વૃદ્ધૈસ્ત્રયોદશ; તત્ર ત્રિભિરધિકૈરેકઃ અધિકૈકદોષાસ્ત્રયઃ, અધિકદ્વિદોષાસ્ત્રયઃ, સમમધ્યોલ્બણદોષાઃ ષટ્| તદ્યથા- વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધાનાં વાતોઽધિકવૃદ્ધઃ (૧), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધાનાં પિત્તમધિકવૃદ્ધં (૨), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધાનાં શ્લેષ્માઽધિકવૃદ્ધઃ (૩)| અથાધિકદ્વિવૃદ્ધદોષાઃ; તદ્યથા- વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધાનાં વાતપિત્તે અધિકવૃદ્ધે (૧), વાતપિત્તશ્લેષ્માણાં વૃદ્ધાનાં વાતશ્લેષ્માણૌ અધિકવૃદ્ધૌ (૨), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધાનાં પિત્તશ્લેષ્માણાવધિકવૃદ્ધૌ (૩)| ક્ષીણો વાતઃ સ્વસ્થૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ (૧), ક્ષીણં પિત્તં સ્વસ્થૌ વાતશ્લેષ્માણૌ (૨), ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા સ્વસ્થે વાતપિતે (૩), એવં પૃથક્ ત્રય એવ| અથ હીનમધ્યોલ્બણવૃદ્ધાઃ ષડુચ્યન્તે, તત્ર સમઃ સમવૃદ્ધો હીનવૃદ્ધ ઇત્યર્થઃ; તદ્યથા- હીનવૃદ્ધો વાતઃ, મધ્યવૃદ્ધં પિત્તં, અધિકવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા (૧); હીનવૃદ્ધો વાતઃ, મધ્યવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા, અધિકવૃદ્ધં પિત્તં (૨); હીનવૃદ્ધં પિત્તં, અધિકવૃદ્ધો વાતઃ, મધ્યવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા (૩), મધ્યવૃદ્ધો વાતઃ, હીનવૃદ્ધં પિત્તં, અધિકવૃદ્ધોઃ શ્લેષ્મા (૪); હીનવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા, અધિકવૃદ્ધં પિત્તં, મધ્યવૃદ્ધો વાતઃ (૫); અધિકવૃદ્ધો વાતઃ, મધ્યવૃદ્ધં પિત્તં હીનવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા ૬| સર્વદોષૈઃ સમવૃદ્ધૈરેકઃ| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે- ‘દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્| સમૈશ્ચૈકો વિકારાસ્તે સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ”- ઇતિ| પઞ્ચાશદિત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ ક્ષયમાગતૈઃ પઞ્ચવિંશતિદોષભેદૈઃ સહ પઞ્ચાશદ્ભવન્તિ| તદ્યથા- વાતપિત્તકફૈરેકૈકૈઃ ક્ષીણૈસ્ત્રયો ભેદા ભવન્તિ, દ્વિશો નવ પ્રોચ્યન્તે| તદ્યથા- વાતપિત્તે સમક્ષીણે સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતશ્લેષ્માણૌ સમક્ષીણૌ સ્વસ્થં પિત્તં (૨), પિત્તશ્લેષ્માણૌ સમહીનૌ સ્વસ્થે વાતઃ ૩| અધિકક્ષીણાઃ ષટ્; તદ્યથા- વાતપિત્તયોઃ ક્ષીણયોર્વાતોઽધિકક્ષીણઃ સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતપિત્તયોઃ ક્ષીણયોઃ પિત્તમધિકક્ષીણં સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૨), વાતશ્લેષ્માણોઃ ક્ષીણયોર્વાતોઽધિકક્ષીણઃ સ્વસ્થં પિત્તં (૩), વાતશ્લેષ્મણોઃ ક્ષીણયોઃ શ્લેષ્માઽધિકક્ષીણઃ સ્વસ્થં પિત્તં (૪), પિત્તશ્લેશ્મણોઃ ક્ષીણયોઃ પિત્તમધિકક્ષીણં સ્વસ્થો વાતઃ (૫), પિત્તશ્લેષ્મણોઃ ક્ષીણયોઃ શ્લેષ્મઽધિકક્ષીણઃ સ્વસ્થો વાતઃ (૬)| અથ ક્ષીણદોષત્રયભેદાસ્ત્રયોદશ પ્રોચ્યન્તે; તત્ર- ત્રિભિરપિ સમક્ષીણૈરેકઃ; અધિકૈકૈકક્ષીણૈશ્ચ ત્રયઃ| યથા- વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં વાતોઽધિકક્ષીણઃ (૧), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં પિત્તમધિકક્ષીણં (૨), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં શ્લેષ્મા અધિકક્ષીણઃ (૩)| અથાધિકક્ષીણદ્વિદોષાઃ; તદ્યથા- વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં વાતપિત્તે અધિકક્ષીણે (૧), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં વાતશ્લેષ્મણાવધિકક્ષીણૌ (૨), વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ક્ષીણાનાં પિત્તશ્લેષ્માણાવધિકક્ષીણૌ (૩)| અથ હીનમધ્યોલ્બણક્ષીણાઃ ષટ્ પ્રોચ્યન્તે; તદ્યથા,- હીનક્ષીણો વાતઃ, મધ્યક્ષીણં પિત્તં, અધિકક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૧); મધ્યક્ષીણો વાતઃ, હીનક્ષીણં પિત્તં, અધિકક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૨); અધિકક્ષીણો વાતઃ, મધ્યક્ષીણં પિત્તં હીનક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૩); હીનક્ષીણો વાતઃ, અધિકક્ષીણં પિત્તં મધ્યક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૪); અધિકક્ષીણો વાતઃ, હીનક્ષીણં પિત્તં, મધ્યક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૫); મધ્યક્ષીણો વાતઃ, અધિકક્ષીણં પિત્તં, હીનક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૬)| ક્ષીણેત્યાદિ અત્ર મધ્યશબ્દેન સ્વસ્થોઽભિધીયતે, અધિકશબ્દેન ચ વૃદ્ધઃ| તત્ર ક્ષીણમધ્યાધિકભેદેન ષટ્| તદ્યથા- ક્ષીણો વાતઃ, સ્વસ્થં પિત્તં, વૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા (૧); ક્ષીણો વાતઃ, વૃદ્ધં પિત્તં, સ્વસ્થઃ શ્લેષ્મા (૨); સ્વસ્થો વાતઃ, પિત્તમ્ ક્ષીણં, વૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા (૩); વૃદ્ધો વાતઃ, ક્ષીણં પિત્તં, સ્વસ્થઃ, શ્લેષ્મા (૪); સ્વસ્થો વાતઃ, પિત્તં વૃદ્ધં, ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૫); વૃદ્ધો વાતઃ, સ્વસ્થં પિત્તં, ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૬)| અથ દ્વિક્ષીણૈકવૃદ્ધાસ્ત્રીનાહ- વાતપિત્તે ક્ષીણે વૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતશ્લેષ્માણૌ ક્ષીણૌ પિત્તં વૃદ્ધં (૨), પિત્તશ્લેષ્માણૌ ક્ષીણૌ વાતો વૃદ્ધઃ (૩)| અથ દ્વિવૃદ્ધૈકક્ષીણાનાહ- વાતપિત્તે વૃદ્ધે ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા (૧), વાતશ્લેષ્માણૌ વૃદ્ધૌ ક્ષીણં પિત્તં (૨), પિત્તશ્લેષ્માણૌ વૃદ્ધૌ ક્ષીણો વાતઃ (૩)| એવમનેન પ્રકારેણ, સમાખ્યાતાઃ કથિતાઃ, ત્રયો દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ| સ્વસ્થૈસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ સ્વાસ્થ્યં ત્રિષષ્ટમિતિ અયમેવાર્થઃ શ્લોકૈરુચ્યતે| તદ્યથા- પૃથગ્વૃદ્ધૈર્મરુત્પિત્તકકૈર્ભેદત્રયં ભવેત્| સંસર્ગે તુ ભવત્યેષાં ભેદસ્તુલ્યાધિકેન ચ||૧|| વાતપિત્તે સમે વૃદ્ધે સમાવેવં મરુત્કફૌ| સમૌ પિત્તકફાવેવં સ્યુસ્ત્રયસ્તુલ્યવૃદ્ધિતઃ||૨|| વૃદ્ધિઙ્ગતે મરુત્પિત્તે પવનસ્ત્વધિકસ્તયોઃ| અન્યસ્મિન્ પિત્તમધિકં વૃદ્ધયોર્વાતપિત્તયોઃ||૩|| વૃદ્ધૌ સમીરણકફાવેતયોરધિકોઽનિલઃ| અધિકે તુ તયોરેવ ભવેદ્ભેદાન્તરં કફે||૪|| વૃદ્ધૌ પિત્તકફૌ તદ્વદેતયોઃ પિત્તમુત્કટમ્|| વૃદ્ધયોરેતયોરેવ બલાસસ્ત્વધિકઃ પુનઃ||૫|| ઇત્યેકાધિકસંસર્ગદોષભેદા ભવન્તિ ષટ્| એવમેતૈઃ સમુદ્દિષ્ટા ભેદાસ્તુલ્યાધિકૈર્નવ||૬|| પૂર્વૈઃ સહ ભવન્ત્યેવં વિકલ્પા દ્વૌ તથા દશ| સન્નિપાતેષુ જાયન્તે દોષભેદાસ્ત્રયોદશ| એકસ્તત્ર વિકલ્પઃ સ્યાદ્વૃદ્ધિમ્પ્રાપ્તૈઃ સમૈસ્ત્રિભિઃ| વૃદ્ધિઙ્ગતેષુ સર્વેષુ તેષુ વૃદ્ધતમો મરુત્||૭|| પુનઃ પિત્તં પુનઃ શ્લેષ્મેત્યેકાધિકતમૈસ્ત્રયઃ| પ્રવૃદ્ધે વાતપિત્તે ચ ભેદોઽન્યસ્મિન્ બલાસતઃ||૮|| મરુત્કફૌ તથા પિત્તાદ્વાતઃ પિત્તકફાદપિ| આધિક્યેન દ્વયોરેવં દોષભેદાસ્ત્રયો મતાઃ||૯|| હીનમધ્યાધિકૈર્દોષૈર્વિકલ્પાઃ સમ્ભવન્તિ ષટ્| અન્યોન્યાપેક્ષયા તેષાં હીનવૃદ્ધઃ સમીરણઃ||૧૦|| મધ્યવૃદ્ધં તથા પિત્તં શ્લેષ્મા તત્રાધિકો મતઃ| મધ્યઃ સમીરણોઽન્યસ્મિન્ હીનં પિત્તં કફોઽધિકઃ||૧૧|| મધ્યં પિત્તં મરુત્તીવ્રઃ સ્વલ્પઃ શ્લેષ્માઽપરત્ર તુ| મધ્યઃ શ્લેષ્મોલ્બણં પિત્તં હીનો વાતસ્તથા સ્થિતઃ ||૧૨|| મધ્યઃ શ્લેષ્મોલ્બણો વાયુઃ પિત્તં હીનં તથા સ્થિતમ્||૧૩|| મધ્યવાતોઽધિકં પિત્તં હીનવૃદ્ધસ્તથા કફઃ| એવમેતે ભવન્ત્યત્ર સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ||૧૪|| પૂર્વૈર્દ્વાદશભિઃ સાર્ધં વિકલ્પાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ| યથા વૃદ્ધૈસ્તથા ક્ષીણૈર્દોષૈઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ||૧૫|| ક્ષીણસ્વસ્થાધિકૈરેભિર્દોષભેદા ભવન્તિ ષટ્| ક્ષીણઃ સમીરણસ્તત્ર સ્વસ્થં પિત્તં કફોઽધિકઃ||૧૬|| ક્ષીણો વાયુઃ કફઃ સ્વસ્થઃ પિત્તમત્રાધિકં તથા| ક્ષીણં પિત્તં મરુત્ સ્વસ્થો ભેદોઽન્યસ્મિન્ બલી કફઃ||૧૭|| ક્ષીણં પિત્તં કફઃ સ્વસ્થઃ પ્રવૃદ્ધસ્ત્વધિકો મરુત્| શ્લેષ્મા ક્ષીણોઽનિલઃ સ્વસ્થઃ પિત્તમત્ર તથોલ્બણમ્||૧૮|| કફઃ ક્ષીણઃ સમં પિત્તં પ્રવૃદ્ધસ્તુ સમીરણઃ| ક્ષીણસ્વસ્થાધિકૈરેવં ભેદાઃ ષટ્ પરિકીર્તિતા||૧૯|| ક્ષયઙ્ગતે મરુત્પિત્તે પ્રાપ્તો વૃદ્ધિં તથા કફઃ| ક્ષીણૌ સમીરણકફૌ તથા સ્યાત્ પિત્તમુત્કટમ્||૨૦|| ક્ષીણૌ પિત્તકફૌ તદ્વન્નભસ્વાન્ સ્યાત્તુ વૃદ્ધિમાન્| દ્વૌ ક્ષીણાવેકવૃદ્ધશ્ચ ભેદત્રયમિતિ સ્મૃતમ્||૨૧|| વાતપિત્તે ગતે વૃદ્ધિં સમ્પ્રાપ્તશ્ચ ક્ષયં કફઃ| વૃદ્ધૌ વાતકફૌ તદ્વત્ પિત્તં ચાથ ક્ષયં ગતમ્||૨૨|| તદ્વત્ પિત્તકફૌ વૃદ્ધૌ પ્રક્ષીણઃ પવનઃ પુનઃ| એકક્ષીણદ્વિવૃદ્ધૈશ્ચ ત્રયો ભેદા ભવન્ત્યમી||૨૩|| ક્ષીણમધ્યાધિકૈસ્ત્વેવં ભેદા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ| પ્રકૃતિસ્થૈઃ સમીરાદ્યૈસ્તથૈકઃ પરિકીર્તિતઃ||૨૪|| ત્રિષષ્ટિર્દોષભેદાનામિતિ સમ્યઙ્નિરૂપિતા|| ઇતિ| એતેષાં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૃદ્ધક્ષીણાનાં લક્ષણાન્યુચ્યન્તે- તદ્યથા- વાતવૃદ્ધૌ વાગ્બાહુલ્યં કાર્શ્યં કાર્ષ્ણ્યં ગાત્રસ્ફુરણમૂષ્મકામિતા નિદ્રાનાશોઽલ્પબલત્વં ગાઢવર્ચસ્ત્વં ચેતિ, પિત્તવૃદ્ધૌ પીતાવભાસતા સન્તાપઃ શીતકામિત્વમલ્પનિદ્રતા મૂર્ચ્છા બલહાનિરિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચેતિ, શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ શૌક્લ્યં શૈત્યં સ્થૈર્યં ગૌરવમવસાદસ્તન્દ્રા નિદ્રા સન્ધ્યસ્થિવિશ્લેષશ્ચ| વાતક્ષયે મન્દચેષ્ટતા અલ્પવાક્ત્વમપ્રહર્ષો મૂઢસઞ્જ્ઞતા ચ, પિત્તક્ષયે મન્દોષ્માગ્નિતા નિષ્પ્રભતા ચ, શ્લેષ્મક્ષયે રૂક્ષતાઽન્તર્દાહ આમાશયેતરશ્લેષ્માશયશિરસાં શૂન્યતા સન્ધિશૈથિલ્યં તૃષ્ણા દૌર્બલ્યં ચ| એવમેતૈર્લક્ષણૈઃ પ્રકૃતિસમસમવેતાનાં વૃદ્ધાનાં ક્ષીણાનાં ચ વાતપિત્તશ્લેષ્મણામવગમો મિશ્રૈશ્ચ લક્ષણૈઃ સંસર્ગસન્નિપાતાવગમ ઇતિ| ક્ષીણમધ્યાધિકદ્વ્યેકક્ષીણવૃદ્ધાનાં કેષાઞ્ચિલ્લક્ષણાનિ લિખ્યન્તે| તદ્યથા- એકો વૃદ્ધઃ સમશ્ચૈકઃ ક્ષીણસ્ત્વેકો યદા ભવેત્| ક્ષીણ એકઃ પ્રવૃદ્ધૌ દ્વૌ ક્ષીણૌ દ્વૌ વૃદ્ધિમાંસ્તથા||૨૫|| એક એવ સ્થિતસ્તત્ર વ્યક્તરૂપેણ દેહિનિ| પ્રવૃદ્ધો મારુતઃ પિત્તં પ્રકૃતિસ્થં કફક્ષયે||૨૬|| ગૃહીત્વા સ્થાનતો યત્ર યત્રાઙ્ગેષુ વિસર્પતિ| તત્ર તત્રાસ્થિરો દાહઃ શ્રમઃ સ્વેદો બલક્ષયઃ||૨૭|| ક્ષીણે પિત્તે યદા વાયુર્વૃદ્ધાવસ્થઃ સમં કફમ્| વિકર્ષતિ તદા શૂલં શૈત્યમત્યન્તગૌરવમ્||૨૮|| વૃદ્ધં કફક્ષયે પિત્તં પ્રકૃતિસ્થં પ્રભઞ્જનમ્|| યદા રુણદ્ધ્યસ્ય તદા દાહઃ શૂલઃ પ્રજાયતે||૨૯|| વૃદ્ધં વાતક્ષયે પિત્તં પ્રકૃતિસ્થં યદા કફમ્| નિરુણદ્ધિ તદા તસ્ય સ્યુસ્તન્દ્રાગૌરવજ્વરાઃ||૩૦|| શ્લેષ્મા વૃદ્ધો યદા વાયુઃ સમઃ પિત્તપરિક્ષયે| નિરુણદ્ધિ તદા તસ્ય ગૌરવં શીતકજ્વરમ્||૩૧|| કફોઽનિલક્ષયે પિત્તં પ્રકૃતિસ્થં યદા બલી| નિરુણદ્ધિ તદા તસ્ય મૃદ્વગ્નિત્વં શિરોવ્યથા||૩૨|| પ્રલાપો ગુરુતા તન્દ્રા નિદ્રા સ્યાત્તુ સુહૃદ્રુજા| ષ્ઠીવનં પિત્તકફયોર્નખાદીનાં ચ પીતતા||૩૩|| કફઃ પિત્તેન સંયુક્તો બલહાનિં ભૃશં ક્ષયમ્| કરોત્યપાકમરુચિં ગૌરવં ગાત્રસાદતામ્||૩૪|| મારુતેન યુતઃ શ્લેષ્મા હીનપિત્તઃ સમાચરન્| કરોતિ મૃદુતાં વહ્નેર્ભક્તે નાન્નાભિલાષિતામ્||૩૫|| વેપનં ગૌરવં સ્તમ્ભશૈત્યતોદાંસ્તથાઽચિરાત્| શુક્લત્વં ચ નખાદીનાં પારુષ્યં વપુષોઽપિ ચ||૩૬|| કુપિતૌ પિત્તપવનૌ પરિક્ષીણકફે યદા| ઉદ્વેષ્ટનં શ્રમં તોદં કુરુતે સ્ફોટનં તથા||૩૭|| તથાઽઙ્ગમર્દદાહૌ ચ ચોષં દૂયનધૂપને| શ્લેષ્માઽપિધત્તે સ્રોતાંસિ યદા પિત્તાનિલક્ષયે||૩૮|| ચેષ્ટાનાશં તદા કુર્યાન્મૂર્ચ્છાં વાગ્ભઙ્ગમેવ ચ| દેહૌજઃ સ્રંસયત્ પિત્તં વાતશ્લેષ્મક્ષ્યે તૃષામ્||૩૯|| કુર્યાદિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં મૂર્ચ્છાં ગ્લાનિં ક્રિયાક્ષયમ્| મર્માણિ પીડયન્ વાયુઃ શ્લેષ્મપિત્તપરિક્ષયે||૪૦|| સઞ્જ્ઞાપ્રણાશં કુરુતે પ્રકમ્પં વિદધાતિ ચ| દર્શયન્તિ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્વં લિઙ્ગં દોષા હિ કેવલમ્||૪૧|| ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગ સ્વં સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે| સમં રક્ષઞ્જયન્ વૃદ્ધં ક્ષીણં દોષં ચ વર્ધયન્||૪૨|| વિધિનાઽનેન વિષમં સન્નિપાતં જયેદ્ભિષક્| ઇતિ||૧૦-૧૧||-

ધાતુભિરસૃગાદિભિર્મિશ્રા મલૈશ્ચાસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ| તત્ર વાતસ્ય ધાતુમલમિશ્રસ્ય લક્ષણં વાતવ્યાધિનિદાને પ્રોક્તમ્| પિત્તશ્લેષ્મણોસ્તુ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ પ્રાહ- પિત્તં ત્વચિ સ્થિતં કુર્યાદ્વિસ્ફોટકમસૂરિકાઃ| રક્તે વિસર્પં દાહં ચ માંસે માંસાવકોથનમ્||૧|| સદાહાન્ મેદસિ ગ્રન્થીન્ સ્વેદતૃડ્વમનં ભૃશમ્| અસ્થિદાહં ભૃશં મજ્જ્ઞિ હારિદ્રનખનેત્રતામ્||૨|| પૂતિપીતાવભાસં ચ શુક્રં શુક્રસમાશ્રિતમ્| સિરાગતં ક્રોધનતાં પ્રલાપં સ્નાયુગં તૃષામ્||૩|| કોષ્ઠગં મદતૃડ્દાહાન્ વ્યાપિનોઽન્યાંશ્ચ યક્ષ્મણઃ| શ્લેષ્મા ત્વચિ સ્થિતઃ કુર્યાત્ સ્તમ્ભં શ્વેતાવભાસતામ્||૪|| પાણ્ડ્વામયં શોણિતગો માંસસ્થશ્ચાર્બુદાપચીઃ| આર્દ્રચર્માવનદ્ધાભગાત્રતાં ત્વચિ ગૌરવમ્||૫|| મેદોગઃ સ્થૂલતાં મેહમસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વમસ્થિગઃ| મજ્જગઃ શુક્લનેત્રત્વં શુક્રસ્થઃ શુક્રસઞ્ચયમ્||૬|| વિબન્ધં ગૌરવં ચાતિ સિરાસ્થઃ સ્તબ્ધગાત્રતામ્ સ્નાયુગઃ સન્ધિશૂનત્વં કોષ્ઠગો જઠરોન્નતિમ્||૭|| અરોચકાવિપાકૌ ચ તાંસ્તાંશ્ચ કફજાન્ ગદાન્| વિણ્મૂત્રયોઃ સાશ્રયયોસ્તત્ર તત્રોપદિશ્યતે||૮|| ઉપતાપોપઘાતૌ ચ સ્વાશ્રયેન્દ્રિયગૈર્મલૈઃ ||ઇતિ ||૧૨-૧૪||

નિબન્ધાન્ બહુશો વીક્ષ્ય વૈદ્યઃ શ્રીભરતાત્મજઃ| ઉત્તરસ્થાનમકરોત્ સુસ્પષ્ટં ડલ્હણો ભિષક્||૧૫-૧૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૬||