Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
46. mūrcchāpratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ | ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਭੀਘਾਤਾਦ੍ਧੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੩|| ਕਰਣਾਯਤਨੇਸੂਗ੍ਰਾ ਬਾਹ੍ਯੇਸ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ | ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ||੪|| ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਜਮ੍ਭਣਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ੋ ਬਲਸ੍ਯ ਚ | ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਾ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੫||
View original
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः | वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३|| करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च | निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४|| हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च | सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸੁ ਨਾਡੀਸੁ ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਭਿਃ | ਤਮੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਸਹਸਾ ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਤ੍ ||੬|| ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਾਚ੍ਚ ਨਰਃ ਪਤਤਿ ਕਾਸ੍ਠਵਤ੍ | ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤਿ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ... |੭|
View original
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः | तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६|| सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् | मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
... ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੭|| ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਸੇਣ ਚ | ਸਟ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯੇਤਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ||੮||
View original
... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७|| वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च | षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
ਅਪਸ੍ਮਾਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਾਸਾਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ |੯|
View original
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਯਃ ||੯|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੁਵਿ ਮਾਨਵਾਃ |੧੦|
View original
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९|| तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤਿ ||੧੦||
View original
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਗੁਣਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਃ | ਤ ਏਵ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯੇਤ ਮੋਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥੇਰਿਤਃ ||੧੧||
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः | त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਸਜਾ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ |੧੨|
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਿਲਪਂਸ਼੍ਛੇਤੇ ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸਃ | ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਭੂਮੌ ਜਰਾਂ ਯਾਵਨ੍ਨ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ ||੧੨||
View original
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः | गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਵੇਪਥੁਸ੍ਵਪ੍ਨਤਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਵਿਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ | ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਤੀਵ੍ਰਤਰਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੩||
View original
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते | वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਸੇਕਾਵਗਾਹੌ ਮਣਯਃ ਸਹਾਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾ ਵ੍ਯਜਨਾਨਿਲਾਸ਼੍ਚ | ਸ਼ੀਤਾਨਿ ਪਾਨਾਨਿ ਚ ਗਨ੍ਧਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ੍ਵਨਿਵਾਰਿਤਾਨਿ ||੧੪||
View original
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च | शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਸਿਤਾਪ੍ਰਿਯਾਲੇਕ੍ਸੁਰਸਪ੍ਲੁਤਾਨਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਧੂਕਸ੍ਵਰਸਾਨ੍ਵਿਤਾਨਿ | ਖਰ੍ਜੂਰਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਰਸੈਃ ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਚ ਜੀਵਨਾਨਿ ||੧੫||
View original
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि | खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਵਰ੍ਗੇ ਮਧੁਰੇ ਪਯਾਂਸਿ ਸਦਾਡਿਮਾ ਜਾਙ੍ਗਲਜਾ ਰਸਾਸ਼੍ਚ | ਤਥਾ ਯਵਾ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਯਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸੁ ਪਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਸਤੀਨਾਃ ||੧੬||
View original
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च | तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਭੁਜਙ੍ਗਪੁਸ੍ਪਂ ਮਰਿਚਾਨ੍ਯੁਸ਼ੀਰਂ ਕੋਲਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਂ ਚ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਮਾਨਿ | ਸ਼ੀਤੇਨ ਤੋਯੇਨ ਬਿਸਂ ਮਣਾਲਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਕਸ੍ਣਾਂ ਸਿਤਯਾ ਚ ਪਥ੍ਯਾਮ੍ ||੧੭||
View original
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि | शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਨਾਸਾਵਦਨਾਵਰੋਧਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਪ੍ਯਥ ਮਾਨੁਸੀਣਾਮ੍ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਂ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕੈਰ੍ਜਯੇਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨੈਸ਼੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ||੧੮||
View original
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् | मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
ਹਰੀਤਕੀਕ੍ਵਾਥਸ਼ਤਂ ਘਤਂ ਵਾ ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸੈਃ ਕਤਂ ਵਾ | ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਿਤਾਦਾਡਿਮਲਾਜਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਤਾਨਿ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਵਨ੍ਤਿ ||੧੯|| ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਾਣਿ ਚ ਗਨ੍ਧਵਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਯਾਨਿ ਸ਼ਮਂ ਨਯਨ੍ਤਿ |੨੦|
View original
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा | द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९|| पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
ਪ੍ਰਭੂਤਦੋਸਸ੍ਤਮਸੋਤਿਰੇਕਾਤ੍ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੋ ਨੈਵ ਵਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਃ ||੨੦|| ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਦਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਮਨੁਸ੍ਯਃ |੨੧|
View original
प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०|| सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
ਯਥਾਮਲੋਸ੍ਟਂ ਸਲਿਲੇ ਨਿਸਿਕ੍ਤਂ ਸਮੁਦ੍ਧਰੇਦਾਸ਼੍ਵਵਿਲੀਨਮੇਵ ||੨੧|| ਤਦ੍ਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਭਿਸਕ੍ਤਮਸ੍ਵੇਦਨਂ ਮਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਤਮ੍ |੨੨|
View original
यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१|| तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਞ੍ਜਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਧੂਮਯੋਗੈਸ੍ਤਥਾ ਨਖਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋਤ੍ਰਪਾਤੈਃ ||੨੨|| ਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤਾਨੁਨਯੈਰਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਿਘਟ੍ਟਨੈਰ੍ਗੁਪ੍ਤਫਲਾਵਘਰ੍ਸੈਃ |੨੩|
View original
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२|| वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ਆਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਲਬ੍ਧਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸਾਨਾਹਲਾਲਾਸ਼੍ਵਸਨਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਜ੍ਯਃ ||੨੩||
View original
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਵਮਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਲਘੁਪਥ੍ਯਭੁਕ੍ਤਮ੍ | ਫਲਤ੍ਰਿਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰਾਢ੍ਯੈਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਮਜਾਤਾਜ੍ਜਤੁਨਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਃ | ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰ੍ਮਾਸਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਜੀਰ੍ਣਘਤਂ ਸ ਪਾਯ੍ਯਃ ||੨੪||
View original
प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् | फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः | सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨਿ ਕਸਾਯਾਣ੍ਯੁਪਯੋਜਯੇਤ੍ | ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਰੀਤਾਨਾਂ ਵਿਸਜਾਯਾਂ ਵਿਸਾਪਹਮ੍ ||੨੫||
View original
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् | सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਅਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਸਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||
🔊 Audio coming soon