11. mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana mUtrAghAtacikitsitAdhyAyaH vAtaje mUtrakRucchre svedaH (2-1) · Śloka 1

തേനേദമാഹ അഥാതോ മൂത്രാഘാതചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) കൃച്ഛ്രേ വാതഘ്നതൈലാക്തമധോനാഭേഃ സമീരജേ| സുസ്നിഗ്ധൈഃ സ്വേദയേദങ്ഗം പിണ്ഡസേകാവഗാഹനൈഃ||൧||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdisiddhAH snehAH (2-3) · Śloka 3

ദശമൂലബലൈരണ്ഡയവാഭീരുപുനര്നവൈഃ| കുലത്ഥകോലപത്തൂരവൃശ്ചീവോപലഭേദകൈഃ||൨|| തൈലസര്പിര്വരാഹര്ക്ഷവസാഃ ക്വഥിതകല്കിതൈഃ| സപഞ്ചലവണാഃ സിദ്ധാഃ പീതാഃ ശൂലഹരാഃ പരമ്||൩||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdInAM pAnAnnasvedeShvapyupayogaH (4) · Śloka 4

ദ്രവ്യാണ്യേതാനി പാനാന്നേ തഥാ പിണ്ഡോപനാഹനേ| സഹ തൈലഫലൈര്യുഞ്ജ്യാത്സാമ്ലാനി സ്നേഹവന്തി ച||൪||

Adhikarana vAtaje madirA (5) · Śloka 5

സൌവര്ചലാഢ്യാം മദിരാം പിബേന്മൂത്രരുജാപഹാമ്| |൫|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre sekalepAdi (5) · Śloka 5

| പൈത്തേ യുഞ്ജീത ശിശിരം സേകലേപാവഗാഹനമ്||൫||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre shatAvaryAdikvAthaH (6) · Śloka 6

പിബേദ്വരീം ഗോക്ഷുരകം വിദാരീം സകസേരുകാമ്| തൃണാഖ്യം പഞ്ചമൂലം ച പാക്യം സമധുശര്കരമ്||൬||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre vRuShakAdikalkaH (7) · Śloka 7

വൃഷകം ത്രപുസൈര്വാരുലട്വാബീജാനി കുങ്കുമമ്| ദ്രാക്ഷാമ്ഭോഭിഃ പിബന് സര്വാന് മൂത്രാഘാതാനപോഹതി||൭||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre ervArubIjakalkaH, drAkShAkalkaH (8) · Śloka 8

ഏര്വാരുബീജയഷ്ട്യാഹ്വദാര്വീര്വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| തോയേന കല്കം ദ്രാക്ഷായാഃ പിബേത്പര്യുഷിതേന വാ||൮||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre vamanasvedAdi (9) · Śloka 9

കഫജേ വമനം സ്വേദം തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുഭോജനമ്| യവാനാം വികൃതീഃ ക്ഷാരം കാലശേയം ച ശീലയേത്||൯||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre sUkShmailAyogaH, sArasAsthyAdiyogaH, kaNTakArIsvarasaH, kara~jjabIjacUrNam, dhavAdikvAthaH, dhavAdisiddhA peyA, pravAlacUrNam, pATalAkShAraH (10-13) · Śloka 13

പിബേന്മദ്യേന സൂക്ഷ്മൈലാം ധാത്രീഫലരസേന വാ| *സാരസാസ്ഥിശ്വദംഷ്ട്രൈലാവ്യോഷം വാ മധുമൂത്രവത്||൧൦|| സ്വരസം കണ്ടകാര്യാ വാ പായയേന്മാക്ഷികാന്വിതമ്| ശിതിവാരകബീജം വാ തക്രേണ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതമ്||൧൧|| ധവസപ്താഹ്വകുടഗുഡൂചീചതുരങ്ഗുലമ്| കേമ്ബുകൈലാകരഞ്ജം ച പാക്യം സമധു സാധിതമ്||൧൨|| തൈര്വാ പേയാം പ്രവാലം വാ ചൂര്ണിതം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| സതൈലം പാടലാക്ഷാരം സപ്തകൃത്ത്വോऽഥവാ സ്രുതമ്||൧൩||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre kShArayuktA madirA, pATalyAdikShArAH (14-15) · Śloka 15

പാടലീയാവശൂകാഭ്യാം പാരിഭദ്രാത്തിലാദപി| ക്ഷാരോദകേന മദിരാം ത്വഗേലോഷകസംയുതാമ്||൧൪|| പിബേദ്ഗുഡോപദംശാന്വാ ലിഹ്യാദേതാന് *പൃഥക് പൃഥക്| |൧൫|

Adhikarana tridoShajamUtrakRucCrAdau yathAvastham (15-16) · Śloka 16

| സന്നിപാതാത്മകേ സര്വം യഥാവസ്ഥമിദം ഹിതമ്||൧൫|| അശ്മന്യപ്യചിരോത്ഥാനേ വാരബസ്ത്യാദികേഷു ച| |൧൬|

Adhikarana ashmaryAH sAdhyatvAdi (16-17) · Śloka 17

| അശ്മരീ ദാരുണോ വ്യാധിരന്തകപ്രതിമോ മതഃ||൧൬|| തരുണോ ഭേഷജൈഃ സാധ്യഃ പ്രവൃദ്ധശ്ഛേദമര്ഹതി| |൧൭|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpeShu snehAdikramaH (17) · Śloka 17

| തസ്യ പൂര്വേഷു രൂപേഷു സ്നേഹാദിക്രമ ഇഷ്യതേ||൧൭||

Adhikarana vAtAshmaryA pAShANabhedAdi ghRutam (18-20) · Śloka 20

പാഷാണഭേദോ വസുകോ വശിരോऽശ്മന്തകോ വരീ| കപോതവങ്കാതിബലാഭല്ലൂകോശീരകച്ഛകമ്||൧൮|| വൃക്ഷാദനീ ശാകഫലം വ്യാഘ്ര്യൌ ഗുണ്ഠസ്ത്രികണ്ടകഃ| യവാഃ കുലാത്ഥാഃ കോലാനി വരുണഃ കതകാത്ഫലമ്||൧൯|| ഊഷകാദിപ്രതീവാപമേഷാം ക്വാഥേ ശൃതം ഘൃതമ്| ഭിനത്തി വാതസമ്ഭൂതാം തത്പീതം ശീഘ്രമശ്മരീമ്||൨൦||

Adhikarana vAtAshmaryAM eraNDamUlAdikalkaH (21) · Śloka 21

ഗന്ധര്വഹസ്തബൃഹതീവ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരകേക്ഷുരാത്| മൂലകല്കം പിബേദ്ദധ്നാ മധുരേണാശ്മഭേദനമ്||൨൧||

Adhikarana pittAshmaryAM kushAdighRutam (22-24) · Śloka 24

കുശഃ കാശഃ ശരോ ഗുണ്ഠ ഇത്കടോ മോരടോऽശ്മഭിത്| ദര്ഭോ വിദാരീ വാരാഹീ ശാലിമൂലം ത്രികണ്ടകഃ||൨൨|| ഭല്ലൂകഃ പാടലീ പാഠാ പത്തൂരഃ സകുരണ്ടകഃ| പുനര്നവേ ശിരീഷശ്ച തേഷാം ക്വാഥേ പചേദ്ധൃതമ്||൨൩|| പിഷ്ടേന ത്രപുസാദീനാം ബീജേനേന്ദീവരേണ ച| മധുകേന ശിലാജേന തത്പിത്താശ്മരിഭേദനമ്||൨൪||

Adhikarana kaPAshmaryAM varUNAdighRutam (25-26) · Śloka 26

വരുണാദിഃ സമീരഘ്നൌ ഗണാവേലാഹരേണുകാ| ഗുഗ്ഗുലുര്മരിചം കുഷ്ഠം ചിത്രകഃ സസുരാഹ്വയഃ||൨൫|| തൈഃ കല്കിതൈഃ കൃതാവാപമൂഷകാദിഗണേന ച| ഭിനത്തി കഫജാമാശു സാധിതം ഘൃതമശ്മരീമ്||൨൬||

Adhikarana ashmaryAM kShArakShIrayavAgvAdayaH (27) · Śloka 27

ക്ഷാരക്ഷീരയവാഗ്വാദി ദ്രവ്യൈഃ സ്വൈഃ സ്വൈശ്ച കല്പയേത്| |൨൭|

Adhikarana sharkarAyAM picukAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

| പിചുകാങ്കോല്ലകതശാകേന്ദീവരജൈഃ ഫലൈഃ||൨൭|| പീതമുഷ്ണാമ്ബു സഗുഡം ശര്കരാപാതനം പരമ്| |൨൮|

Adhikarana SarkarAyAM krau~jcAsthyAdicUrNam (28-29) · Śloka 29

| ക്രൌഞ്ചോഷ്ട്രരാസഭാസ്ഥീനി ശ്വദംഷ്ട്രാ താലപത്രികാ||൨൮|| അജമോദാ കദമ്ബസ്യ മൂലം വിശ്വസ്യ ചൌഷധമ്| പീതാനി ശര്കരാം ഭിന്ദ്യുഃ സുരയോഷ്ണോദകേന വാ||൨൯||

Adhikarana ashmaryAM nRutyakuNDakacUrNam (30) · Śloka 30

നൃത്യകുണ്ഡകബീജാനാം ചൂര്ണം മാക്ഷികസംയുതമ്| അവിക്ഷീരേണ സപ്താഹം പീതമശ്മരിപാതനമ്||൩൦||

Adhikarana ashmaryAM shigrumUlakvAthaH (31) · Śloka 31

ക്വാഥശ്ച ശിഗ്രുമൂലോത്ഥഃ കദുഷ്ണോऽശ്മരീപാതനഃ| |൩൧|

Adhikarana ashmaryAM tilAdikShAraH (31-32) · Śloka 32

| തിലാപാമാര്ഗകദലീപലാശയവസമ്ഭവഃ||൩൧|| ക്ഷാരഃ പേയോऽവിമൂത്രേണ ശര്കരാസ്വശ്മരീഷു ച| |൩൨|

Adhikarana ashmarIvedanAyAM kapotava~gkA cUrNam, kapotava~gkasiddhaM kShIram, harItakyasthisiddhaM kShIram, punarnavAsiddhaM kShIram, mayUrashikhAmUlacUrNam (32-34) · Śloka 34

| കപോതവങ്കാമൂലം വാ പിബേദേകം സുരാദിഭിഃ||൩൨|| തത്സിദ്ധം വാ പിബേത്ക്ഷീരം വേദനാഭിരുപദ്രുതഃ| ഹരീതക്യസ്ഥിസിദ്ധം വാ സാധിതം വാ പുനര്നവൈഃ||൩൩|| ക്ഷീരാന്നഭുഗ്ബര്ഹിശിഖാമൂലം വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| |൩൪|

Adhikarana mUtrAghAteShu kriyAviBAgaH (34) · Śloka 34

| മുത്രാഘാതേഷു വിഭജേദതഃ ശേഷേഷ്വപി ക്രിയാമ്||൩൪||

Adhikarana mUtrAghAteShu bRuhatyAdigaNasya kvAthAdi (35) · Śloka 35

ബൃഹത്യാദിഗണേ സിദ്ധം ദ്വിഗുണീകൃതഗോക്ഷുരേ| തോയം പയോ വാ സര്പിര്വാ സര്വമൂത്രവികാരജിത്||൩൫||

Adhikarana mUtrAghAteShu devadArvAdicUrNam (36) · Śloka 36

ദേവദാരും ഘനം മൂര്വാം യഷ്ടീമധു ഹരീതകീമ്| മൂത്രഘാതേഷു സര്വേഷു സുരാക്ഷീരജലൈഃ പിബേത്||൩൬||

Adhikarana mUtrAghAteShu dhanvayAsasvarasaH, kakuBakvAthaH, triPalAkalkaH, yavAgUH vyAghryAdisiddhA, vIratarAdisiddhA, tAmracUDarasasiddhA, shilAjatu vIratarAdi BAvitam (37-39) · Śloka 39

രസം വാ ധന്വയാസസ്യ കഷായം കുകുഭസ്യ വാ| സുഖാമ്ഭസാ വാ ത്രിഫലാം പിഷ്ടാം സൈന്ധവസംയുതാമ്||൩൭|| വ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരകക്വാഥേ യവാഗൂം വാ സഫാണിതാമ്| ക്വാഥേ വീരതരാദേര്വാ താമ്രചൂഡരസേऽപി വാ||൩൮|| അദ്യാദ്വീരതരാദ്യേന ഭാവിതം വാ ശിലാജതു| |൩൯|

Adhikarana ashmarIcyutau rathAdigamanam (39-40) · Śloka 40

| മദ്യം വാ നിഗദം പീത്വാ രഥേനാശ്വേന വാ വ്രജേത്||൩൯|| ശീഘ്രവേഗേന സങ്ക്ഷോഭാത്തഥാऽസ്യ ച്യവതേऽശ്മരീ| |൪൦|

Adhikarana mUtrAghAteShu vIratarAdiH, virecanArthaM tailvakaM sarpiH, bastikarma (40-41) · Śloka 41

| സര്വഥാ ചോപയോക്തവ്യോ വര്ഗോ വീരതരാദികഃ||൪൦|| രേകാര്ഥേ തൈല്വകം സര്പിര്ബസ്തികര്മ ച ശീലയേത്| വിശേഷാദുത്തരാന് ബസ്തീന്|൪൧|

Adhikarana mUtrAghAteShu uttarabastirvisheShataH, shukrAshmaryAM pramadAsevanam (41-43) · Śloka 43

| ശുക്രാശ്മര്യാം തു ശോധിതേ||൪൧|| തൈര്മൂത്രമാര്ഗേ ബലവാന് ശുക്രാശയവിശുദ്ധയേ| പുമാന് സുതൃപ്തോ വൃഷ്യാണാം മാംസാനാം കുക്കുടസ്യ ച||൪൨|| കാമം സകാമാഃ സേവേത പ്രമദാ മദദായിനീഃ| |൪൩|

Adhikarana evamupashamABAve rAj~jaH prashrnapUrvakaM shastrAvacAraNam (43-44) · Śloka 44

| സിദ്ധൈരുപക്രമൈരേഭിര്ന ചേച്ഛാന്തിസ്തദാ ഭിഷക്||൪൩|| ഇതി രാജാനമാപൃച്ഛ്യ ശസ്ത്രം സാധ്വവചാരയേത്| |൪൪|

Adhikarana prashrnaprakAraH (44-45) · Śloka 45

കിമാപൃച്ഛ്യ ? ഇത്യാഹ | അക്രിയായാം ധ്രുവോ മൃത്യുഃ ക്രിയായാം സംശയോ ഭവേത്||൪൪|| നിശ്ചിതസ്യാപി വൈദ്യസ്യ ബഹുശഃ സിദ്ധകര്മണഃ| |൪൫|

Adhikarana shastrakarmavidhiH (45-55) · Śloka 55

| അഥാതുരമുപസ്നിഗ്ധശുദ്ധമീഷച്ച കര്ശിതമ്||൪൫|| അഭ്യക്തസ്വിന്നവപുഷമഭുക്തം കൃതമങ്ഗലമ്| ആജാനുഫലകസ്ഥസ്യ നരസ്യാങ്ഗ്കേ വ്യാപാശ്രിതമ്||൪൬|| പൂര്വേണ കായേനോത്താനം നിഷണ്ണം വസ്ത്രചുമ്ഭലേ| തതോऽസ്യാകുഞ്ചിതേ ജാനുകൂര്പരേ വാസസാ ദൃഢമ്||൪൭|| സഹാശ്രയമനുഷ്യേണ ബദ്ധസ്യാശ്വാസിതസ്യ ച| നാഭേഃ സമന്താദഭ്യജ്യാദധസ്തസ്യാശ്ച വാമതഃ||൪൮|| മൃദിത്വാ മുഷ്ടിനാऽऽക്രാമേദ്യാവദശ്മര്യധോഗതാ| തൈലാക്തേ വര്ധിതനഖേ തര്ജനീമധ്യമേ തതഃ||൪൯|| അദക്ഷിണേ ഗുദേऽങ്ഗുല്യൌ പ്രണിധായാനുസേവനി| ആസാദ്യ ബലയത്നാഭ്യാമശ്മരീം ഗുദമേഢ്രയോഃ||൫൦|| കൃത്വാऽന്തരേ തഥാ ബസ്തിം നിര്വലീകമനായതമ്| ഉത്പീഡയേദങ്ഗുലിഭ്യാം യാവദ്ഗ്രന്ഥിരിവോന്നതമ്||൫൧|| ശല്യം സ്യാത്സേവനീം മുക്ത്വാ യവമാത്രേണ പാടയേത്| അശ്മമാനേന ന യഥാ ഭിദ്യതേ സാ തഥാऽऽഹരേത്||൫൨|| സമഗ്രം സര്പവക്രേണ, സ്ത്രീണാം ബസ്തിസ്തു പാര്ശ്വഗഃ| ഗര്ഭാശയാശ്രയസ്താസാം ശസ്ത്രമുത്സങ്ഗവത്തതഃ||൫൩|| ന്യസേദതോऽന്യഥാ ഹ്യാസാം മൂത്രസ്രാവീ വ്രണോ ഭവേത്| മൂത്രപ്രസേകക്ഷണനാന്നരസ്യാപ്യപി ചൈകധാ||൫൪|| ബസ്തിഭേദോऽശ്മരീഹേതുഃ സിദ്ധിം യാതി ന തു ദ്വിധാ| |൫൫|

Adhikarana vishalyasya vidhiH (55-56) · Śloka 56

| വിശല്യമുഷ്ണപാനീയദ്രോണ്യാം തമവഗാഹയേത്||൫൫|| തഥാ ന പൂര്യതേऽസ്ത്രേണ ബസ്തിഃ, പൂര്ണേ തു പീഡയേത്| മേഢ്രാന്തഃ ക്ഷീരിവൃക്ഷാമ്ബു|൫൬|

Adhikarana mUtrasaMshuddhau guDasauhityam, yavAgUH, odanam, mAMsarasAH (56-58) · Śloka 58

| മൂത്രസംശുദ്ധയേ തതഃ||൫൬|| കുര്യാട്ഗുഡസ്യ സൌഹിത്യം മധ്വാജ്യാക്തവ്രണഃ പിബേത്| ദ്വൌ കാലൌ സഘൃതാം കോഷ്ണാം യവാഗൂം മൂത്രശോധനൈഃ||൫൭|| ത്ര്യഹം, ദശാഹം പയസാ ഗുഡാഢ്യേനാല്പമോദനമ്| ഭുഞ്ജീതോര്ധ്വം ഫലാമ്ലൈശ്ച രസൈര്ജാങ്ഗലചാരിണാമ്||൫൮||

Adhikarana ashmarIvraNe prakShAlanam, lepaH, tailam (59-60) · Śloka 60

ക്ഷീരിവൃക്ഷകഷായേണ വ്രണം പ്രക്ഷാല്യ ലേപയേത്| പ്രപൌണ്ഡരീകമഞ്ജിഷ്ഠായഷ്ട്യാഹ്വനയനൌഷധൈഃ||൫൯|| വ്രണാഭ്യങ്ഗേ പചേത്തൈലമേഭിരേവ നിശാന്വിതൈഃ| |൬൦|

Adhikarana ashmarI vraNe svedaH, agacCati mUtre dAhaH, gacCatimUtre bastayaH (60-62) · Śloka 62

| ദശാഹം സ്വേദയേച്ചൈനം, സ്വമാര്ഗം സപ്തരാത്രതഃ||൬൦|| മൂത്രേ ത്വഗച്ഛതി ദഹേദശ്മരീവ്രണമഗ്നിനാ| സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തൌ തു സ്വാദുപ്രായൈരുപാചരേത്||൬൧|| തം ബസ്തിഭിഃ| |൬൨|

Adhikarana rUDhavraNe~api varShaparyantaM nagAdyArohaNaniShedhaH (62) · Śloka 62

ന ചാരോഹേദ്വര്ഷം രൂഢവ്രണോऽപി സഃ| നഗനാഗാശ്വവൃക്ഷസ്ത്രീരഥാന്നാപ്സു പ്ലവേത ച||൬൨||

Adhikarana shastrakarmaNi varjyAni marmANi (11) · Śloka 11

മൂത്രശുക്രവഹൌ ബസ്തിവൃഷണൌ സേവനീം ഗുദമ്| മൂത്രപ്രസേകം യോനിം ച ശസ്ത്രേണാഷ്ടൌ വിവര്ജയേത്||൬൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ മൂത്രാഘാതചികിത്സിതം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||