5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana rAjayakShmAdicikitsAtAdhyAyaH yakShimaNaH shodhanam (2-1) · Śloka 1

अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्| ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्||१||

Adhikarana yakShimaNaH vamanam (2-3) · Śloka 3

तत्र वमनमाह पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया||२|| वमेत्| |३|

Adhikarana yakShimaNaH virecanam (3-4) · Śloka 4

विरेचनं दद्यात्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्| शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा||३|| द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्| |४|

Adhikarana shuddhasya vidhiH (4-5) · Śloka 5

| शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्||४|| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च| |५|

Adhikarana yakShmaghnannapAnam (5-6) · Śloka 6

तथा चाह | शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्||५|| |लघुम(चा)च्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्| ] आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्| |६|

Adhikarana kAkAdimAMsaBakShaNopAyaH (6-7) · Śloka 7

काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्||६|| गृध्राभासख़रोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्| ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||७||

Adhikarana mAMsapAkaprakAraHyUShAH (8-10) · Śloka 10

मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः| वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः||८|| भृष्टाः सर्पषतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्| रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः||९|| हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः| |१०|

Adhikarana AjamAMsarasaH (10-11) · Śloka 11

| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्||१०|| सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||११||

Adhikarana madyam pAnIyacatuShkam pAnIyamidamannapAke~api yojyam (12-14) · Śloka 14

पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्| पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः||१२|| सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याऽथवा जलम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा||१३|| कल्पयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्| |१४|

Adhikarana balAgarBaM ghRutaM pa~jcaprakAram (14-15) · Śloka 15

| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा||१४|| बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा| सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||१५||

Adhikarana jIvantyAdighRutam (16-17) · Śloka 17

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१६|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||१७||

Adhikarana kharjUrAdighRutam (18) · Śloka 18

घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः| सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||१८||

Adhikarana dashamUlAdighRutam (19-20) · Śloka 20

दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्||१९|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्धृतम्||२०||

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlAdighRutam (21) · Śloka 21

पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||२१||

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (22-23) · Śloka 23

पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्धृतम्| प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्||२२|| गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्| श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलञ्जयेत्||२३||

Adhikarana rAsnAdighRutam (24) · Śloka 24

रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्धृतम्||२४||

Adhikarana ashvagandhaghRutam (25) · Śloka 25

अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्धृतं च ससितापयः| |२५|

Adhikarana mAMsaghRutam (25-27) · Śloka 27

| साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्||२५|| तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः| साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्||२६|| मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा| कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||२७||

Adhikarana elAdileharasAyanam (28-32) · Śloka 32

एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्| सारानरिष्टगायत्रीशालबीजकसम्भवान्||२८|| भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्| सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्||२९|| पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्| तवक्षीर्याः क्षिपोत्र्निंशत्सिताया द्विगुणं मधु||३०|| घृतात्र्निजातात्र्निपलं ततो लीढं खजाहतम्| पयोनुपानं तत्प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्||३१|| मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्| मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्||३२||

Adhikarana kShatakAsoktasarpirguDAtideshaH (33) · Śloka 33

ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते| |३३|

Adhikarana tvagAdi (sitopala) cUrNam (33-34) · Śloka 34

| त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्||३३|| चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्रसर्पिषा वाऽवलेहिताः| स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||३४||

Adhikarana asya svarasAde nasyadhUmAdi (35) · Śloka 35

अथ स्वरसादचिकित्सितम्| विशेषात्स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्| |३५|

Adhikarana vAtaje svarasAde kAsamardAdighRutam vAtaje svarasAde ArtagalaghRutam (35-36) · Śloka 36

| तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्||३५|| कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घ्रुतम्| साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा||३६||

Adhikarana vAtaje svarasAde badarIpatrakalkaH (37) · Śloka 37

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्| |३७|

Adhikarana vAtaje svarasAde madhukAditailanasyam (37-38) · Śloka 38

तैलं वा- | मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः||३७|| हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्| |३८|

Adhikarana vAtaje svarasAde guDaudanam,vAtaje svarasAde snigdhaH svedaH (38-39) · Śloka 39

| सुख़ोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्||३८|| अश्र्नीयात्पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत्| |३९|

Adhikarana pittaje svarasAde kShIrivRukShA~gkurasiddhaM ghRutam pittaje sayaShTImadhukaM pAyasamannam (39-40) · Śloka 40

| पित्तोद्भवे पिबेत्सर्पिः शृतशीतपयोनुपः||३९|| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्| अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्||४०||

Adhikarana pittaje balAdidhRutaM nasyam (41) · Śloka 41

बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्||४१||

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdighRutaM nasyam (42) · Śloka 42

प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्||४२||

Adhikarana pittaje madhuradravyA cUrNa lehaH (43) · Śloka 43

लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृताप्लुतम्| |४३|

Adhikarana kaPaje kaTudravyANAm mUtreNa pAnam kaPaje rUkShamannam kaPaje kaTPalAdilehaH kaPaje vyoShAdilehaH (43-44) · Śloka 44

| पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः||४३|| कटूफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्| व्योषक्षाराग्निचविकाभार्गीपथ्यामधूनि वा||४४||

Adhikarana kaPaje yavAnAM yavAgUH kaPaje BojanAnte pippalIshuNThyau kaPaje kiMvA tIkShNaM vamanam (2) · Śloka 2

यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्| भुक्त्वाऽद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्||२||

Adhikarana uccaBAShaNakRutasvarasAde madhuradravyasiddaM payaH (46-47) · Śloka 47

शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह| पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः||४६|| इति स्वरसादचिकित्सितम्|४७|

Adhikarana arocake sAmAnyacikitsA (47-49) · Śloka 49

अथारोचकचिकित्सितम्| विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्| बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्||४७|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः| कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्||४८|| तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||४९||

Adhikarana vAtaje arocake auShadham vAtaje arocake vamanam (50-51) · Śloka 51

सामान्येनारुचौ चिकित्सितान्युक्त्वा विशेषमाह वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया| हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्||५०|| एलाभार्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद्धृतेन वा| छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः|५१|

Adhikarana pittaje arocake vamanam pittaje arocake sharkarAdi lehaH (51-52) · Śloka 52

| पित्ताच्च गुडवारिभिः||५१|| लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्| |५२|

Adhikarana kaPaje arocake vamanam kaPaje arocake pAnam kaPaje arocake cUrNam (52-53) · Śloka 53

| कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्||५२|| पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः| पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा||५३||

Adhikarana samasharkaraM cUrNam (54-55) · Śloka 55

एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्| भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्||५४|| प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्| |५५|

Adhikarana yavAnyAdi cUrNam (55-58) · Śloka 58

| यवानीतित्तिडीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्||५५|| कृत्वा कोलं च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्||५६|| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च| चूर्णमेतत्परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि, हिनस्ति च||५७|| विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्| |५८|

Adhikarana tAlIsAdi cUrNam (58-61) · Śloka 61

| तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा||५८|| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके| तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्||५९|| कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलनुत्| पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||६०|| इत्यरोचकचिकित्सितम्|६१|

Adhikarana upadravANAM cikitsA praseke cikitsA (61-62) · Śloka 62

अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः| प्रसेके कल्पितान्सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद्वली वमेत्||६१|| कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्ष्येज्जाङ्गलं पलम्| शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः||६२||

Adhikarana praseke cikitsAntaram (63) · Śloka 63

श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान्स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||६३||

Adhikarana CardipInasayoH praseka cikitsA (64) · Śloka 64

पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्| |६४|

Adhikarana pInase visheShaH (64-65) · Śloka 65

विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्||६४|| स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||६५||

Adhikarana shiroMsapArshvashUleShu cikitsA vAtajeShu pArshvashUleShu visheShaH (66-67) · Śloka 67

शिरोंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्| औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः||६६|| तत्रेष्टाः सचतुःस्नेहाः| |६७|

Adhikarana saMsargeShu pArshvashUleShu visheShaH (67-68) · Śloka 68

दोषसंसर्ग इष्यते| प्रलेपो नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||६७|| बलारास्नातिलैस्तद्वत्ससर्पिर्मधुकोत्पलैः| पुनर्नवाकृष्णगन्धाबलावीराविदारिभिः||६८||

Adhikarana nasyAdIni (69) · Śloka 69

नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||६९||

Adhikarana raktaduShTau visheShaH (70-72) · Śloka 72

शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्| प्रदेहः सघृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीरचन्दनैः||७०|| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः| वटादिसिद्धतैलेन शतधौतेन सर्पिषा||७१|| अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना| |७२|

Adhikarana atIsAre cikitsA (72-73) · Śloka 73

| प्रायेणोपहताग्नित्वात्सपिच्छमतिसार्यते||७२|| तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्| |७३|

Adhikarana shuShyato yakShmiNaH purISharakShaNam tatra hetuH (73-74) · Śloka 74

| पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः||७३|| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्| |७४|

Adhikarana mAMsamadyaprayogaH (74-76) · Śloka 76

| मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च||७४|| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्| सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान्सीधुमाधवान्||७५|| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलौजःपुष्टये च तत्||७६||

Adhikarana avagAhAdIni (77-78) · Śloka 78

स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर्भूयोऽभ्यक्तं सुख़ैः करैः||७७|| मृद्गीयात्सुख़मासीनं सुख़ं चोद्वर्तयेत्परम्| |७८|

Adhikarana udvartanayogaH (78-81) · Śloka 81

| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||७८|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||७९|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||८०|| एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| |८१|

Adhikarana snAnIyaM jalaM kalkaSca (81-82) · Śloka 82

| गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः||८१|| स्नायादृतुसुख़ैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः| |८२|

Adhikarana anulepanAdIni (82) · Śloka 82

| गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्||८२||

Adhikarana suhRuddarshanAdIni (5) · Śloka 5

सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतिः| बस्तयः क्षीरसर्पीषि मद्यमांससुशीलता||८३|| दैवव्यपाश्रयं तत्तदथर्वोक्तं च पूजितम्| ८३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मादिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||