2. raktapittacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana raktapittacikitsitA~adhyAyaH raktapittasya sAdhyatvam (2-1) · Śloka 1

अथातो रक्तपैत्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुख़े काले साधयेन्निरुपद्रवम्||१||

Adhikarana raktapittasya yApyatvam (2) · Śloka 2

अधोगं याप्ययेद्रक्तम् यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्||२||

Adhikarana raktapittasya asAdhyatvam (3) · Śloka 3

अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्| |३|

Adhikarana la~gghanIyabRuMhaNIyashodhanIyashamanIyaviBAgaH (3-4) · Śloka 4

| ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्||३|| देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ शोधनं शमनं तथा||४||

Adhikarana shodhyatve~api la~gghanashAmyabRuMhaNashAmyaviBAgaH (5-6) · Śloka 6

सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहूदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्||५|| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्य बृंह्यानवेक्ष्य च| |६|

Adhikarana shamanauShadham (6-7) · Śloka 7

| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ||६|| उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| |७|

Adhikarana bRuMhaNauShadham (7) · Śloka 7

| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणौ मधुरो रसः||७||

Adhikarana UrdhvagAdhogayoH pathyaviBAgaH (8) · Śloka 8

ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्वधोगते| |८|

Adhikarana ashuddharaktasya stamBananiShedhaH shuddharaktasya stamBanam (8-9) · Śloka 9

| आश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्||८|| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्| |९|

Adhikarana virecanauShadham (9-10) · Śloka 10

| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्||९|| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः| |१०|

Adhikarana virecanAntaradvayam (10-11) · Śloka 11

| त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु||१०|| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||११||

Adhikarana vamanapa~jcakam (12-13) · Śloka 13

वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्||१२|| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा| |१३|

Adhikarana shuddhasya pathyam (13) · Śloka 13

शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१३||

Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14

मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः, पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| |१४|

Adhikarana manthAntaradvayam (14-15) · Śloka 15

| मधुख़र्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा||१४|| मन्थो वा पञ्चसारेण सग़ृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो व मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्||१५||

Adhikarana peyAsaptakam (16-18) · Śloka 18

कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं रोध्रं शृङ्गबेरं कुचन्दनम्||१६|| हीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः||१७|| भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि| विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः||१८||

Adhikarana uktAnAM peyAnAM prakArAntaram,mAMsarasAH (19-20) · Śloka 20

जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्| पृथकपृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे||१९|| शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसानपि| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||२०||

Adhikarana dhAnyAni shAkAni ca (21) · Śloka 21

शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्||२१||

Adhikarana pAnArthamudakam (22) · Śloka 22

पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||२२||

Adhikarana vibaddhe mAMsarasatrayam (23) · Śloka 23

शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे| |२३|

Adhikarana mArutAdhike mAMsarasatrayam (23-24) · Śloka 24

तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके||२३|| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| |२४|

Adhikarana varjanIyam (24) · Śloka 24

| यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||२४||

Adhikarana shamanauShadhatrayam (25-26) · Śloka 26

वासारसेन फलिनीमृद्गोध्राञ्जनमाक्षीकम्| पित्तासृक् शमयेत्पीतं, निर्यासो वाऽटरूषकात्||२५|| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा, शृतोऽपि वा| वृषः सद्यो जयत्यस्रं, स ह्यस्य परमौषधम्||२६||

Adhikarana kvAthatrayam (27-28) · Śloka 28

पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| रोध्रो वृषस्तन्दुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका||२७|| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः||२८||

Adhikarana kvAthAntaram lehaH (29) · Śloka 29

पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः| लिह्याद्वा मधुसर्पिभ्यां गवाश्वशकृतो रसम्||२९||

Adhikarana grathite rakte lehaH (30) · Śloka 30

सक्षौद्गं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्| |३०|

Adhikarana atiyoge rUdhirapAnam atiyoge yakRuBakShaNam (30-31) · Śloka 31

| अतिनिः स्रुतरक्तश्च क्षौद्गेण रुधिरं पिबेत्||३०|| जाङ्गलं, भक्षयेद्वाऽऽजमामं पित्तयुतं यकृत्| |३१|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyaH (31-32) · Śloka 32

| चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः||३१|| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा| |३२|

Adhikarana atiyoge shItakaShAyAntaradvayam (32-34) · Śloka 34

| प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः||३२|| सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्| आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः||३३|| स्थितं तद्गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्| मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्||३४||

Adhikarana pittajvaroktASca kaShAyAH (35) · Śloka 35

ये च पित्तज्वरे चोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्| |३५|

Adhikarana jIrNaraktapittacikitsA CAgakShIraprayogaH,gavyakShIraprayogatrayam (35-38) · Śloka 38

| कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे||३५|| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जयाच्छागं शृतं, तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि||३६|| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः||३७|| पृथक्पृथक्शृतं क्षीरं सघृतं सितयाऽथवा| |३८|

Adhikarana mUtramArgage kShIram (38-39) · Śloka 39

| गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः||३८|| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्| |३९|

Adhikarana viNmArgage kShIracatuShTayam (39-40) · Śloka 40

| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु||३९|| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि| |४०|

Adhikarana raktAkaShAyAH sapayaskAH (40) · Śloka 40

| रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||४०||

Adhikarana pUrvoktakaShAyasiddhAni ghRutAni (41) · Śloka 41

पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद्धृतम्||४१||

Adhikarana vAsAghRutam (42-44) · Śloka 44

समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाऽष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्||४२|| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्गं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः||४३|| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्| |४४|

Adhikarana palAshaghRutam trAyamANAghRutam (44-45) · Śloka 45

| पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च ग़ृतं पचेत्||४४|| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं, तथैव त्रायमाणया| |४५|

Adhikarana raktapittavisheShe kShAracatuShTayam (45-46) · Śloka 46

| रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे||४५|| लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| पृथक्पृथक् तथाऽम्भोजरेणुश्यामामधूकजम्||४६||

Adhikarana gudapravRutte rakte bastiH (47) · Śloka 47

गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते| |४७|

Adhikarana ghrANapravRutte rakte nasyam (47-49) · Śloka 49

| घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्||४७|| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्| क्षीरादीन्ससितांस्तोयं केवलं वा जलं हितम्||४८|| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य वा| |४९|

Adhikarana pradehABya~jjanAdayaH (49) · Śloka 49

| कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु||४९||

Adhikarana pittajvarauShadhaM kShatakShINauShadhaM ca raktapitte hitam (2) · Śloka 2

यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितं च यत्||५०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||