20. śvitrakr̥micikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana shvitrakRumicitsitAdhyAyaH shvitre shIghracikitsAyAhetuH (2-1) · Śloka 1

अथातः श्वित्रकृमिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) कुष्ठादपि बीभत्सं यच्छीघ्रतरं च यात्यसाध्यत्वम्| श्वित्रमतस्तच्छान्त्यै यतेत दीप्ते यथा भवने||१||

Adhikarana shvitre pUrvaM saMshodhanaM shvitre virikte pipAsite ca peyA (2-3) · Śloka 3

संशोधनं विशेषात्प्रयोजयेत्पूर्वमेव देहस्य| श्वित्रे स्रंसनमग्र्यं मलयूरस इष्यते सगुडः||२|| तं पीत्वाऽभ्यक्ततनुर्यथाबलं सूर्यपादसन्तापम्| सेवेत निरिक्ततनुस्त्र्यहं पिपासुः पिबेत्पेयाम्||३||

Adhikarana shvitre kaNTakena sPoTaBedanaM shvitre nistrutasPoTe malayvAdikvAthaH shvitre nistru pAlAshakShAraH (4-5) · Śloka 5

श्वित्रेऽङ्गे स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान्भिन्द्यात्| स्फोटेषु निःस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् त्रिदिनम्||४|| मलयूमसनं प्रियङ्गूं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य| पालाशं वा क्षारं यथाबलं फाणितोपेतम्||५||

Adhikarana shvitre sPoTodBave PalgvAdi kvAthAdi (6) · Śloka 6

फल्ग्वक्षवृक्षवल्कलनिर्यूहेणेन्दुराजिकाकल्कम्| पीत्वोष्णस्थितस्य जाते स्फोटे तक्रेण भोजनं निर्लवणम्||६||

Adhikarana shvitre gomUtrAriShTam (7) · Śloka 7

गव्यं मूत्रं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे स्थापितं क्षौद्रमिश्रम्| पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिणा पेयमेतत् कार्यं चास्मै कुष्ठदृष्टं विधानम्||७||

Adhikarana shvitre mArkavaM BuktvA bIjakaShRutaM dugdham (8) · Śloka 8

मार्कवमथवा स्वादेद्भृष्ठं तैलेन लोहपात्रस्थम्| बीजकशृतं च दुग्धं तदनु पिबोच्छ्वित्रनाशाय||८||

Adhikarana shvitre pUtIkapallavAdilepaH (9) · Śloka 9

पूतिकार्कव्याधिघातस्नुहीनां मुत्रे पिष्टाः पल्लवा जातिजाश्च| घ्नन्त्यालेपाच्छ्वित्रदुर्नामदद्रू- पामाकोठान् दुष्टनाडीव्रणांश्च||९||

Adhikarana shvitre dagdhadvIpicarmalepaH (10) · Śloka 10

द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वाश्वित्रे लेपस्तैलयुक्तो वरिष्ठः| |१०|

Adhikarana shvitre pUtiH kITalepaH (10) · Śloka 10

| पूतिःकीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेकोऽपि हन्ति||१०||

Adhikarana shvitre BallAtakalepaH (11) · Śloka 11

रात्रौ गोमूत्रे वासितान् जर्जराङ्गा- नह्नि च्छायायां शोषयेत्स्फोटहेतून्| एवं वारांस्त्रींस्तैस्ततः श्लक्ष्णपिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्रनाशाय लेपः||११||

Adhikarana shvitre kRuShNasarpamaShIlepaH,shvitre mayUrapittalepaH shvitre dagdhahrIberalepaH (12) · Śloka 12

अक्षतैलद्रुता लेपः कृष्णसर्पोद्भवा मषी| शिख़िपित्तं तथा, दग्धं ह्रीबेरं वा तदाप्लुतम्||१२||

Adhikarana shvitre savarNakaro bAkucIbIjAdilepaH (13) · Śloka 13

कुडवोऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्थभागसम्मिश्रः| मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणं परं श्वित्रे||१३||

Adhikarana shvitre gajapurIShakShArAdilepaH (14-15) · Śloka 15

क्षारे सुदग्धे गजलिण्डजे च गजस्य मूत्रेण परिस्रुते च| द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजानाम्||१४|| श्वित्रं जयेच्चिक्कणतां गतेन तेन प्रलिम्पन् बहुशः प्रघृष्टम्| कुष्ठं मषं वा तिलकालकं वा यद्वा व्रणे स्यादधिमांसजातम्||१५||

Adhikarana shvitre BallAtakAdilepaH (16-17) · Śloka 17

भल्लातकं द्वीपिसुधार्कमूलं गुञ्जाफलं त्र्यूषणशङ्खचूर्णम्| तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा||१६|| स्नुगर्कदुग्धे घनमायसस्थं शलकया तद्विदधीत लेपम्| कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु मषेषु दुर्नामसु चर्मकीले||१७||

Adhikarana shvitre kShINapApasya shuddhayAdiBiH shvitraprashamaH (18-1) · Śloka 1

शुद्ध्या शोणितमोक्षैर्विरूक्षणैर्भक्षणैश्च सक्तूनाम्| श्वित्रं कस्यचिदेव प्रशाम्यति क्षीणपापस्य||१८|| इति श्वित्रचिकित्सितम्||१||

Adhikarana kRumiShu snehasvedapUrvakaH surasAdigaNakvAthabastiH, tatastrivRutkalkavirecanam, tataH kaTvAdi kaShAyaiH pariShecanam, tato viDa~ggatailenAnu vAsanam (19-23) · Śloka 23

अथ कृमिचिकित्सितम्| स्निग्धस्विन्ने गुडक्षीरमत्स्याद्यैः कृमिणोदरे| उत्क्लेशितकृमिकफे शर्वरीं तां सुख़ोषिते||१९|| सुरसादिगणं मूत्रे क्वाथयित्वाऽर्धवारिणि| तं कषायं कणागालकृमिजित्कल्कयोजितम्||२०|| सतैलस्वर्जिकाक्षारं युञ्ज्याद्वस्तिं ततोऽहनि| तस्मिन्नेव निरूढं तं पाययेत विरेचनम्||२१|| त्रिवृत्कल्कं फलकणाकषायालोडितं ततः| ऊर्ध्वाधःशोधिते कुर्यात्पञ्चकोलयुतं क्रमम्||२२|| कटुतिक्तकषायाणां कषायैः परिषेचनम्| काले विडङ्गतैलेन ततस्तमनुवासयेत्||२३||

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu shiroroganiShedhoktamanupraBUtatiktakAdiBojanam (24) · Śloka 24

शिरोरोगनिषेधोक्तमाचरेन्मूर्धगेष्वनु| उद्रिक्ततिक्तकटुकमल्पस्नेहं च भोजनम्||२४||

Adhikarana kRumiShu takrasAdhitA yavAgUH (25) · Śloka 25

विडङ्गकृष्णामरिचपिप्पलीमूलशिग्रुभिः| पिबेत्सस्वर्जिकाक्षारैर्यवागूं तक्रसाधितम्||२५||

Adhikarana kRumiShu shirIShAdInAM pRuthagrasAH (26-27) · Śloka 27

रसं शिरीषकिणिहीपारिभद्रककेम्बुकात्| पलाशबीजपत्तरपूतिकाद्वा पृथक् पिबेत्||२६|| सक्षौद्रं, सुरसादीन् वा लिह्यात्क्षौद्रयुतान् पृथक्| |२७|

Adhikarana kRumiShu ashvaviTcUrNam (27-28) · Śloka 28

| शतकृत्वोऽश्वविट्चूर्णं विडङ्गक्वाथभावितम्||२७|| कृमिमान् मधुना लिह्याद्भावितं वा वरारसैः| |२८|

Adhikarana kRumiShu tasya pradhamanaM ca (28) · Śloka 28

| शिरोगतेषु कृमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत्||२८||

Adhikarana kRumiShu AkhuparNIpallavAdipUpalikA (29-30) · Śloka 30

आख़ुकर्णीकिसलयैः सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः| पक्त्वा पूपलिकां ख़ादेद्धान्याम्लं च पिबेदनु||२९|| सपञ्चकोललवणमसान्द्र तक्रमेव वा| |३०|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu tadanu dhAnyAmlaM takraM vA kRumiShu mUrdhaviD~ggacUrNamishrABakShyAH (30-31) · Śloka 31

| नीपमार्कवनिर्गुण्डीपल्लवेष्वप्ययं विधिः||३०|| विडङ्गचूर्णमिश्रैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यान् प्रकल्पयेत्| |३१|

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu pAne bastau ca ArUShkaraM tailam (31-32) · Śloka 32

| विडङ्गतण्डुलैर्युक्तमर्धांशैरातपे स्थितम्||३१|| दिनमारुष्करं तैलं पाने बस्तौ च योजयेत्| सुराह्वसरलस्नेहं पृथगेवं च कल्पयेत्||३२||

Adhikarana kRumiShu mUrdhageShu surAhvasaralayoH snehau kRumiShu purIShajeShu basti virecane (33) · Śloka 33

पुरीषजेषु सुतरां दद्याद्बस्तिविरेचने| |३३|

Adhikarana kRumiShu kaPajeShu nasyaM vamanaM shamanaM ca (33) · Śloka 33

| शिरोविरेकं वमनं शमनं कफजन्मसु||३३||

Adhikarana kRumiShu raktajeShu kuShThcikitstoktAkriyA (34) · Śloka 34

रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात्कुष्ठचिकित्सितात्| |३४|

Adhikarana kRumiShu romaBojiShu indraluptavidhiH (34) · Śloka 34

| इन्द्रलुप्तविधिश्चात्र विधेयो रोमभोजिषु||३४||

Adhikarana kRumiShu kShIrAdIni varjyAni (20) · Śloka 20

क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति| समासतोऽम्लान्मधुरान् रसांश्च कृमीन् जिहासुः परिवर्जयेत्||३५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वित्रकृमिचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः||२०||