Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতো বমনবিরেচনব্যাপত্সিদ্ধিং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে)|২|
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2
বমনং মৃদুকোষ্ঠেন ক্ষুদ্বতাঽল্পকফেন বা| অতিতীক্ষ্ণহিমস্তোকমজীর্ণে দুর্বলেন বা||১|| পীতং প্রযাত্যধস্তস্মিন্নিষ্টহানির্মলোদযঃ| বামযেত্তং পুনঃ স্নিগ্ধং স্মরন্ পূর্বমতিক্রমম্||২||
वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5
অজীর্ণিনঃ শ্লেষ্মবতো ব্রজত্যূর্ধ্বং বিরেচনম্| অতিতীক্ষ্ণোষ্ণলবণমহৃদ্যমতিভূরি বা||৩|| তত্র পূর্বোদিতা ব্যাপত্সিদ্ধিশ্চ, ন তথাঽপি চেত্| আশযে তিষ্ঠতি ততস্তৃতীযং নাবচারযেত্||৪|| অন্যত্র সাত্ম্যাদ্ধৃদ্যাদ্বা ভেষজান্নিরপাযতঃ| |৫|
अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8
| অস্নিগ্ধস্বিন্নদেহস্য পুরাণং রূক্ষমৌষধম্||৫|| দোষানুত্ক্লেশ্য নির্হর্তুমশক্তং জনযেদ্গদান্| বিভ্রংশং শ্বযথুং হিধ্মাং তমসো দর্শনং তৃষম্||৬|| পিণ্ডীকোদ্বেষ্টনং কণ্ডূমূর্বোঃ সাদং বিবর্ণতাম্| স্নিগ্ধস্বিন্নস্য বাঽত্যল্পং দীপ্তাগ্নের্জীর্ণমৌষধম্||৭|| শীতৈর্বা স্তব্ধমামে বা সমুত্ক্লেশ্যাহরন্মলান্| তানেব জনযেদ্রোগানযোগঃ সর্ব এব সঃ||৮||
| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10
তং তৈললবণাভ্যক্তং স্বিন্নং প্রস্তরসঙ্করৈঃ| নিরূঢং জাঙ্গলরসৈর্ভোজযিত্বাঽনুবাসযেত্||৯|| ফলমাগধিকাদারুসিদ্ধতৈলেন মাত্রযা| স্নিগ্ধং বাতহরৈঃ স্নেহৈঃ পুনস্তীক্ষ্ণেন শোধযেত্||১০||
तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14
বহুদোষস্য রূক্ষস্য মন্দাগ্নেরল্পমৌষধম্| সোদাবর্তস্য চোত্ক্লেশ্য দোষান্ মার্গান্ নিরুধ্য তৈঃ||১১|| ভৃশমাধ্মাপযেন্নাভিং পৃষ্ঠপার্শ্বশিরোরুজম্| শ্বাসং বিণ্মূত্রবাতনাং সঙ্গং কুর্যাচ্চ দারুণম্||১২|| অভ্যঙ্গস্বেদবর্ত্যাদি সনিরূহানুবাসনম্| উদাবর্তহরং সর্বং কর্মাধ্মাতস্য শস্যতে||১৩|| পঞ্চমূলযবক্ষারবচাভূতিকসৈন্ধবৈঃ| যবাগূঃ সুকৃতা শূলবিবন্ধানাহনাশনী||১৪||
बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16
পিপলীদাডিমক্ষারহিঙ্গুশুণ্ঠ্যম্লবেতসান্| সসৈন্ধবান্ পিবেন্মদ্যৈঃ সর্পিষোষ্ণোদকেন বা||১৫|| প্রবাহিকাপরিস্রাববেদনাপরিকর্তনে| |১৬|
पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21
| পীতৌষধস্য বেগানাং নিগ্রহান্মারুতাদযঃ||১৬|| কুপিতা হৃদযং গত্বা ঘোরং কুর্বন্তি হৃদ্গ্রহম্| হিধ্মাপার্শ্বরুজাকাসদৈন্যলালাক্ষিবিভ্রমৈঃ||১৭|| জিহ্বাং খাদতি নিঃসংজ্ঞো দন্তান্ কটকটাযযন্| ন গচ্ছেদ্বিভ্রমং তত্র বামযেদাশু তং ভিষক্||১৮|| মধুরৈঃ পিত্তমূর্চ্ছার্তং কটুভিঃ কফমূর্চ্ছিতম্| পাচনীযৈস্ততশ্বাস্য দোষশেষং বিপাচযেত্||১৯|| কাযাগ্নিং চ বলং চাস্য ক্রমেণাভিপ্রবর্ধযেত্| |২০| ঘ্|২১|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21
| পবনেনাতিবমতো হৃদযং যস্য পীড্যতে||২০|| তস্মৈ স্নিগ্ধাম্ললবণান্ দদ্যাত্পিত্তকফেঽন্যথা| |২১|
| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23
| পীতৌষধস্য বেগানাং নিগ্রহেণ কফেন বা||২১|| রুদ্ধোঽতি বা বিশুদ্ধস্য গৃহ্ণাত্যঙ্গানি মারুতঃ| স্তম্ভবেপথুনিস্তোদসাদোদ্বেষ্টার্তিভেদনৈঃ||২২|| তত্র বাতহরং সর্বং স্নেহস্বেদাদি শস্যতে| |২৩|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26
| বহুতীক্ষ্ণং ক্ষুধার্তস্য মৃদুকোষ্ঠস্য ভেষজম্||২৩|| হৃত্বাঽঽশু বিট্পিত্তকফান্ ধাতূনাস্রাবযেদ্দ্রবান্| তত্রাতিযোগে মধুরৈঃ শেষমৌষধমুল্লিখেত্||২৪|| যোজ্যোঽতি বমনে রেকো বিরেকে বমনং মৃদু| পরিষেকাবগাহাদ্যৈঃ সুশীতৈঃ স্তম্ভযেচ্চ তম্||২৫|| অঞ্জনং চন্দনোশীরমজাসৃক্শর্করোদকম্| লাজচূর্ণৈঃ পিবেন্মন্থমতিযোগহরং পরম্||২৬||
| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28
বমনস্যাতিযোগে তু শীতাম্বুপরিষেচিতঃ| পিবেত্ফলরসৈর্মন্থং সঘৃতক্ষৌদ্রশর্করম্||২৭|| সোদ্গারাযাং ভৃশং ছর্দ্যাং মূর্বাযা ধান্যমুস্তযোঃ| সমধূকাঞ্জনং চূর্ণং লেহযেন্মধুসংযুতম্||২৮||
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38
বমতোঽন্তঃ প্রবিষ্টাযাং জিহ্বাযাং কবলগ্রহাঃ| স্নিগ্ধাম্ললবণা হৃদ্যা যূষমাংসরসা হিতাঃ||২৯|| ফলান্যম্লানি খাদেযুস্তস্য চান্যেঽগ্রতো নরাঃ| নিঃসৃতাং তু তিলদ্রাক্ষাকল্কলিপ্তাং প্রবেশযেত্||৩০|| বাগ্গ্রহানিলরোগেষু ঘৃতমাংসোপসাধিতাম্| যবাগূং তনুকাং দদ্যাত্স্নেহস্বেদৌ চ কালবিত্||৩১|| অতিযোগাচ্চ ভৈষজ্যং জীবং হরতি শোণিতম্| তজ্জীবাদানমিত্যুক্তমাদত্তে জীবিতং যতঃ||৩২|| শুনে কাকায বা দদ্যাত্তেনান্নমসৃজা সহ| ভুক্তেঽভুক্তে বদেজ্জীবং পিত্তং বা ভেষজেরিতম্||৩৩|| শুক্লং বা ভাবিতং বস্ত্রমাবানং কোষ্ণবারিণা| প্রক্ষালিতং বিবর্ণং স্যাত্পিত্তে শুদ্ধং তু শোণিতে||৩৪|| তৃষ্ণামূর্চ্ছামদার্তস্য কুর্যাদামরণাত্ক্রিযাম্| রক্তপিত্তাতিসারঘ্নীং তস্যাশু প্রাণরক্ষণীম্||৩৫|| মৃগগোমহিষাজানাং সদ্যস্কং জীবতামসৃক্| পিবেজ্জীবাভিসন্ধানং জীবং তদ্ধ্যাশু গচ্ছতি||৩৬|| তদেব দর্ভমৃদিতং রক্তং বস্তৌ নিষেচযেত্| শ্যামাকাশ্মর্যমধুকদূর্বোশীরৈঃ শৃতং পযঃ||৩৭|| ঘৃতমণ্ডাঞ্জনযুতং বস্তিং বা যোজযেদ্ধিমম্| পিচ্ছাবস্তিং সুশীতং বা ঘৃতমণ্ডানুবাসনম্||৩৮||
वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39
অস্যামপ্যতিযোগোদ্ভবাযামবস্থাযাং গুদভ্রংশঃ সম্ভাব্যত ইত্যাহ- গুদং ভ্রষ্টং কষাযৈশ্চ স্তম্ভযিত্বা প্রবেশযেত্| |৩৯|
अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3
| বিসংজ্ঞং শ্রাবযেত্সামবেণুগীতাদিনিস্বনম্||৩৯|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতা- যামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং পঞ্চমে কল্পসিদ্ধি- স্থানে বমনবিরেচনব্যাপত্সিদ্ধির্নাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ||৩||
| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon