Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2
വമനം മൃദുകോഷ്ഠേന ക്ഷുദ്വതാऽല്പകഫേന വാ| അതിതീക്ഷ്ണഹിമസ്തോകമജീര്ണേ ദുര്ബലേന വാ||൧|| പീതം പ്രയാത്യധസ്തസ്മിന്നിഷ്ടഹാനിര്മലോദയഃ| വാമയേത്തം പുനഃ സ്നിഗ്ധം സ്മരന് പൂര്വമതിക്രമമ്||൨||
वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5
അജീര്ണിനഃ ശ്ലേഷ്മവതോ വ്രജത്യൂര്ധ്വം വിരേചനമ്| അതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണമഹൃദ്യമതിഭൂരി വാ||൩|| തത്ര പൂര്വോദിതാ വ്യാപത്സിദ്ധിശ്ച, ന തഥാऽപി ചേത്| ആശയേ തിഷ്ഠതി തതസ്തൃതീയം നാവചാരയേത്||൪|| അന്യത്ര സാത്മ്യാദ്ധൃദ്യാദ്വാ ഭേഷജാന്നിരപായതഃ| |൫|
अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8
| അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നദേഹസ്യ പുരാണം രൂക്ഷമൌഷധമ്||൫|| ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ നിര്ഹര്തുമശക്തം ജനയേദ്ഗദാന്| വിഭ്രംശം ശ്വയഥും ഹിധ്മാം തമസോ ദര്ശനം തൃഷമ്||൬|| പിണ്ഡീകോദ്വേഷ്ടനം കണ്ഡൂമൂര്വോഃ സാദം വിവര്ണതാമ്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ വാऽത്യല്പം ദീപ്താഗ്നേര്ജീര്ണമൌഷധമ്||൭|| ശീതൈര്വാ സ്തബ്ധമാമേ വാ സമുത്ക്ലേശ്യാഹരന്മലാന്| താനേവ ജനയേദ്രോഗാനയോഗഃ സര്വ ഏവ സഃ||൮||
| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10
തം തൈലലവണാഭ്യക്തം സ്വിന്നം പ്രസ്തരസങ്കരൈഃ| നിരൂഢം ജാങ്ഗലരസൈര്ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത്||൯|| ഫലമാഗധികാദാരുസിദ്ധതൈലേന മാത്രയാ| സ്നിഗ്ധം വാതഹരൈഃ സ്നേഹൈഃ പുനസ്തീക്ഷ്ണേന ശോധയേത്||൧൦||
तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14
ബഹുദോഷസ്യ രൂക്ഷസ്യ മന്ദാഗ്നേരല്പമൌഷധമ്| സോദാവര്തസ്യ ചോത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന് മാര്ഗാന് നിരുധ്യ തൈഃ||൧൧|| ഭൃശമാധ്മാപയേന്നാഭിം പൃഷ്ഠപാര്ശ്വശിരോരുജമ്| ശ്വാസം വിണ്മൂത്രവാതനാം സങ്ഗം കുര്യാച്ച ദാരുണമ്||൧൨|| അഭ്യങ്ഗസ്വേദവര്ത്യാദി സനിരൂഹാനുവാസനമ്| ഉദാവര്തഹരം സര്വം കര്മാധ്മാതസ്യ ശസ്യതേ||൧൩|| പഞ്ചമൂലയവക്ഷാരവചാഭൂതികസൈന്ധവൈഃ| യവാഗൂഃ സുകൃതാ ശൂലവിബന്ധാനാഹനാശനീ||൧൪||
बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16
പിപലീദാഡിമക്ഷാരഹിങ്ഗുശുണ്ഠ്യമ്ലവേതസാന്| സസൈന്ധവാന് പിബേന്മദ്യൈഃ സര്പിഷോഷ്ണോദകേന വാ||൧൫|| പ്രവാഹികാപരിസ്രാവവേദനാപരികര്തനേ| |൧൬|
पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21
| പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹാന്മാരുതാദയഃ||൧൬|| കുപിതാ ഹൃദയം ഗത്വാ ഘോരം കുര്വന്തി ഹൃദ്ഗ്രഹമ്| ഹിധ്മാപാര്ശ്വരുജാകാസദൈന്യലാലാക്ഷിവിഭ്രമൈഃ||൧൭|| ജിഹ്വാം ഖാദതി നിഃസംജ്ഞോ ദന്താന് കടകടായയന്| ന ഗച്ഛേദ്വിഭ്രമം തത്ര വാമയേദാശു തം ഭിഷക്||൧൮|| മധുരൈഃ പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തം കടുഭിഃ കഫമൂര്ച്ഛിതമ്| പാചനീയൈസ്തതശ്വാസ്യ ദോഷശേഷം വിപാചയേത്||൧൯|| കായാഗ്നിം ച ബലം ചാസ്യ ക്രമേണാഭിപ്രവര്ധയേത്| |൨൦| ഘ്|൨൧|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21
| പവനേനാതിവമതോ ഹൃദയം യസ്യ പീഡ്യതേ||൨൦|| തസ്മൈ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് ദദ്യാത്പിത്തകഫേऽന്യഥാ| |൨൧|
| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23
| പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹേണ കഫേന വാ||൨൧|| രുദ്ധോऽതി വാ വിശുദ്ധസ്യ ഗൃഹ്ണാത്യങ്ഗാനി മാരുതഃ| സ്തമ്ഭവേപഥുനിസ്തോദസാദോദ്വേഷ്ടാര്തിഭേദനൈഃ||൨൨|| തത്ര വാതഹരം സര്വം സ്നേഹസ്വേദാദി ശസ്യതേ| |൨൩|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26
| ബഹുതീക്ഷ്ണം ക്ഷുധാര്തസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ഭേഷജമ്||൨൩|| ഹൃത്വാऽऽശു വിട്പിത്തകഫാന് ധാതൂനാസ്രാവയേദ്ദ്രവാന്| തത്രാതിയോഗേ മധുരൈഃ ശേഷമൌഷധമുല്ലിഖേത്||൨൪|| യോജ്യോऽതി വമനേ രേകോ വിരേകേ വമനം മൃദു| പരിഷേകാവഗാഹാദ്യൈഃ സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേച്ച തമ്||൨൫|| അഞ്ജനം ചന്ദനോശീരമജാസൃക്ശര്കരോദകമ്| ലാജചൂര്ണൈഃ പിബേന്മന്ഥമതിയോഗഹരം പരമ്||൨൬||
| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28
വമനസ്യാതിയോഗേ തു ശീതാമ്ബുപരിഷേചിതഃ| പിബേത്ഫലരസൈര്മന്ഥം സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൨൭|| സോദ്ഗാരായാം ഭൃശം ഛര്ദ്യാം മൂര്വായാ ധാന്യമുസ്തയോഃ| സമധൂകാഞ്ജനം ചൂര്ണം ലേഹയേന്മധുസംയുതമ്||൨൮||
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38
വമതോऽന്തഃ പ്രവിഷ്ടായാം ജിഹ്വായാം കവലഗ്രഹാഃ| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ ഹൃദ്യാ യൂഷമാംസരസാ ഹിതാഃ||൨൯|| ഫലാന്യമ്ലാനി ഖാദേയുസ്തസ്യ ചാന്യേऽഗ്രതോ നരാഃ| നിഃസൃതാം തു തിലദ്രാക്ഷാകല്കലിപ്താം പ്രവേശയേത്||൩൦|| വാഗ്ഗ്രഹാനിലരോഗേഷു ഘൃതമാംസോപസാധിതാമ്| യവാഗൂം തനുകാം ദദ്യാത്സ്നേഹസ്വേദൌ ച കാലവിത്||൩൧|| അതിയോഗാച്ച ഭൈഷജ്യം ജീവം ഹരതി ശോണിതമ്| തജ്ജീവാദാനമിത്യുക്തമാദത്തേ ജീവിതം യതഃ||൩൨|| ശുനേ കാകായ വാ ദദ്യാത്തേനാന്നമസൃജാ സഹ| ഭുക്തേऽഭുക്തേ വദേജ്ജീവം പിത്തം വാ ഭേഷജേരിതമ്||൩൩|| ശുക്ലം വാ ഭാവിതം വസ്ത്രമാവാനം കോഷ്ണവാരിണാ| പ്രക്ഷാലിതം വിവര്ണം സ്യാത്പിത്തേ ശുദ്ധം തു ശോണിതേ||൩൪|| തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാമദാര്തസ്യ കുര്യാദാമരണാത്ക്രിയാമ്| രക്തപിത്താതിസാരഘ്നീം തസ്യാശു പ്രാണരക്ഷണീമ്||൩൫|| മൃഗഗോമഹിഷാജാനാം സദ്യസ്കം ജീവതാമസൃക്| പിബേജ്ജീവാഭിസന്ധാനം ജീവം തദ്ധ്യാശു ഗച്ഛതി||൩൬|| തദേവ ദര്ഭമൃദിതം രക്തം ബസ്തൌ നിഷേചയേത്| ശ്യാമാകാശ്മര്യമധുകദൂര്വോശീരൈഃ ശൃതം പയഃ||൩൭|| ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുതം ബസ്തിം വാ യോജയേദ്ധിമമ്| പിച്ഛാബസ്തിം സുശീതം വാ ഘൃതമണ്ഡാനുവാസനമ്||൩൮||
वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39
അസ്യാമപ്യതിയോഗോദ്ഭവായാമവസ്ഥായാം ഗുദഭ്രംശഃ സമ്ഭാവ്യത ഇത്യാഹ- ഗുദം ഭ്രഷ്ടം കഷായൈശ്ച സ്തമ്ഭയിത്വാ പ്രവേശയേത്| |൩൯|
अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3
| വിസംജ്ഞം ശ്രാവയേത്സാമവേണുഗീതാദിനിസ്വനമ്||൩൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധി- സ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon