Adhikarana vamanavirecanavyApatsiddhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō vamanavirēcanavyāpatsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēdayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanasya pratikUlA gatiH (1-2) · Śloka 2
vamanaṁ mr̥dukōṣṭhēna kṣudvatā'lpakaphēna vā| atitīkṣṇahimastōkamajīrṇē durbalēna vā||1|| pītaṁ prayātyadhastasminniṣṭahānirmalōdayaḥ| vāmayēttaṁ punaḥ snigdhaṁ smaran pūrvamatikramam||2||
वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanasya pratikUlA gatiH (3-5) · Śloka 5
ajīrṇinaḥ ślēṣmavatō vrajatyūrdhvaṁ virēcanam| atitīkṣṇōṣṇalavaṇamahr̥dyamatibhūri vā||3|| tatra pūrvōditā vyāpatsiddhiśca, na tathā'pi cēt| āśayē tiṣṭhati tatastr̥tīyaṁ nāvacārayēt||4|| anyatra sātmyāddhr̥dyādvā bhēṣajānnirapāyataḥ| |5|
अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitatvapAkagauravANi (5-8) · Śloka 8
| asnigdhasvinnadēhasya purāṇaṁ rūkṣamauṣadham||5|| dōṣānutklēśya nirhartumaśaktaṁ janayēdgadān| vibhraṁśaṁ śvayathuṁ hidhmāṁ tamasō darśanaṁ tr̥ṣam||6|| piṇḍīkōdvēṣṭanaṁ kaṇḍūmūrvōḥ sādaṁ vivarṇatām| snigdhasvinnasya vā'tyalpaṁ dīptāgnērjīrṇamauṣadham||7|| śītairvā stabdhamāmē vā samutklēśyāharanmalān| tānēva janayēdrōgānayōgaḥ sarva ēva saḥ||8||
| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM pratIkAraH (9-10) · Śloka 10
taṁ tailalavaṇābhyaktaṁ svinnaṁ prastarasaṅkaraiḥ| nirūḍhaṁ jāṅgalarasairbhōjayitvā'nuvāsayēt||9|| phalamāgadhikādārusiddhatailēna mātrayā| snigdhaṁ vātaharaiḥ snēhaiḥ punastīkṣṇēna śōdhayēt||10||
तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doSholkeshabhRushAdhmAne, tayoH pratIkAraH (11-14) · Śloka 14
bahudōṣasya rūkṣasya mandāgnēralpamauṣadham| sōdāvartasya cōtklēśya dōṣān mārgān nirudhya taiḥ||11|| bhr̥śamādhmāpayēnnābhiṁ pr̥ṣṭhapārśvaśirōrujam| śvāsaṁ viṇmūtravātanāṁ saṅgaṁ kuryācca dāruṇam||12|| abhyaṅgasvēdavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṁ sarvaṁ karmādhmātasya śasyatē||13|| pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ| yavāgūḥ sukr̥tā śūlavibandhānāhanāśanī||14||
बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAditraye BeShajam (15-16) · Śloka 16
pipalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavētasān| sasaindhavān pibēnmadyaiḥ sarpiṣōṣṇōdakēna vā||15|| pravāhikāparisrāvavēdanāparikartanē| |16|
पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahaH (16-21) · Śloka 21
| pītauṣadhasya vēgānāṁ nigrahānmārutādayaḥ||16|| kupitā hr̥dayaṁ gatvā ghōraṁ kurvanti hr̥dgraham| hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ||17|| jihvāṁ khādati niḥsaṁjñō dantān kaṭakaṭāyayan| na gacchēdvibhramaṁ tatra vāmayēdāśu taṁ bhiṣak||18|| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṁ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam| pācanīyaistataśvāsya dōṣaśēṣaṁ vipācayēt||19|| kāyāgniṁ ca balaṁ cāsya kramēṇābhipravardhayēt| |20| gh|21|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahe bheShajam, hRudgrahavisheShebheShajam (20-21) · Śloka 21
| pavanēnātivamatō hr̥dayaṁ yasya pīḍyatē||20|| tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyātpittakaphē'nyathā| |21|
| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagAtraparigrahastadbheShajaM ca (21-23) · Śloka 23
| pītauṣadhasya vēgānāṁ nigrahēṇa kaphēna vā||21|| ruddhō'ti vā viśuddhasya gr̥hṇātyaṅgāni mārutaḥ| stambhavēpathunistōdasādōdvēṣṭārtibhēdanaiḥ||22|| tatra vātaharaṁ sarvaṁ snēhasvēdādi śasyatē| |23|
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusravastadbheShajaM ca (23-26) · Śloka 26
| bahutīkṣṇaṁ kṣudhārtasya mr̥dukōṣṭhasya bhēṣajam||23|| hr̥tvā''śu viṭpittakaphān dhātūnāsrāvayēddravān| tatrātiyōgē madhuraiḥ śēṣamauṣadhamullikhēt||24|| yōjyō'ti vamanē rēkō virēkē vamanaṁ mr̥du| pariṣēkāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayēcca tam||25|| añjanaṁ candanōśīramajāsr̥kśarkarōdakam| lājacūrṇaiḥ pibēnmanthamatiyōgaharaṁ param||26||
| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanAtiyoge visheShaH (27-28) · Śloka 28
vamanasyātiyōgē tu śītāmbupariṣēcitaḥ| pibētphalarasairmanthaṁ saghr̥takṣaudraśarkaram||27|| sōdgārāyāṁ bhr̥śaṁ chardyāṁ mūrvāyā dhānyamustayōḥ| samadhūkāñjanaṁ cūrṇaṁ lēhayēnmadhusaṁyutam||28||
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanaBaiShajyAtiyoge vyApat tadBeShajaM ca (29-38) · Śloka 38
vamatō'ntaḥ praviṣṭāyāṁ jihvāyāṁ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇā hr̥dyā yūṣamāṁsarasā hitāḥ||29|| phalānyamlāni khādēyustasya cānyē'gratō narāḥ| niḥsr̥tāṁ tu tiladrākṣākalkaliptāṁ pravēśayēt||30|| vāggrahānilarōgēṣu ghr̥tamāṁsōpasādhitām| yavāgūṁ tanukāṁ dadyātsnēhasvēdau ca kālavit||31|| atiyōgācca bhaiṣajyaṁ jīvaṁ harati śōṇitam| tajjīvādānamityuktamādattē jīvitaṁ yataḥ||32|| śunē kākāya vā dadyāttēnānnamasr̥jā saha| bhuktē'bhuktē vadējjīvaṁ pittaṁ vā bhēṣajēritam||33|| śuklaṁ vā bhāvitaṁ vastramāvānaṁ kōṣṇavāriṇā| prakṣālitaṁ vivarṇaṁ syātpittē śuddhaṁ tu śōṇitē||34|| tr̥ṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇātkriyām| raktapittātisāraghnīṁ tasyāśu prāṇarakṣaṇīm||35|| mr̥gagōmahiṣājānāṁ sadyaskaṁ jīvatāmasr̥k| pibējjīvābhisandhānaṁ jīvaṁ taddhyāśu gacchati||36|| tadēva darbhamr̥ditaṁ raktaṁ bastau niṣēcayēt| śyāmākāśmaryamadhukadūrvōśīraiḥ śr̥taṁ payaḥ||37|| ghr̥tamaṇḍāñjanayutaṁ bastiṁ vā yōjayēddhimam| picchābastiṁ suśītaṁ vā ghr̥tamaṇḍānuvāsanam||38||
वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudaBraMshe stamBanam (39) · Śloka 39
asyāmapyatiyōgōdbhavāyāmavasthāyāṁ gudabhraṁśaḥ sambhāvyata ityāha- gudaṁ bhraṣṭaṁ kaṣāyaiśca stambhayitvā pravēśayēt| |39|
अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visaMj~jasya sAmavedAdishravaNam (3) · Śloka 3
| visaṁjñaṁ śrāvayētsāmavēṇugītādinisvanam||39|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhi- sthānē vamanavirēcanavyāpatsiddhirnāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon