Adhikarana jvaranidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতো জ্বরনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| গদ্যসূত্রে|২|
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
2. jvaranidanādhyāyaḥ
Adhikarana jvaraparyAyAH, jvaraprabhAvaH (1-2) · Śloka 2
জ্বরো রোগপতিঃ পাপ্মা মৃত্যুরোজোশনোঽন্তকঃ| ক্রোধো দক্ষাধ্বরধ্বংসী রুদ্রোর্ধ্বনযনোদ্ভবঃ||১|| জন্মান্তযোর্মোহমযঃ সন্তাপাত্মাঽপচারজঃ| বিবিধৈর্নামভিঃ ক্রূরো নানাযোনিষু বর্ততে||২||
View original
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोशनोऽन्तकः| क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः||१|| जन्मान्तयोर्मोहमयः सन्तापात्माऽपचारजः| विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaraBedAH (3) · Śloka 3
স চাপচারজো জ্বরঃ কিমেকো বাঽনেকবিধঃ ? ইত্যাহ স জাযতেঽষ্টধা দোষৈঃ পৃথঙ্মিশ্রৈঃ সমাগতৈঃ| আগন্তুশ্চ|৩|
View original
स चापचारजो ज्वरः किमेको वाऽनेकविधः ? इत्याह स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः| आगन्तुश्च|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasaMprAptiH (3-6) · Śloka 6
সম্প্রাপ্তিমস্যাধুনা বক্তি | মলাস্তত্র স্বৈঃ স্বৈর্দুষ্টাঃ প্রদূষণৈঃ||৩|| আমাশযং প্রবিশ্যামমনুগম্য পিধায চ| স্রোতাংসি পক্তিস্থানাচ্চ নিরস্য জ্বলনং বহিঃ||৪|| সহ তেনাভিসর্পন্তস্তপন্তঃ সকলং বপুঃ| কুর্বন্তো গাত্রমত্যুষ্ণং জ্বরং নির্বর্তযন্তি তে||৫|| স্রোতোবিবন্ধাত্প্রাযেণ ততঃ স্বেদো ন জাযতে| |৬|
View original
सम्प्राप्तिमस्याधुना वक्ति | मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः||३|| आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च| स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः||४|| सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः| कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते||५|| स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarapUrvarUpam (6-10) · Śloka 10
পূর্বরূপং লক্ষযিতুমাহ | তস্য প্রাগ্রূপমালস্যমরতির্গাত্রগৌরবম্||৬|| আস্যবৈরস্যমরুচিজৃম্ভা সাস্রাকুলাক্ষিতা| অঙ্গমর্দোঽবিপাকোঽল্পপ্রাণতা বহুনিদ্রতা||৭|| রোমহর্ষো বিনমনং পিণ্ডিকোদ্বেষ্টনং ক্লমঃ| হিতোপদেশেষ্বক্ষান্তিঃ প্রীতিরম্লপটূষণে||৮|| দ্বেষঃ স্বাদুষু ভক্ষ্যেষু তথা বালেষু তৃড্ ভৃশম্| শব্দাগ্নিশীতবাতাম্বুচ্ছাযোষ্ণেষ্বনিমিত্ততঃ||৯|| ইচ্ছা দ্বেষশ্চ| |১০|
View original
पूर्वरूपं लक्षयितुमाह | तस्य प्राग्रूपमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम्||६|| आस्यवैरस्यमरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता| अङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता||७|| रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः| हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे||८|| द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्| शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः||९|| इच्छा द्वेषश्च| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadanurUpotpattiH (10) · Śloka 10
তদনু জ্বরস্য ব্যক্ততা ভবেত্| |১০|
View original
तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajvaralakShaNam, pittajvaralakShaNam (10-20) · Śloka 20
| আগমাপগমক্ষোভমৃদুতাবেদনোষ্মণাম্||১০|| বৈষম্যং তত্রতত্রাঙ্গে তাস্তাঃ স্যুর্বেদনাশ্চলাঃ| পাদযোঃ সুপ্ততা স্তম্ভঃ পিণ্ডিকোদ্বেষ্টনং শ্রমঃ||১১|| বিশ্লেষ ইব সন্ধীনাং সাদ ঊর্বোঃ কটীগ্রহঃ| পৃষ্ঠং ক্ষোদমিবাপ্নোতি নিষ্পীড্যত ইবোদরম্||১২|| ছিদ্যন্ত ইব চাস্থীনি পার্শ্বগানি বিশেষতঃ| হৃদযস্য গ্রহস্তোদঃ প্রাজনেনেব বক্ষসঃ||১৩|| স্কন্ধযোর্মথনং বাহ্বোর্ভেদঃ পীডনমংসযোঃ| অশক্তির্ভক্ষণে হন্বোর্জৃম্ভণং কর্ণযোঃ স্বনঃ||১৪|| নিস্তোদঃ শঙ্খযোর্মূর্ধ্নি বেদনা বিরসাস্যতা| কষাযাস্যত্বমথবা মলানামপ্রবর্তনম্||১৫|| রূক্ষারুণত্বগাস্যাক্ষিনখমূত্রপুরীষতা| প্রসেকরোচকাশ্রদ্ধাবিপাকাস্বেদজাগরাঃ||১৬|| কণ্ঠৌষ্ঠশোষস্তৃট্ শুষ্কৌ ছর্দিকাসৌ বিষাদিতা| হর্ষো রোমাঙ্গদন্তেষু বেপথুঃ ক্ষবথোর্গ্রহঃ||১৭|| ভ্রমঃ প্রলাপো ঘর্মেচ্ছা বিনামশ্চানিলজ্বরে| ||১৮|| অথ পিত্তজ্বরলক্ষণার্থমাহ যুগপদ্ব্যাপ্তিরঙ্গানাং প্রলাপঃ কটুবক্ত্রতা||১৮|| নাসাস্যপাকঃ শীতেচ্ছা ভ্রমো মূর্চ্ছা মদোঽরতিঃ| বিট্স্রংসঃ পিত্তবমনং রক্তষ্ঠীবনমম্লকঃ||১৯|| রক্তকোঠোদ্গমঃ পীতহরিতত্বং ত্বগাদিষু| স্বেদো নিঃশ্বাসবৈগন্ধ্যমতিতৃষ্ণা চ পিত্তজে||২০||
View original
| आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्||१०|| वैषम्यं तत्रतत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः||११|| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्||१२|| छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः||१३|| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः||१४|| निस्तोदः शङ्ख़योर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्||१५|| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनख़मूत्रपुरीषता| प्रसेकरोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः||१६|| कण्ठौष्ठशोषस्तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः||१७|| भ्रमः प्रलापो ग़र्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे| ||१८|| अथ पित्तज्वरलक्षणार्थमाह युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता||१८|| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः||१९|| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPajvaralakShaNam (21-22) · Śloka 22
কফজ্বরলক্ষণমাহ বিশেষাদরুচির্জাড্যং স্রোতোরোধোঽল্পবেগতা| প্রসেকো মুখমাধুর্যং হৃল্লেপশ্বাসপীনসাঃ||২১|| হৃল্লাসশ্ছর্দনং কাসঃ স্তম্ভঃ শ্বৈত্যং ত্বগাদিষু| অঙ্গেষু শীতপিটিকাস্তন্দ্রোদর্দঃ কফোদ্ভবে||২২||
View original
कफज्वरलक्षणमाह विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुख़माधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः||२१|| हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM kAlasaMprAptiH (23) · Śloka 23
এবং ত্রযাণাং দোষাণাং পৃথক্ লিঙ্গান্যভিধায সামান্যলিঙ্গান্যধুনা কথযতি কালে যথাস্বং সর্বেষাং প্রবৃত্তির্বৃদ্ধিরেব বা| |২৩|
View original
एवं त्रयाणां दोषाणां पृथक् लिङ्गान्यभिधाय सामान्यलिङ्गान्यधुना कथयति काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarANAM upaSayAnupaSayau (23) · Śloka 23
ইদানীং সামান্যেনান্যদপি লিঙ্গদ্বযমাহ | নিদানোক্তানুপশযো বিপরীতোপশাযিতা|২৩|
View original
इदानीं सामान्येनान्यदपि लिङ्गद्वयमाह | निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajvaralakShaNam (23) · Śloka 23
| যথাস্বং লিঙ্গসংসর্গে জ্বরঃ সংসর্গজঃ|২৩|
View original
| यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजः|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (23-24) · Śloka 24
ন চৈতাবদেব সংসর্গলক্ষণমিত্যাহ | অপি চ||২৩|| শিরোর্তিমূর্চ্ছাবমিদাহমোহকণ্ঠাস্যশোষারতিপর্বভেদাঃ| উন্নিদ্রতাতৃড্ভ্রমরোমহর্ষা জৃম্ভাতিবাক্ত্বং চ চলাত্সপিত্তাত্||২৪||
View original
न चैतावदेव संसर्गलक्षणमित्याह | अपि च||२३|| शिरोर्तिमूर्च्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः| उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaSleShmajvaralakShaNam (25) · Śloka 25
ইদানীং কফানিলসংসর্গলক্ষণমাহ তাপহান্যরুচিপর্বশিরোরুক্ পীনসশ্বসনকাসবিবন্ধাঃ| শীতজাড্যতিমিরভ্রমতন্দ্রাঃ শ্লেষ্মবাতজনিতজ্বরলিঙ্গম্||২৫||
View original
इदानीं कफानिलसंसर्गलक्षणमाह तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनकासविबन्धाः| शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaSleShmajvaralakShaNam (26) · Śloka 26
অধুনা কফপিত্তসংসর্গজ্বরং লক্ষযতি শীতস্তম্ভস্বেদদাহাব্যবস্থা তৃষ্ণাকাসশ্লেষ্মপিত্তপ্রবৃত্তিঃ| মোহস্তন্দ্রালিপ্ততিক্তাস্যতা চ জ্ঞেযং রূপং শ্লেষ্মপিত্তজ্বরস্য||২৬||
View original
अधुना कफपित्तसंसर्गज्वरं लक्षयति शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNam (27-33) · Śloka 33
অথ সন্নিপাতজ্বরস্য লক্ষণমাহ সর্বজো লক্ষণৈঃ সর্বৈর্দাহোঽত্র চ মুহুর্মুহুঃ| তদ্বচ্ছীতং মহানিদ্রা দিবা জাগরণং নিশি||২৭|| সদা বা নৈব বা নিদ্রা মহাস্বেদোঽতি নৈব বা| গীতনর্তনহাস্যাদিবিকৃতেহাপ্রবর্তনম্||২৮|| সাশ্রুণী কলুষে রক্তে ভুগ্নে লুলিতপক্ষ্মণী| অক্ষিণী পিণ্ডিকাপার্শ্বমূর্দ্ধপর্বাস্থিরুগ্ভ্রমঃ||২৯|| সস্বনৌ সরুজৌ কর্ণৌ কণ্ঠঃ শূকৈরিবাচিতঃ| পরিদগ্ধা খরা জিহ্বা গুরুঃ স্রস্তাঙ্গসন্ধিতা||৩০|| রক্তপিত্তকফষ্ঠীবো লোলনং শিরসোঽতিরুক্| কোঠানাং শ্যাবরক্তানাং মণ্ডলানাং চ দর্শনম্||৩১|| হৃদ্ব্যথা মলসংসঙ্গঃ প্রবৃত্তির্বাঽল্পশোঽতি বা| স্নিগ্ধাস্যতা বলভ্রংশঃ স্বরসাদঃ প্রলাপিতা||৩২|| দোষপাকশ্চিরাত্তন্দ্রা প্রততং কণ্ঠকূজনম্| |৩৩|
View original
अथ सन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि||२७|| सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्||२८|| साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः||२९|| सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः| परिदग्धा ख़रा जिह्वा गुरुः स्रस्ताङ्गसन्धिता||३०|| रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतिरुक्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्||३१|| हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता||३२|| दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajvarasya nAmAni (33) · Śloka 33
অথাস্য সন্নিপাতস্য নামদ্বযমাহ | সন্নিপাতমভিন্যাসং তং ব্রূযাচ্চ হৃতৌজসম্||৩৩||
View original
अथास्य सन्निपातस्य नामद्वयमाह | सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
দোষে বিবদ্ধে নষ্টেঽগ্নৌ সর্বসম্পূর্ণলক্ষণঃ| অসাধ্যঃ|৩৪|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyasannipAtajvaralakShaNam (34) · Śloka 34
| সোঽন্যথা কৃচ্ছ্রো ভবেদ্বৈকল্যদোঽপি বা||৩৪||
View original
| सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amiSrIBUtadoShajasannipAtajvaraH (35-36) · Śloka 36
কিমেষ এব সন্নিপাতজ্বরপ্রকারঃ সম্ভবতি ? উতান্যোঽপি সম্ভবতি ? ইত্যাহ অন্যচ্চ সন্নিপাতোত্থো যত্র পিত্তং পৃথক্ স্থিতম্| ত্বচি কোষ্ঠেঽথবা দাহং বিদধাতি পুরোঽনু বা||৩৫|| তদ্বদ্বাতকফৌ শীতং, দাহাদির্দুস্তরস্তযোঃ| |৩৬|
View original
किमेष एव सन्निपातज्वरप्रकारः सम्भवति ? उतान्योऽपि सम्भवति ? इत्याह अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा||३५|| तद्वद्वातकफौ शीतं, दाहादिर्दुस्तरस्तयोः| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItAdisannipAtajvaralakShaNam (36-37) · Śloka 37
ননু, অস্মিন্ শীতাদৌ দাহাদৌ চ জ্বরে কো বিশেষঃ ? ইত্যাহ | শীতাদৌ তত্র পিত্তেন কফে স্যন্দিতশোষিতে||৩৬|| শীতে শান্তেঽম্লকো মূর্চ্ছা মদস্তৃষ্ণা চ জাযতে| |৩৭|
View original
ननु, अस्मिन् शीतादौ दाहादौ च ज्वरे को विशेषः ? इत्याह | शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते||३६|| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdisannipAtajvaralakShaNam (37) · Śloka 37
| দাহাদৌ পুনরন্তে স্যুস্তন্দ্রাষ্ঠীববমিক্লমাঃ||৩৭||
View original
| दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantujvaraBedAH (38) · Śloka 38
আগন্তুরভিঘাতাভিষঙ্গশাপাভিচারতঃ| চতুর্ধা|৩৮|
View original
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhighAtajAgantujvarabhedau (38-39) · Śloka 39
| অত্র ক্ষতচ্ছেদদাহাদ্যৈরভিঘাতজঃ||৩৮|| শ্রমাচ্চ| |৩৯|
View original
| अत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिग़ातजः||३८|| श्रमाच्च| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tasya dvividhasya lakShaNam (39) · Śloka 39
তস্মিন্পবনঃ প্রাযো রক্তং প্রদূষযন্| সব্যথাশোফবৈবর্ণ্যং, সরুজং কুরুতে জ্বরম্||৩৯||
View original
तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं, सरुजं कुरुते ज्वरम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAgantujvarabhedAH (40) · Śloka 40
গ্রহাবেশৌষধিবিষক্রোধাভিশোককামজঃ| অভিষঙ্গাত্|৪০|
View original
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधाभिशोककामजः| अभिषङ्गात्|४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahAveSajalakShaNam (40) · Śloka 40
ইদানীং গ্রহোত্পন্নস্য লিঙ্গমাহ | গ্রহেণাস্মিন্নকস্মাদ্ধাসরোদনে||৪০||
View original
इदानीं ग्रहोत्पन्नस्य लिङ्गमाह | ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana oShadhijalakShaNam (41) · Śloka 41
ওষধীগন্ধজে মূর্চ্ছা শিরোরুগ্বমথুঃ ক্ষবঃ| |৪১|
View original
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajalakShaNam (41) · Śloka 41
| বিষান্মূর্চ্ছাতিসারাস্যশ্যাবতাদাহহৃদ্গদাঃ||৪১||
View original
| विषान्मूर्च्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krodhajalakShaNam (42) · Śloka 42
ক্রোধাত্কম্পঃ শিরোরুক্ চ| |৪২|
View original
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक् च| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayashokajalakShaNam (42) · Śloka 42
প্রলাপো ভযশোকজে| |৪২|
View original
प्रलापो भयशोकजे| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmajalakShaNam (42) · Śloka 42
| কামাদ্ভ্রমোঽরুচির্দাহো হ্রীনিদ্রাধীধৃতিক্ষযঃ||৪২||
View original
| कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiSha~ggajAnAM doShAnubandhaH (43) · Śloka 43
গ্রহাদৌ সন্নিপাতস্য ভযাদৌ মরুতস্ত্রযে| কোপঃ কোপেঽপি পিত্তস্য|৪৩|
View original
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये| कोपः कोपेऽपि पित्तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shApAbhicArajayorlakShaNam (43-44) · Śloka 44
| যৌ তু শাপাভিচারজৌ||৪৩|| সন্নিপাতজ্বরৌ ঘোরৌ তাবসহ্যতমৌ মতৌ| |৪৪|
View original
| यौ तु शापाभिचारजौ||४३|| सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhicArajasya visheShaH (44-45) · Śloka 45
| তত্রাভিচারিকৈর্মন্ত্রৈর্হূযমানস্য তপ্যতে||৪৪|| পূর্বং চেতস্ততো দেহস্ততো বিস্ফোটতৃড্ভ্রমৈঃ| সদাহমূর্চ্ছৈর্গ্রস্তস্য প্রত্যহং বর্দ্ধতে জ্বরঃ||৪৫||
View original
| तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते||४४|| पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्द्धते ज्वरः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTavidhajvaropasaMhAraH (46) · Śloka 46
ইতি জ্বরোঽষ্টধা দৃষ্টঃ| |৪৬|
View original
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTAnAM jvarANAM pratyekaM dvaividhyaShaTkam (46-47) · Śloka 47
সমাসাদ্দ্বিবিধস্তু সঃ| শারীরো মানসঃ সৌম্যস্তীক্ষ্ণোঽন্তর্বহিরাশ্রযঃ||৪৬|| প্রাকৃতো বৈকৃতঃ সাধ্যোঽসাধ্যঃ সামো নিরামকঃ| |৪৭|
View original
समासाद्द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः||४६|| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shArIrasya lakShaNam, mAnasasya lakShaNam (47) · Śloka 47
সম্প্রত্যেতানেব জ্বরান্ ব্যাচষ্টে | পূর্বং শরীরে শারীরে তাপো, মনসি মানসে||৪৭||
View original
सम्प्रत्येतानेव ज्वरान् व्याचष्टे | पूर्वं शरीरे शारीरे तापो, मनसि मानसे||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saumyasya lakShaNam (96)) · Śloka 48
ইদানীং সৌম্যতীক্ষ্ণৌ ব্যাচষ্টে- পবনে যোগবাহিত্বাচ্ছীতং শ্লেষ্মযুতে ভবেত্| |৪৮|
View original
इदानीं सौम्यतीक्ष्णौ व्याचष्टे- पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNasya lakShaNam (48) · Śloka 48
তীক্ষ্ণমিদানীং বক্তি | দাহঃ পিত্তযুতে, মিশ্রং মিশ্রে|৪৮|
View original
तीक्ष्णमिदानीं वक्ति | दाहः पित्तयुते, मिश्रं मिश्रे|४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAshrayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
| অন্তঃসংশ্রযে পুনঃ||৪৮|| জ্বরেঽধিকং বিকারাঃ স্যুরন্তঃ ক্ষোভো মলগ্রহঃ| |৪৯|
View original
| अन्तःसंश्रये पुनः||४८|| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahirAshrayasya lakShaNam (49) · Śloka 49
| বহিরেব বহির্বর্গে তাপোঽপি চ সুসাধ্যতা||৪৯||
View original
| बहिरेव बहिर्वर्गे तापोऽपि च सुसाध्यता||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutasya lakShaNam, vaikRutasya lakShaNam (50) · Śloka 50
সম্প্রতি প্রাকৃতবৈকৃতৌ লক্ষযতি - - - - বর্ষাশরদ্বসন্তেষু বাতাদ্যৈঃ প্রাকৃতঃ ক্রমাত্| বৈকৃতোঽন্যঃ স দুঃসাধ্যঃ প্রাযশ্চ প্রাকৃতোঽনিলাত্||৫০||
View original
सम्प्रति प्राकृतवैकृतौ लक्षयति - - - - वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAviruddhopakramaj~jAnArthaM prAkRutAnAM saMprAptiH (51-52) · Śloka 52
সম্প্রতি বর্ষাসু প্রাকৃতস্য জ্বরস্য স্বরূপং নিরূপযতি - - - - - বর্ষাসু মারুতো দুষ্টঃ পিত্তশ্লেষ্মান্বিতো জ্বরম্| কুর্যাত্ পিত্তং চ শরদি তস্য চানুবলং কফঃ||৫১|| তত্প্রকৃত্যা বিসর্গাচ্চ তত্র নানশনাদ্ভযম্| কফো বসন্তে তমপি বাতপিত্তং ভবেদনু||৫২||
View original
सम्प्रति वर्षासु प्राकृतस्य ज्वरस्य स्वरूपं निरूपयति - - - - - वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः||५१|| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्| कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
অথ সাধ্যাসাধ্যজ্বরলক্ষণার্থমাহ - - - - বলবত্স্বল্পদোষেষু জ্বরঃ সাধ্যোঽনুপদ্রবঃ| |৫৩|
View original
अथ साध्यासाध्यज्वरलक्षणार्थमाह - - - - बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyalakShaNam (53) · Śloka 53
| সর্বথা বিকৃতিজ্ঞানে প্রাগসাধ্য উদাহৃতঃ||৫৩||
View original
| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
অধুনা সামনিরামৌ জ্বরো লক্ষযতি - - - - জ্বরোপদ্রবতীক্ষ্ণত্বমগ্লানির্বহুমূত্রতা| ন প্রবৃত্তির্ন বিড্জীর্ণা ন ক্ষুত্সামজ্বরাকৃতিঃ||৫৪||
View original
अधुना सामनिरामौ ज्वरो लक्षयति - - - - ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pacyamAnajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
জ্বরবেগোঽধিকং তৃষ্ণা প্রলাপঃ শ্বসনং ভ্রমঃ| মলপ্রবৃত্তিরুত্ক্লেশঃ পচ্যমানস্য লক্ষণম্||৫৫||
View original
ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirAmajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
জীর্ণতাঽঽমবিপর্যাসাত্সপ্তরাত্রং চ লঙ্ঘনাত্| |৫৬|
View original
जीर्णताऽऽमविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktAnAM jvarANAM pRuthak pa~jcavidhatvam (56-57) · Śloka 57
| জ্বরঃ পঞ্চবিধঃ প্রোক্তো মলকালবলাবলাত্||৫৬|| প্রাযশঃ সন্নিপাতেন ভূযসা তূপদিশ্যতে| সন্ততঃ সততোঽন্যেদ্যুস্তৃতীযকচতুর্থকৌ||৫৭||
View original
| ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्||५६|| प्रायशः सन्निपातेन भूयसा तूपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatajvaralakShaNam (58-59) · Śloka 59
অথ মহারম্ভত্বেন প্রাধান্যাত্ সন্ততসম্প্রাপ্তিমেব লক্ষযতি - - - - - - ধাতুমূত্রশকৃদ্বাহিস্রোতসাং ব্যাপিনো মলাঃ| তাপযন্তস্তনুং সর্বাং তুল্যদূষ্যাদিবর্দ্ধিতাঃ||৫৮|| বলিনো গুরবঃ স্তব্ধা বিশেষেণ রসাশ্রিতাঃ| সন্ততং নিষ্প্রতিদ্বন্দ্বা জ্বরং কুর্যুঃ সুদুঃসহম্||৫৯||
View original
अथ महारम्भत्वेन प्राधान्यात् सन्ततसम्प्राप्तिमेव लक्षयति - - - - - - धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्द्धिताः||५८|| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatasyAvadhiH (60-63) · Śloka 63
মলং জ্বরোষ্মা ধাতূন্বা স শীঘ্রং ক্ষপযেত্ততঃ| সর্বাকারং রসাদীনাং শুদ্ধ্যাঽশুদ্ধ্যাঽপি বা ক্রমাত্||৬০|| বাতপিত্তকফৈঃ সপ্ত দশ দ্বাদশ বাসরান্| প্রাযোঽনুযাতি মর্যাদাং মোক্ষায চ বধায চ||৬১|| ইত্যগ্নিবেশস্য মতং, হারীতস্য পুনঃ স্মৃতিঃ| দ্বিগুণা সপ্তমী যাবন্নবম্যেকাদশী তথা||৬২|| এষা ত্রিদোষমর্যাদা মোক্ষায চ বধায চ| শুদ্ধ্যশুদ্ধৌ জ্বরঃ কালং দীর্ঘমপ্যনুবর্ততে||৬৩||
View original
मलं ज्वरोष्मा धातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वा क्रमात्||६०|| वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च||६१|| इत्यग्निवेशस्य मतं, हारीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा||६२|| एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatAdicatuShTayasAmAnyalakShaNam (64-65) · Śloka 65
এবং সন্ততস্য লক্ষণমাখ্যায সততকাদীনাং বিষমজ্বরসংজ্ঞানিমিত্তং সামান্যেন লক্ষণমাহ - - - - কৃশানাং ব্যাধিমুক্তানাং মিথ্যাহারাদিসেবিনাম্| অল্পোঽপি দোষো দূষ্যাদের্লব্ধ্বাঽন্যতমতো বলম্||৬৪|| সবিপক্ষো জ্বরং কুর্যাদ্বিষমং ক্ষযবৃদ্ধিভাক্| |৬৫|
View original
एवं सन्ततस्य लक्षणमाख्याय सततकादीनां विषमज्वरसंज्ञानिमित्तं सामान्येन लक्षणमाह - - - - कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यतमतो बलम्||६४|| सविपक्षो ज्वरं कुर्याद्विषमं क्षयवृद्धिभाक्| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasya pravRuttinivRuttI (65-66) · Śloka 66
| দোষঃ প্রবর্ততে তেষাং স্বে কালে জ্বরযন্ বলী||৬৫|| নিবর্ততে পুনশ্চৈষ প্রত্যনীকবলাবলঃ| |৬৬|
View original
| दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली||६५|| निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamajvarasya santatanivRuttirnAsti (66-67) · Śloka 67
| ক্ষীণে দোষে জ্বরঃ সূক্ষ্মো রসাদিষ্বেব লীযতে||৬৬|| লীনত্বাত্কার্শ্যবৈবর্ণ্যজাড্যাদীনাদধাতি সঃ| |৬৭|
View original
| क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते||६६|| लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः| |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana santatAdInAM santatatvAdau yuktiH (67-69) · Śloka 69
ননু, তুল্যেঽপি বাতাদিদোষপ্রকোপে সন্ততজ্বর এবাশুসকলকাযব্যাপ্তিঃ, সততকাদিষু তু চিরেণ বিচ্ছিদ্য ভবতীত্যত্র যুক্তিঃ কা ? ইত্যাহ - - - - | আসন্নবিবৃতাস্যত্বাত্স্রোতসাং রসবাহিনাম্||৬৭|| আশু সর্বস্য বপুষো ব্যাপ্তির্দোষেণ জাযতে| সন্ততঃ সততস্তেন, বিপরীতো বিপর্যযাত্||৬৮|| বিষমো বিষমারম্ভক্রিযাকালোঽনুষঙ্গবান্| |৬৯|
View original
ननु, तुल्येऽपि वातादिदोषप्रकोपे सन्ततज्वर एवाशुसकलकायव्याप्तिः, सततकादिषु तु चिरेण विच्छिद्य भवतीत्यत्र युक्तिः का ? इत्याह - - - - | आसन्नविवृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्||६७|| आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर्दोषेण जायते| सन्ततः सततस्तेन, विपरीतो विपर्ययात्||६८|| विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्| |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satatalakShaNam (69-70) · Śloka 70
| দোষো রক্তাশ্রযঃ প্রাযঃ করোতি সততং জ্বরম্||৬৯|| অহোরাত্রস্য স দ্বিঃ স্যাত্| |৭০|
View original
| दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्||६९|| अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyedyurlakShaNam (70) · Śloka 70
সকৃদন্যেদ্যুরাশ্রিতঃ| তস্মিন্মাংসবহা নাডীঃ|৭০|
View original
सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन्मांसवहा नाडीः|७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIyakalakShaNam (70-71) · Śloka 71
| মেদোনাডীস্তৃতীযকে||৭০|| গ্রাহী পিত্তানিলান্মূর্ধ্নস্ত্রিকস্য কফপিত্ততঃ| সপৃষ্ঠস্যানিলকফাত্স চৈকাহান্তরঃ স্মৃতঃ||৭১||
View original
| मेदोनाडीस्तृतीयके||७०|| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः| सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakalakShaNam (72-73) · Śloka 73
চতুর্থকো মলে মেদোমজ্জাস্থ্যন্যতমস্থিতে| মজ্জস্থ এবেত্যপরে প্রভাবং স তু দর্শযেত্||৭২|| দ্বিধা কফেন জংঘাভ্যাং স পূর্বং শিরসোঽনিলাত্| |৭৩|
View original
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्||७२|| द्विधा कफेन जंघाभ्यां स पूर्वं शिरसोऽनिलात्| |७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (73-74) · Śloka 74
| অস্থিমজ্জোভযগতে চতুর্থকবিপর্যযঃ||৭৩|| ত্রিধা, হ্যহং জ্বরযতি দিনমেকং তু মুঞ্চতি| |৭৪|
View original
| अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः||७३|| त्रिधा, ह्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktajvaraBeda sa~ggrahaH (74-76) · Śloka 76
ইদানীমেষাং বিষমজ্বরাণামিমং শেষভূতং গ্রন্থমাহ - - - - | বলাবলেন দোষাণামন্নচেষ্টাদিজন্মনা||৭৪|| জ্বরঃ স্যান্মনসস্তদ্বত্কর্মণশ্চ তদা তদা| দোষদূষ্যর্ত্বহোরাত্রপ্রভৃতীনাং বলাজ্জ্বরঃ||৭৫|| মনসো বিষযাণাং চ কালং তং তং প্রপদ্যতে| |৭৬|
View original
इदानीमेषां विषमज्वराणामिमं शेषभूतं ग्रन्थमाह - - - - | बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना||७४|| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा| दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज्ज्वरः||७५|| मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते| |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramokShalakShaNam (76-78) · Śloka 78
| ধাতূন্ প্রক্ষোভযন্ দোষো মোক্ষকালে বিলীযতে||৭৬|| ততো নরঃ শ্বসন্ স্বিদ্যন্ কূজন্ বমতি চেষ্টতে| বেপতে প্রলপত্যুষ্ণৈঃ শীতৈশ্চাঙ্গৈর্হতপ্রভঃ||৭৭|| বিসংজ্ঞো জ্বরবেগার্তঃ সক্রোধ ইব বীক্ষতে| সদোষশব্দং চ শকৃদ্দ্রবং সৃজতি বেগবত্||৭৮||
View original
| धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते||७६|| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः||७७|| विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaramuktalakShaNam (2) · Śloka 2
ইতি জ্বরমোক্ষকাললক্ষণমুক্ত্বা বিগতজ্বরলক্ষণমভিধিত্সুরাহ - - দেহো লঘুর্ব্যপগতক্লমমোহতাপঃ পাকো মুখে করণসৌষ্ঠবমব্যথত্বম্| স্বেদঃ ক্ষবঃ প্রকৃতিযোগি মনোঽন্নলিপ্সা কণ্ডূশ্চ মূর্ধ্নি বিগতজ্বরলক্ষণানি||৭৯|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং তৃতীযে নিদানস্থানে জ্বরনিদানং নাম দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ||২||
View original
इति ज्वरमोक्षकाललक्षणमुक्त्वा विगतज्वरलक्षणमभिधित्सुराह - - देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||७९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon