Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতো রক্তপিত্তকাসনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে)|২|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
ভৃশোষ্ণতীক্ষ্ণকট্বম্ললবণাদিবিদাহিভিঃ| কোদ্রবোদ্দালকৈশ্চান্নৈস্তদ্যুক্তৈরতিসেবিতৈঃ||১|| কুপিতং পিত্তলৈঃ পিত্তং দ্রবং রক্তং চ মূর্চ্ছিতে| তে মিথস্তুল্যরূপত্বমাগম্য ব্যাপ্নুতস্তনুম্||২||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
এবমাশঙ্ক্যাহ - - - - পিত্তং রক্তস্য বিকৃতেঃ সংসর্গাদ্দূষণাদপি| গন্ধবর্ণানুবৃত্তেশ্চ রক্তেন ব্যপদিশ্যতে||৩||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
তত্কথমেতত্ ? ইত্যাহ - - - - প্রভবত্যসৃজঃ স্থানাত্প্লীহতো যকৃতশ্চ তত্| |৪|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
অথাস্য পূর্বরূপাণ্যাহ - | শিরোগুরুত্বমরুচিঃ শীতেচ্ছা ধূমকোঽম্লকঃ||৪|| ছর্দিশ্ছর্দিতবৈভত্স্যং কাসঃ শ্বাসো ভ্রমঃ ক্লমঃ| লোহলোহিতমত্স্যামগন্ধাস্যত্বং স্বরক্ষযঃ||৫|| রক্তহারিদ্রহরিতবর্ণতা নযনাদিষু| নীললোহিতপীতানাং বর্ণানামবিবেচনম্||৬|| স্বপ্নে তদ্বর্ণদর্শিত্বং ভবত্যস্মিন্ ভবিষ্যতি| |৭|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
তত্রোর্ধ্বগমাহ - | ঊর্ধ্বং নাসাক্ষিকর্ণাস্যৈর্মেঢ্রযোনিগুদৈরধঃ||৭|| কুপিতং রোমকূপৈশ্চ সমস্তৈস্তত্প্রবর্ততে| |৮|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
| ঊর্ধ্বং সাধ্যং কফাদ্যস্মাত্তদ্বিরেচনসাধনম্||৮|| বহ্বৌষধং চ, পিত্তস্য বিরেকো হি বরৌষধম্| অনুবন্ধী কফো যশ্চ তত্র তস্যাপি শুদ্ধিকৃত্||৯|| কষাযাঃ স্বাদবোঽপ্যস্য বিশুদ্ধশ্লেষ্মণো হিতাঃ| কিমু তিক্তাঃ কষাযা বা যে নিসর্গাত্কফাপহাঃ||১০||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
অধো যাপ্যং চলাদ্যস্মাত্তত্প্রচ্ছর্দনসাধনম্| অল্পৌষধং চ পিত্তস্য বমনং ন বরৌষধম্||১১|| অনুবন্ধী চলো যশ্চ শান্তযেঽপি ন তস্য তত্| কষাযাশ্চ হিতাস্তস্য মধুরা এব কেবলম্||১২||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
কফমারুতসংসৃষ্টমসাধ্যমুভযাযনম্| অশক্যপ্রাতিলোম্যত্বাদভাবাদৌষধস্য চ||১৩|| ন হি সংশোধনং কিঞ্চিদস্ত্যস্য প্রতিলোমগম্| শোধনং প্রতিলোমং চ রক্তপিত্তে ভিষ্গ্জিতম্||১৪|| এবমেবোপশমনং সর্বশো বিদ্যতে| সংসৃষ্টেষু হি দোষেষু সর্বজিচ্ছমনং হিতম্||১৫||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
তত্র দোষানুগমনং সিরাস্র ইব লক্ষযেত্| |১৬|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
| উপদ্রবাশ্চং বিকৃতিজ্ঞানতস্তেষু চাধিকম্||১৬|| আশুকারী যতঃ কাসস্তমেবাতঃ প্রবক্ষ্যতি| |১৭|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
| পঞ্চ কাসাঃ স্মৃতা বাতপিত্তশ্লেষ্মক্ষতক্ষযৈঃ||১৭||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
ক্ষযাযোপেক্ষিতাঃ সর্বে| |১৮|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
বলিনশ্চোত্তরোত্তরম্| |১৮|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
তেষাং কাসানাং পূর্বরূপমাহ - | তেষাং ভবিষ্যতাং রূপং কণ্ঠে কণ্ডূররোচকঃ||১৮|| শূকপূর্ণাভকণ্ঠত্বম্| |১৯|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
অধুনা সর্বকাসানাং সম্প্রাপ্তিং দর্শযতি - তত্রাধো বিহতোঽনিলঃ| ঊর্ধ্বং প্রবৃত্তঃ প্রাপ্যোরস্তস্মিন্ কণ্ঠে চ সংসজন্||১৯|| শিরঃস্রোতাংসি সম্পূর্য ততোঽঙ্গান্যুত্ক্ষিপন্নিব| ক্ষিপন্নিবাক্ষিণী পৃষ্ঠমুরঃ পার্শ্বে চ পীডযন্||২০|| প্রবর্ততে স বক্ত্রেণ ভিন্নকাংস্যোপমধ্বনিঃ| |২১|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
ননু, কথমেকরূপাযাং কাসসম্প্রাপ্তৌ সত্যামনেকরূপতা কাসরুগ্ধ্বনীনাং জাযতে ? ইত্যাহ - | হেতুভেদাত্প্রতীঘাতভেদো বাযোঃ সরংহসঃ||২১|| যদ্রুজাশব্দবৈষম্যং কাসানাং জাযতে ততঃ| |২২|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
অধুনা বাতকাসস্য নিদানাদিনির্দেশার্থমাহ - | কুপিতো বাতলৈর্বাতঃ শুষ্কোরঃকণ্ঠবক্ক্রতাম্||২২|| হৃত্পার্শ্বোরঃশিরঃশূলং মোহক্ষোভস্বরক্ষযান্| করোতি শুষ্কং কাসং চ মহাবেগরুজাস্বনম্||২৩|| সোঽঙ্গহর্ষী কফং শুষ্কং কৃচ্ছ্রান্মুক্ত্বাঽল্পতাং ব্রজেত্| |২৪|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| পিত্তাত্পীতাক্ষিকফতা তিক্তাস্যত্বং জ্বরো ভ্রমঃ||২৪|| পিত্তাসৃগ্বমনং তৃষ্ণা বৈস্বর্যং ধূমকোঽম্লকঃ| প্রততং কাসবেগেন জ্যোতিষামিব দর্শনম্||২৫||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
কফাদুরোঽল্পরুড্মূর্দ্ধহৃদযং স্তিমিতং গুরু| কণ্ঠোপলেপঃ সদনং পীনসচ্ছর্দ্যরোচকাঃ||২৬|| রোমহর্ষো ঘনস্নিগ্ধশ্বেতশ্লেষ্মপ্রবর্তনম্| |২৭|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
ইদানীং ক্ষতকাসস্য নিদানাদি নিরূপযতি - - - - | যুদ্ধাদ্যৈঃ সাহসৈস্তৈস্তৈঃ সেবিতৈরযথাবলম্||২৭|| উরস্যন্তঃক্ষতে বাযুঃ পিত্তেনানুগতো বলী| কুপিতঃ কুরুতে কাসং কফং তেন সশোণিতম্||২৮|| পীতং শ্যাবং চ শুষ্কং চ গ্রথিতং কুথিতং বহু| ষ্ঠীবেত্কণ্ঠেন রুজতা বিভিন্নেনেব চোরসা||২৯|| সূচীভিরিব তীক্ষ্ণাভিস্তুদ্যমানেন শূলিনা| পর্বভেদজ্বরশ্বাসতৃষ্ণাবৈস্বর্যকম্পবান্||৩০|| পারাবত ইবাকূজন্ পার্শ্বশূলী ততোঽস্য চ| ক্রমাদ্বীর্যং রুচিঃ পক্তা বলং বর্ণশ্চ হীযতে||৩১|| ক্ষীণস্য সাসৃঙ্মূত্রত্বং স্যাচ্চ পৃষ্ঠকটীগ্রহঃ| |৩২|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
ইদানীং ক্ষযকাসলক্ষণং নিরূপযতি - - - - | বাযুপ্রধানাঃ কুপিতা ধাতবো রাজযক্ষ্মিণঃ||৩২|| কুর্বন্তিঃ যক্ষ্মাযতনৈঃ কাসং ষ্ঠীবেত্কফং ততঃ| পূতিপূযোপমং পীতং বিস্রং হরিতলোহিতম্||৩৩|| লুচ্যেত ইব পার্শ্বে চ হৃদযং পততীব চ| অকস্মাদুষ্ণশীতেচ্ছা বহ্বাশিত্বং বলক্ষযঃ||৩৪|| স্নিগ্ধপ্রসন্নবক্ক্রত্বং শ্রীমদ্দশননেত্রতা| ততোঽস্য ক্ষযরূপাণি সর্বাণ্যাবির্ভবন্তি চ||৩৫||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
ইত্যেষ ক্ষযজঃ কাসঃ ক্ষীণানাং দেহনাশনঃ| যাপ্যো বা বলিনাং, তদ্বত্ ক্ষতজোঽভিনবৌ তু তৌ||৩৬|| সিধ্যেতামপি সানাথ্যাত্| |৩৭|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
ইদানীং শেষাণামপি কাসানাং সাধ্যযাপ্যবিভাগং নিরূপযতি - - - - সাধ্যা দোষৈঃ পৃথক্ ত্রযঃ| মিশ্রা যাপ্যা দ্বযাত্সর্বে জরসা স্থবিরস্য চ||৩৭||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
কাসাচ্ছ্বাসক্ষযচ্ছর্দিস্বরসাদাদযো গদাঃ| ভবন্ত্যুপেক্ষযা যস্মাত্তস্মাত্তং ত্বরযা জযেত্||৩৮|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং তৃতীযে নিদানস্থানে রক্তপিত্তকাসনিদানং নাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ||৩||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon