Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō raktapittakāsanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2
bhr̥śōṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ| kōdravōddālakaiścānnaistadyuktairatisēvitaiḥ||1|| kupitaṁ pittalaiḥ pittaṁ dravaṁ raktaṁ ca mūrcchitē| tē mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3
ēvamāśaṅkyāha - - - - pittaṁ raktasya vikr̥tēḥ saṁsargāddūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvr̥ttēśca raktēna vyapadiśyatē||3||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4
tatkathamētat ? ityāha - - - - prabhavatyasr̥jaḥ sthānātplīhatō yakr̥taśca tat| |4|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7
athāsya pūrvarūpāṇyāha - | śirōgurutvamaruciḥ śītēcchā dhūmakō'mlakaḥ||4|| chardiścharditabaibhatsyaṁ kāsaḥ śvāsō bhramaḥ klamaḥ| lōhalōhitamatsyāmagandhāsyatvaṁ svarakṣayaḥ||5|| raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalōhitapītānāṁ varṇānāmavivēcanam||6|| svapnē tadvarṇadarśitvaṁ bhavatyasmin bhaviṣyati| |7|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8
tatrōrdhvagamāha - | ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ||7|| kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravartatē| |8|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10
| ūrdhvaṁ sādhyaṁ kaphādyasmāttadvirēcanasādhanam||8|| bahvauṣadhaṁ ca, pittasya virēkō hi varauṣadham| anubandhī kaphō yaśca tatra tasyāpi śuddhikr̥t||9|| kaṣāyāḥ svādavō'pyasya viśuddhaślēṣmaṇō hitāḥ| kimu tiktāḥ kaṣāyā vā yē nisargātkaphāpahāḥ||10||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12
adhō yāpyaṁ calādyasmāttatpracchardanasādhanam| alpauṣadhaṁ ca pittasya vamanaṁ na varauṣadham||11|| anubandhī calō yaśca śāntayē'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā ēva kēvalam||12||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15
kaphamārutasaṁsr̥ṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilōmyatvādabhāvādauṣadhasya ca||13|| na hi saṁśōdhanaṁ kiñcidastyasya pratilōmagam| śōdhanaṁ pratilōmaṁ ca raktapittē bhiṣgjitam||14|| ēvamēvōpaśamanaṁ sarvaśō vidyatē| saṁsr̥ṣṭēṣu hi dōṣēṣu sarvajicchamanaṁ hitam||15||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16
tatra dōṣānugamanaṁ sirāsra iva lakṣayēt| |16|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17
| upadravāścaṁ vikr̥tijñānatastēṣu cādhikam||16|| āśukārī yataḥ kāsastamēvātaḥ pravakṣyati| |17|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17
| pañca kāsāḥ smr̥tā vātapittaślēṣmakṣatakṣayaiḥ||17||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18
kṣayāyōpēkṣitāḥ sarvē| |18|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18
balinaścōttarōttaram| |18|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19
tēṣāṁ kāsānāṁ pūrvarūpamāha - | tēṣāṁ bhaviṣyatāṁ rūpaṁ kaṇṭhē kaṇḍūrarōcakaḥ||18|| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam| |19|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21
adhunā sarvakāsānāṁ samprāptiṁ darśayati - tatrādhō vihatō'nilaḥ| ūrdhvaṁ pravr̥ttaḥ prāpyōrastasmin kaṇṭhē ca saṁsajan||19|| śiraḥsrōtāṁsi sampūrya tatō'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pr̥ṣṭhamuraḥ pārśvē ca pīḍayan||20|| pravartatē sa vaktrēṇa bhinnakāṁsyōpamadhvaniḥ| |21|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22
nanu, kathamēkarūpāyāṁ kāsasamprāptau satyāmanēkarūpatā kāsarugdhvanīnāṁ jāyatē ? ityāha - | hētubhēdātpratīghātabhēdō vāyōḥ saraṁhasaḥ||21|| yadrujāśabdavaiṣamyaṁ kāsānāṁ jāyatē tataḥ| |22|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
adhunā vātakāsasya nidānādinirdēśārthamāha - | kupitō vātalairvātaḥ śuṣkōraḥkaṇṭhavakkratām||22|| hr̥tpārśvōraḥśiraḥśūlaṁ mōhakṣōbhasvarakṣayān| karōti śuṣkaṁ kāsaṁ ca mahāvēgarujāsvanam||23|| sō'ṅgaharṣī kaphaṁ śuṣkaṁ kr̥cchrānmuktvā'lpatāṁ vrajēt| |24|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25
| pittātpītākṣikaphatā tiktāsyatvaṁ jvarō bhramaḥ||24|| pittāsr̥gvamanaṁ tr̥ṣṇā vaisvaryaṁ dhūmakō'mlakaḥ| pratataṁ kāsavēgēna jyōtiṣāmiva darśanam||25||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
kaphādurō'lparuḍmūrddhahr̥dayaṁ stimitaṁ guru| kaṇṭhōpalēpaḥ sadanaṁ pīnasacchardyarōcakāḥ||26|| rōmaharṣō ghanasnigdhaśvētaślēṣmapravartanam| |27|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32
idānīṁ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - - | yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sēvitairayathābalam||27|| urasyantaḥkṣatē vāyuḥ pittēnānugatō balī| kupitaḥ kurutē kāsaṁ kaphaṁ tēna saśōṇitam||28|| pītaṁ śyāvaṁ ca śuṣkaṁ ca grathitaṁ kuthitaṁ bahu| ṣṭhīvētkaṇṭhēna rujatā vibhinnēnēva cōrasā||29|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā| parvabhēdajvaraśvāsatr̥ṣṇāvaisvaryakampavān||30|| pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tatō'sya ca| kramādvīryaṁ ruciḥ paktā balaṁ varṇaśca hīyatē||31|| kṣīṇasya sāsr̥ṅmūtratvaṁ syācca pr̥ṣṭhakaṭīgrahaḥ| |32|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35
idānīṁ kṣayakāsalakṣaṇaṁ nirūpayati - - - - | vāyupradhānāḥ kupitā dhātavō rājayakṣmiṇaḥ||32|| kurvantiḥ yakṣmāyatanaiḥ kāsaṁ ṣṭhīvētkaphaṁ tataḥ| pūtipūyōpamaṁ pītaṁ visraṁ haritalōhitam||33|| lucyēta iva pārśvē ca hr̥dayaṁ patatīva ca| akasmāduṣṇaśītēcchā bahvāśitvaṁ balakṣayaḥ||34|| snigdhaprasannavakkratvaṁ śrīmaddaśananētratā| tatō'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37
ityēṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ| yāpyō vā balināṁ, tadvat kṣatajō'bhinavau tu tau||36|| sidhyētāmapi sānāthyāt| |37|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37
idānīṁ śēṣāṇāmapi kāsānāṁ sādhyayāpyavibhāgaṁ nirūpayati - - - - sādhyā dōṣaiḥ pr̥thak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarvē jarasā sthavirasya ca||37||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayō gadāḥ| bhavantyupēkṣayā yasmāttasmāttaṁ tvarayā jayēt||38|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē raktapittakāsanidānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon