9. mūtrāghātanidānādhyāyaḥ

Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अतीसारग्रहणीरोगनिदनानन्तरं मूत्राघातनिदानमेकसम्बन्धनत्वादुच्यत इत्याह - - - - अथातो मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1

बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायवः| एकसम्बन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः||१||

Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3

ननु, अत्र मूत्राश्रिता दोषा अवश्यं बस्तिं प्राप्य विकुर्वते| बस्तेश्चाधोमुखत्वान्मूत्रान्तःप्रवेशो बस्तिमुखेन न सम्भाव्यते, तस्मान्मूत्राघातानुत्पत्तिरेव, इत्याशङ्क्याह - - - - अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिसिरामुखैः| पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैरनारतम्||२|| यैस्तैरेव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम्| मूत्राघातान् प्रमेहांश्च कृच्छ्रान्मर्मसमाश्रयान्||३||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4

बस्तिवङ्क्षणमेड्रार्तियुक्तोऽल्पाल्पं मुहुर्मुहुः| मूत्रयेद्वातजे कृच्छ्रे|४|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| पैत्ते पीतं सदाहरुक्||४|| रक्तं वा| |५|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

कफजे बस्तिमेड्रगौरवशोफवान्| सपिच्छं सविबन्धं च|५|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| सर्वैः सर्वात्मकं मलैः||५||

Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7

इदानीमश्मरीं लक्षयति - - - - यदा वायुर्मुखं बस्तेरावृत्य परिशोषयेत्| मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात्||६|| सञ्जायतेऽश्मरी घोरा पित्ताद्गोरिव रोचना| श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यात्|७|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8

| अथास्याः पूर्वलक्षणम्||७|| बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक्| मूत्रे च बस्तगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः||८||

Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

सामान्यलिङ्गं रुड्नाभिसेवनीबस्तिमूर्धसु| विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गनिरोधने||९|| तह्यपायात्सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्| तत्सङ्क्षोभात्क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत्||१०||

Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12

तत्र वाताद्भृशार्त्यार्तो दन्तान् खादति वेपते| मृद्गाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन्||११|| सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः| श्यावा रूक्षाऽश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव||१२||

Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13

पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्मवान्| भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीताऽसिताऽश्मरी||१३||

Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14

बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः| अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता||१४||

Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15

एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा| आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः||१५||

Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18

शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात्| स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः||१६|| शोषयत्युपसङ्गृह्य शुक्रं तच्छुष्कमश्मरी| बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी||१७|| तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते| पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्|१८|

Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| अश्मर्येव च शर्करा||१८|| अणुशो वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्ननुलोमगे| निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते||१९||

Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23

अथ वातबस्त्यादीनाह - - - - मूत्रसन्धारिणः कुर्याद्बुद्ध्वा बस्तेर्मुखं मरुत्| मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च स्वधामतः||२०|| प्रच्याव्य बस्तिमुद्वृत्तं गर्भाभं स्थूलविप्लुतम्| करोति तत्र रुग्दाहस्पन्दनोद्वेष्टनानि च||२१|| बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडते| धारया द्विविधोऽप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः||२२|| दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलानिलः| |२३|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः||२३|| अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्| वाताष्ठीलेति साऽऽध्मानविण्मूत्रानिलसङ्गकृत्||२४||

Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26

विगुणः कण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोऽनिलः| आविध्य मूत्रं भ्रमति सस्तम्भोद्वेष्टगौरवः||२५|| मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति शकृत्सृजन्| वातकुण्डलिकेत्येषा|२६|

Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| मूत्रं तु विधृतं चिरम्||२६|| न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्| |२७|

Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29

| विधारणात्प्रतिहितं वातोदावर्तितं यदा||२७|| नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा| कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमपक्तिं मलसङ्ग्रहम्||२८|| तन्मूत्रजठरम्| |२९|

Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा| आक्षिप्तमल्पं मूत्रं तद्बस्तौ नालेऽथवा मणौ||२९|| स्थित्वा स्रवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाऽथ नीरुजम्| मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नतच्छेषगुरुशेफसः||३०||

Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31

अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत्| अश्मरीतुल्यरुक् ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते||३१||

Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम्| स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते||३२|| भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते| |३३|

Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| रूक्षदुर्बलयोर्वातादुदावर्तं शकृद्यदा||३३|| मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा| मूत्रं विट्तुल्यगन्धं स्याद्विड्विघातं तमादिशेत्||३४||

Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

पित्तं व्यायामतीक्ष्णोष्णभोजनाध्वातपादिभिः| प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं बस्त्युपस्थार्तिदाहवत्||३५|| मूत्रं प्रवर्तयेत्पीतं सरक्तं रक्तमेव वा| उष्णं पुनःपुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम्||३६||

Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ| मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम्||३७||

Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत्| कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्||३८|| सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्| शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम्||३९||

Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्राप्रवृत्तिजाः| निदानलक्षणैरूर्ध्वं वक्ष्यन्तेऽतिप्रवृत्तिजाः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मूत्राघातनिदानं नाम नवमोऽध्यायः||९||