Adhikarana mUtrAghAtanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
അതീസാരഗ്രഹണീരോഗനിദനാനന്തരം മൂത്രാഘാതനിദാനമേകസമ്ബന്ധനത്വാദുച്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ മൂത്രാഘാതനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||
अतीसारग्रहणीरोगनिदनानन्तरं मूत्राघातनिदानमेकसम्बन्धनत्वादुच्यत इत्याह - - - - अथातो मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastyAdaya ekasambandhanAH (1) · Śloka 1
ബസ്തിബസ്തിശിരോമേഢ്രകടീവൃഷണപായവഃ| ഏകസമ്ബന്ധനാഃ പ്രോക്താ ഗുദാസ്ഥിവിവരാശ്രയാഃ||൧||
बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायवः| एकसम्बन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrAghAtasaMprAptiH (2-3) · Śloka 3
നനു, അത്ര മൂത്രാശ്രിതാ ദോഷാ അവശ്യം ബസ്തിം പ്രാപ്യ വികുര്വതേ| ബസ്തേശ്ചാധോമുഖത്വാന്മൂത്രാന്തഃപ്രവേശോ ബസ്തിമുഖേന ന സമ്ഭാവ്യതേ, തസ്മാന്മൂത്രാഘാതാനുത്പത്തിരേവ, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - അധോമുഖോऽപി ബസ്തിര്ഹി മൂത്രവാഹിസിരാമുഖൈഃ| പാര്ശ്വേഭ്യഃ പൂര്യതേ സൂക്ഷ്മൈഃ സ്യന്ദമാനൈരനാരതമ്||൨|| യൈസ്തൈരേവ പ്രവിശ്യൈനം ദോഷാഃ കുര്വന്തി വിംശതിമ്| മൂത്രാഘാതാന് പ്രമേഹാംശ്ച കൃച്ഛ്രാന്മര്മസമാശ്രയാന്||൩||
ननु, अत्र मूत्राश्रिता दोषा अवश्यं बस्तिं प्राप्य विकुर्वते| बस्तेश्चाधोमुखत्वान्मूत्रान्तःप्रवेशो बस्तिमुखेन न सम्भाव्यते, तस्मान्मूत्राघातानुत्पत्तिरेव, इत्याशङ्क्याह - - - - अधोमुखोऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिसिरामुखैः| पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैरनारतम्||२|| यैस्तैरेव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम्| मूत्राघातान् प्रमेहांश्च कृच्छ्रान्मर्मसमाश्रयान्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (4) · Śloka 4
ബസ്തിവങ്ക്ഷണമേഡ്രാര്തിയുക്തോऽല്പാല്പം മുഹുര്മുഹുഃ| മൂത്രയേദ്വാതജേ കൃച്ഛ്രേ|൪|
बस्तिवङ्क्षणमेड्रार्तियुक्तोऽल्पाल्पं मुहुर्मुहुः| मूत्रयेद्वातजे कृच्छ्रे|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5
| പൈത്തേ പീതം സദാഹരുക്||൪|| രക്തം വാ| |൫|
| पैत्ते पीतं सदाहरुक्||४|| रक्तं वा| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (5) · Śloka 5
കഫജേ ബസ്തിമേഡ്രഗൌരവശോഫവാന്| സപിച്ഛം സവിബന്ധം ച|൫|
कफजे बस्तिमेड्रगौरवशोफवान्| सपिच्छं सविबन्धं च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (5) · Śloka 5
| സര്വൈഃ സര്വാത്മകം മലൈഃ||൫||
| सर्वैः सर्वात्मकं मलैः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashmarIsaMprAptiH (6-7) · Śloka 7
ഇദാനീമശ്മരീം ലക്ഷയതി - - - - യദാ വായുര്മുഖം ബസ്തേരാവൃത്യ പരിശോഷയേത്| മൂത്രം സപിത്തം സകഫം സശുക്രം വാ തദാ ക്രമാത്||൬|| സഞ്ജായതേऽശ്മരീ ഘോരാ പിത്താദ്ഗോരിവ രോചനാ| ശ്ലേഷ്മാശ്രയാ ച സര്വാ സ്യാത്|൭|
इदानीमश्मरीं लक्षयति - - - - यदा वायुर्मुखं बस्तेरावृत्य परिशोषयेत्| मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात्||६|| सञ्जायतेऽश्मरी घोरा पित्ताद्गोरिव रोचना| श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यात्|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpam (7-8) · Śloka 8
| അഥാസ്യാഃ പൂര്വലക്ഷണമ്||൭|| ബസ്ത്യാധ്മാനം തദാസന്നദേശേഷു പരിതോऽതിരുക്| മൂത്രേ ച ബസ്തഗന്ധത്വം മൂത്രകൃച്ഛ്രം ജ്വരോऽരുചിഃ||൮||
| अथास्याः पूर्वलक्षणम्||७|| बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक्| मूत्रे च बस्तगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashmaryAH sAmAnyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
സാമാന്യലിങ്ഗം രുഡ്നാഭിസേവനീബസ്തിമൂര്ധസു| വിശീര്ണധാരം മൂത്രം സ്യാത്തയാ മാര്ഗനിരോധനേ||൯|| തഹ്യപായാത്സുഖം മേഹേദച്ഛം ഗോമേദകോപമമ്| തത്സങ്ക്ഷോഭാത്ക്ഷതേ സാസ്രമായാസാച്ചാതിരുഗ്ഭവേത്||൧൦||
सामान्यलिङ्गं रुड्नाभिसेवनीबस्तिमूर्धसु| विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गनिरोधने||९|| तह्यपायात्सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्| तत्सङ्क्षोभात्क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajAyA lakShaNam (11-12) · Śloka 12
തത്ര വാതാദ്ഭൃശാര്ത്യാര്തോ ദന്താന് ഖാദതി വേപതേ| മൃദ്ഗാതി മേഹനം നാഭിം പീഡയത്യനിശം ക്വണന്||൧൧|| സാനിലം മുഞ്ചതി ശകൃന്മുഹുര്മേഹതി ബിന്ദുശഃ| ശ്യാവാ രൂക്ഷാऽശ്മരീ ചാസ്യ സ്യാച്ചിതാ കണ്ടകൈരിവ||൧൨||
तत्र वाताद्भृशार्त्यार्तो दन्तान् खादति वेपते| मृद्गाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन्||११|| सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः| श्यावा रूक्षाऽश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajAyA lakShaNam (13) · Śloka 13
പിത്തേന ദഹ്യതേ ബസ്തിഃ പച്യമാന ഇവോഷ്മവാന്| ഭല്ലാതകാസ്ഥിസംസ്ഥാനാ രക്താ പീതാऽസിതാऽശ്മരീ||൧൩||
पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्मवान्| भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीताऽसिताऽश्मरी||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajAyA lakShaNam (14) · Śloka 14
ബസ്തിര്നിസ്തുദ്യത ഇവ ശ്ലേഷ്മണാ ശീതലോ ഗുരുഃ| അശ്മരീ മഹതീ ശ്ലക്ഷ്ണാ മധുവര്ണാऽഥവാ സിതാ||൧൪||
बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः| अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana etAstisro bAlAnAM bhavanti (15) · Śloka 15
ഏതാ ഭവന്തി ബാലാനാം തേഷാമേവ ച ഭൂയസാ| ആശ്രയോപചയാല്പത്വാദ്ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാഃ||൧൫||
एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा| आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrAshmarI mahatAmeva, shukrAshmaryAH saMprAptiH, shukrAshmaryAH lakShaNam (16-18) · Śloka 18
ശുക്രാശ്മരീ തു മഹതാം ജായതേ ശുക്രധാരണാത്| സ്ഥാനാച്ച്യുതമമുക്തം ഹി മുഷ്കയോരന്തരേऽനിലഃ||൧൬|| ശോഷയത്യുപസങ്ഗൃഹ്യ ശുക്രം തച്ഛുഷ്കമശ്മരീ| ബസ്തിരുക്കൃച്ഛ്രമൂത്രത്വമുഷ്കശ്വയഥുകാരിണീ||൧൭|| തസ്യാമുത്പന്നമാത്രായാം ശുക്രമേതി വിലീയതേ| പീഡിതേ ത്വവകാശേऽസ്മിന്|൧൮|
शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात्| स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः||१६|| शोषयत्युपसङ्गृह्य शुक्रं तच्छुष्कमश्मरी| बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी||१७|| तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते| पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharkarAyAH lakShaNam (18-19) · Śloka 19
| അശ്മര്യേവ ച ശര്കരാ||൧൮|| അണുശോ വായുനാ ഭിന്നാ സാ ത്വസ്മിന്നനുലോമഗേ| നിരേതി സഹ മൂത്രേണ പ്രതിലോമേ വിബധ്യതേ||൧൯||
| अश्मर्येव च शर्करा||१८|| अणुशो वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्ननुलोमगे| निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtabasteH lakShaNam (20-23) · Śloka 23
അഥ വാതബസ്ത്യാദീനാഹ - - - - മൂത്രസന്ധാരിണഃ കുര്യാദ്ബുദ്ധ്വാ ബസ്തേര്മുഖം മരുത്| മൂത്രസങ്ഗം രുജം കണ്ഡൂം കദാചിച്ച സ്വധാമതഃ||൨൦|| പ്രച്യാവ്യ ബസ്തിമുദ്വൃത്തം ഗര്ഭാഭം സ്ഥൂലവിപ്ലുതമ്| കരോതി തത്ര രുഗ്ദാഹസ്പന്ദനോദ്വേഷ്ടനാനി ച||൨൧|| ബിന്ദുശശ്ച പ്രവര്തേത മൂത്രം ബസ്തൌ തു പീഡതേ| ധാരയാ ദ്വിവിധോऽപ്യേഷ വാതബസ്തിരിതി സ്മൃതഃ||൨൨|| ദുസ്തരോ ദുസ്തരതരോ ദ്വിതീയഃ പ്രബലാനിലഃ| |൨൩|
अथ वातबस्त्यादीनाह - - - - मूत्रसन्धारिणः कुर्याद्बुद्ध्वा बस्तेर्मुखं मरुत्| मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च स्वधामतः||२०|| प्रच्याव्य बस्तिमुद्वृत्तं गर्भाभं स्थूलविप्लुतम्| करोति तत्र रुग्दाहस्पन्दनोद्वेष्टनानि च||२१|| बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडते| धारया द्विविधोऽप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः||२२|| दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलानिलः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAShThIlAyAH lakShaNam (23-24) · Śloka 24
| ശകൃന്മാര്ഗസ്യ ബസ്തേശ്ച വായുരന്തരമാശ്രിതഃ||൨൩|| അഷ്ഠീലാഭം ഘനം ഗ്രന്ഥിം കരോത്യചലമുന്നതമ്| വാതാഷ്ഠീലേതി സാऽऽധ്മാനവിണ്മൂത്രാനിലസങ്ഗകൃത്||൨൪||
| शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः||२३|| अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम्| वाताष्ठीलेति साऽऽध्मानविण्मूत्रानिलसङ्गकृत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakuNDalikAyAH lakShaNam (25-26) · Śloka 26
വിഗുണഃ കണ്ഡലീഭൂതോ ബസ്തൌ തീവ്രവ്യഥോऽനിലഃ| ആവിധ്യ മൂത്രം ഭ്രമതി സസ്തമ്ഭോദ്വേഷ്ടഗൌരവഃ||൨൫|| മൂത്രമല്പാല്പമഥവാ വിമുഞ്ചതി ശകൃത്സൃജന്| വാതകുണ്ഡലികേത്യേഷാ|൨൬|
विगुणः कण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोऽनिलः| आविध्य मूत्रं भ्रमति सस्तम्भोद्वेष्टगौरवः||२५|| मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति शकृत्सृजन्| वातकुण्डलिकेत्येषा|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrAtItasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| മൂത്രം തു വിധൃതം ചിരമ്||൨൬|| ന നിരേതി വിബദ്ധം വാ മൂത്രാതീതം തദല്പരുക്| |൨൭|
| मूत्रं तु विधृतं चिरम्||२६|| न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrajaTharasya lakShaNam (27-29) · Śloka 29
| വിധാരണാത്പ്രതിഹിതം വാതോദാവര്തിതം യദാ||൨൭|| നാഭേരധസ്താദുദരം മൂത്രമാപൂരയേത്തദാ| കുര്യാത്തീവ്രരുഗാധ്മാനമപക്തിം മലസങ്ഗ്രഹമ്||൨൮|| തന്മൂത്രജഠരമ്| |൨൯|
| विधारणात्प्रतिहितं वातोदावर्तितं यदा||२७|| नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा| कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमपक्तिं मलसङ्ग्रहम्||२८|| तन्मूत्रजठरम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrotsa~ggasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
ഛിദ്രവൈഗുണ്യേനാനിലേന വാ| ആക്ഷിപ്തമല്പം മൂത്രം തദ്ബസ്തൌ നാലേऽഥവാ മണൌ||൨൯|| സ്ഥിത്വാ സ്രവേച്ഛനൈഃ പശ്ചാത്സരുജം വാऽഥ നീരുജമ്| മൂത്രോത്സങ്ഗഃ സ വിച്ഛിന്നതച്ഛേഷഗുരുശേഫസഃ||൩൦||
छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा| आक्षिप्तमल्पं मूत्रं तद्बस्तौ नालेऽथवा मणौ||२९|| स्थित्वा स्रवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाऽथ नीरुजम्| मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नतच्छेषगुरुशेफसः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtragrantheH lakShaNam (31) · Śloka 31
അന്തര്ബസ്തിമുഖേ വൃത്തഃ സ്ഥിരോऽല്പഃ സഹസാ ഭവേത്| അശ്മരീതുല്യരുക് ഗ്രന്ഥിര്മൂത്രഗ്രന്ഥിഃ സ ഉച്യതേ||൩൧||
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत्| अश्मरीतुल्यरुक् ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrashukrasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33
മൂത്രിതസ്യ സ്ത്രിയം യാതോ വായുനാ ശുക്രമുദ്ധതമ്| സ്ഥാനാച്ച്യുതം മൂത്രയതഃ പ്രാക് പശ്ചാദ്വാ പ്രവര്തതേ||൩൨|| ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രശുക്രം തദുച്യതേ| |൩൩|
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम्| स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते||३२|| भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDvighAtasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| രൂക്ഷദുര്ബലയോര്വാതാദുദാവര്തം ശകൃദ്യദാ||൩൩|| മൂത്രസ്രോതോऽനുപര്യേതി സംസൃഷ്ടം ശകൃതാ തദാ| മൂത്രം വിട്തുല്യഗന്ധം സ്യാദ്വിഡ്വിഘാതം തമാദിശേത്||൩൪||
| रूक्षदुर्बलयोर्वातादुदावर्तं शकृद्यदा||३३|| मूत्रस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा| मूत्रं विट्तुल्यगन्धं स्याद्विड्विघातं तमादिशेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNavAtasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36
പിത്തം വ്യായാമതീക്ഷ്ണോഷ്ണഭോജനാധ്വാതപാദിഭിഃ| പ്രവൃദ്ധം വായുനാ ക്ഷിപ്തം ബസ്ത്യുപസ്ഥാര്തിദാഹവത്||൩൫|| മൂത്രം പ്രവര്തയേത്പീതം സരക്തം രക്തമേവ വാ| ഉഷ്ണം പുനഃപുനഃ കൃച്ഛ്രാദുഷ്ണവാതം വദന്തി തമ്||൩൬||
पित्तं व्यायामतीक्ष्णोष्णभोजनाध्वातपादिभिः| प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं बस्त्युपस्थार्तिदाहवत्||३५|| मूत्रं प्रवर्तयेत्पीतं सरक्तं रक्तमेव वा| उष्णं पुनःपुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrakShayasya lakShaNam (37) · Śloka 37
രൂക്ഷസ്യ ക്ലാന്തദേഹസ്യ ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ| മൂത്രക്ഷയം സരുഗ്ദാഹം ജനയേതാം തദാഹ്വയമ്||൩൭||
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ| मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrasAdasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
പിത്തം കഫോ ദ്വാവപി വാ സംഹന്യേതേऽനിലേന ചേത്| കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രം തദാ പീതം രക്തം ശ്വേതം ഘനം സൃജേത്||൩൮|| സദാഹം രോചനാശങ്ഖചൂര്ണവര്ണം ഭവേച്ച തത്| ശുഷ്കം സമസ്തവര്ണം വാ മൂത്രസാദം വദന്തി തമ്||൩൯||
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत्| कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्||३८|| सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्| शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrapravRuttijAnAmupasaMhAraH (9) · Śloka 9
ഇതി വിസ്തരതഃ പ്രോക്താ രോഗാ മൂത്രാപ്രവൃത്തിജാഃ| നിദാനലക്ഷണൈരൂര്ധ്വം വക്ഷ്യന്തേऽതിപ്രവൃത്തിജാഃ||൪൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ മൂത്രാഘാതനിദാനം നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||
इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्राप्रवृत्तिजाः| निदानलक्षणैरूर्ध्वं वक्ष्यन्तेऽतिप्रवृत्तिजाः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मूत्राघातनिदानं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon