Adhikarana shvAsahidhmAnidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
অথাতঃ শ্বাসহিধ্মানিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| গদ্যসূত্রে|২|
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasya nidAnam (1-2) · Śloka 2
অথ শ্বাসস্য নিদানানি লক্ষযতি - - - - কাসবৃদ্ধ্যা ভবেচ্ছ্বাসঃ পূর্বৈর্বা দোষকোপনৈঃ| আমাতিসারবমথুবিষপাণ্ডুজ্বরৈরপি||১|| রজোধূমানিলৈর্মর্মঘাতাদতিহিমাম্বুনা| |২|
अथ श्वासस्य निदानानि लक्षयति - - - - कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि||१|| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsabhedAH (2) · Śloka 2
| ক্ষুদ্রকস্তমকশ্ছিন্নো মহানূর্ধ্বশ্চ পঞ্চমঃ||২||
| क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsasaMprAptiH (3-4) · Śloka 4
অধুনা শ্বাসস্য পঞ্চবিধস্যাপি সম্প্রাপ্তিমাহ - - - - কফোপরুদ্ধগমনঃ পবনো বিষ্বগাস্থিতঃ| প্রাণোদকান্নবাহীনি দুষ্টঃ স্রোতাংসি দূষযন্||৩|| উরঃস্থঃ কুরুতে শ্বাসমামাশযসমুদ্ভবম্| |৪|
अधुना श्वासस्य पञ्चविधस्यापि सम्प्राप्तिमाह - - - - कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थितः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्||३|| उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
| প্রাগ্রূপং তস্য হৃত্পার্শ্বশূলং প্রাণবিলোমতা||৪|| আনাহঃ শঙ্খভেদশ্চ| |৫|
| प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता||४|| आनाहः शङ्खभेदश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsasya lakShaNam (5) · Śloka 5
তত্রাযাসাতিভোজনৈঃ| প্রেরিতঃ প্রেরযেত্ ক্ষুদ্রং স্বযং সংশমনং মরুত্||৫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
অথ তমকং লক্ষযতি - - - - প্রতিলোমং সিরা গচ্ছন্নুদীর্য পবনঃ কফম্| পরিগৃহ্য শিরোগ্রীবমুরঃ পার্শ্বে চ পীডযন্||৬|| কাসং ঘুর্ঘুরকং মোহমরুচিং পীনসং তৃষম্| করোতি তীব্রবেগং চ শ্বাসং প্রাণোপতাপিনম্||৭|| প্রতাম্যেত্তস্য বেগেন নিষ্ঠ্যূতান্তে ক্ষণং সুখী| কৃচ্ছ্রাচ্ছযানঃ শ্বসিতি নিষণ্ণঃ স্বাস্থ্যমৃচ্ছতি||৮|| উচ্ছ্রিতাক্ষো ললাটেন স্বিদ্যতা ভৃশমর্তিমান্| বিশুষ্কাস্যো মুহুঃশ্বাসী কাঙ্ক্ষত্যুষ্ণং সবেপথুঃ||৯|| মেঘাম্বুশীতপ্রাগ্বাতৈঃ, শ্লেষ্মলৈশ্চ বিবর্দ্ধতে| স যাপ্যস্তমকঃ, সাধ্যো নবো বা বলিনো ভবেত্||১০||
अथ तमकं लक्षयति - - - - प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्||६|| कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्||७|| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति||८|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुःश्वासी काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः||९|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः, श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः, साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakashvAsasya lakShaNam (11) · Śloka 11
জ্বরমূর্ছাযুতঃ শীতৈঃ শাম্যেত্প্রতমকস্তু সঃ| |১১|
ज्वरमूर्छायुतः शीतैः शाम्येत्प्रतमकस्तु सः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
অথ ছিন্নং লক্ষযতি - - - - | ছিন্নাচ্ছ্বসিতি বিচ্ছিন্নং মর্মচ্ছেদরুজার্দিতঃ||১১|| সস্বেদমূর্চ্ছঃ সানাহো বস্তিদাহনিরোধবান্| অধোদৃগ্বিপ্লুতাক্ষশ্চ মুহ্যন্ রক্তৈকলোচনঃ||১২|| শুষ্কাস্যঃ প্রলপন্ দীনো নষ্টচ্ছাযো বিচেতনঃ| |১৩|
अथ छिन्नं लक्षयति - - - - | छिन्नाच्छ्वसिति विच्छिन्नं मर्मच्छेदरुजार्दितः||११|| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः||१२|| शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्टच्छायो विचेतनः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15
অধুনা মহদাখ্যং শ্বাসং লক্ষযতি - - - - | মহতা মহতা দীনো নাদেন শ্বসিতি ক্রথন্||১৩|| উদ্ধূযমানঃ সংরব্ধো মত্তর্ষভ ইবানিশম্| প্রণষ্টজ্ঞানবিজ্ঞানো বিভ্রান্তনযনাননঃ||১৪|| বক্ষঃ সমাক্ষিপন্ বদ্ধমূত্রবর্চা বিশীর্ণবাক্| শুষ্ককণ্ঠো মুহুর্মুহ্যন্ কর্ণশঙ্খশিরোতিরুক্||১৫||
अधुना महदाख्यं श्वासं लक्षयति - - - - | महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्||१३|| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः||१४|| वक्षः समाक्षिपन् बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्ककण्ठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोतिरुक्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
অথোর্ধ্বলক্ষণার্থমাহ - - - - দীর্ঘমূর্ধ্বং শ্বসিত্যূর্ধ্বান্ন চ প্রত্যাহরত্যধঃ| শ্লেষ্মাবৃতমুখস্রোতাঃ ক্রুদ্ধগন্ধবহার্দিতঃ||১৬|| ঊর্ধ্বদৃগ্বীক্ষতে ভ্রান্তমক্ষিণী পরিতঃ ক্ষিপন্| মর্মসু চ্ছিদ্যমানেষু পরিদেবী নিরুদ্ধবাক্||১৭||
अथोर्ध्वलक्षणार्थमाह - - - - दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||१६|| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnamahordhvashvAsAnAM sAdhyatvAdi (18-1) · Śloka 1
এতে সিদ্ধ্যেযুরব্যক্তা ব্যক্তাঃ প্রাণহরা ধ্রুবম্| |১৮| ইতি শ্বাসনিদানম্||১||
एते सिद्ध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्| |१८| इति श्वासनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH shvAsatulyatvam (18-19) · Śloka 19
অথ হিধ্মাস্বরূপং লক্ষযতি - - - - অথ হিধ্মানিদানম্| | শ্বাসৈকহেতুপ্রাগ্রূপসঙ্খ্যাপ্রকৃতিসংশ্রযাঃ||১৮|| হিধ্মাঃ| |১৯|
अथ हिध्मास्वरूपं लक्षयति - - - - अथ हिध्मानिदानम्| | श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः||१८|| हिध्माः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAnAM hidhmAnAM nAmAni (19) · Śloka 19
ভক্তোদ্ভবা ক্ষুদ্রা যমলা মহতীতি চ| গম্ভীরা চ|১৯|
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktodbhavAhidhmAyA lakShaNam (19-21) · Śloka 21
ভক্তোদ্ভবাং লক্ষযিতুমাহ - - - - | মরুত্তত্র ত্বরযাঽযুক্তিসেবিতৈঃ||১৯|| রূক্ষতীক্ষ্ণখরাসাত্ম্যৈরন্নপানৈঃ প্রপীডিতঃ| করোতি হিধ্মামরুজাং মন্দশব্দাং ক্ষবানুগাং||২০|| শমং সাত্ম্যান্নপানেন যা প্রযাতি চ সাঽন্নজা| |২১|
भक्तोद्भवां लक्षयितुमाह - - - - | मरुत्तत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः||१९|| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मामरुजां मन्दशब्दां क्षवानुगां||२०|| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति च साऽन्नजा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrAhidhmAyAH lakShaNam (21-22) · Śloka 22
অথ ক্ষুদ্রাখ্যাং লক্ষযিতুমাহ - - - - | আযাসাত্পবনঃ ক্ষুদ্রঃ ক্ষুদ্রাং হিধ্মাং প্রবর্তযেত্||২১|| জত্রুমূলপ্রবিসৃতামল্পবেগাং মৃদুং চ সা| বৃদ্ধিমাযাস্যতো যাতি ভুক্তমাত্রে চ মার্দবম্||২২||
अथ क्षुद्राख्यां लक्षयितुमाह - - - - | आयासात्पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्||२१|| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदुं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalAhidhmAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25
অধুনা যমলাং ব্যাচষ্টে - - - - চিরেণ যমলৈর্বেগৈরাহারে যা প্রবর্ততে| পরিণামোন্মুখে বৃদ্ধিং পরিণামে চ গচ্ছতি||২৩|| কম্পযন্তী শিরোগ্রীবমাধ্মাতস্যাতিতৃষ্যতঃ| প্রলাপচ্ছর্দ্যতীসারনেত্রবিপ্লুতিজৃম্ভিণঃ||২৪|| যমলা বেগিনী হিধ্মা পরিণামবতী চ সা| |২৫|
अधुना यमलां व्याचष्टे - - - - चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति||२३|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः||२४|| यमला वेगिनी हिध्मा परिणामवती च सा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAyAH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
মহাহিধ্মাং ব্যাচিখ্যাসুরাহ - - - - | স্তব্ধভ্রূশঙ্খযুগ্মস্য সাস্রবিপ্লুতচক্ষুষঃ||২৫|| স্তম্ভযন্তী তনুং বাচং স্মৃতিং সংজ্ঞাং চ মুষ্ণতী| রুন্ধতী মার্গমন্নস্য কুর্বতী মর্মঘট্টনম্||২৬|| পৃষ্ঠতো নমনং শোষং মহাহিধ্মা প্রবর্ততে| মহামূলা মহাশব্দা মহাবেগা মহাবলা||২৭||
महाहिध्मां व्याचिख्यासुराह - - - - | स्तब्धभ्रूशङ्खयुग्मस्य सास्रविप्लुतचक्षुषः||२५|| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्||२६|| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrAhidhmAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29
অথ গম্ভীরাং লক্ষযতি - - - - পক্বাশযাদ্বা নাভের্বা পূর্ববদ্যা প্রবর্ততে| তদ্রূপা সা মুহুঃ কুর্যাজ্জৃম্ভামঙ্গপ্রসারণম্||২৮|| গম্ভীরেণানুনাদেন গম্ভীরা| |২৯|
अथ गम्भीरां लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्||२८|| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyatvAdi (29-2) · Śloka 2
তাসু সাধযেত্| আদ্যে দ্বে, বর্জযেদন্ত্যে সর্বলিঙ্গাং চ বেগিনীম্||২৯|| সর্বাশ্চ সঞ্চিতামস্য স্থবিরস্য ব্যবাযিনঃ| ব্যাধিভিঃ ক্ষীণদেহস্য ভক্তচ্ছেদক্ষতস্য বা||৩০|| ইতি হিধ্মানিদানম্||২||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे, वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम्||२९|| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा||३०|| इति हिध्मानिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghranAshakatvam (4) · Śloka 4
অধুনা হিধ্মাশ্বাসযোঃ শীঘ্রকারিত্বমাহ - - - সর্বেঽপি রোগা নাশায ন ত্বেবং শীঘ্রকারিণঃ| হিধ্মাশ্বাসৌ যথা তৌ হি মৃত্যুকালে কৃতালযৌ||৩১|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং তৃতীযে নিদানস্থানে শ্বাসহিধ্মানিদানং নাম চতুর্থোঽধ্যাযঃ||৪||
अधुना हिध्माश्वासयोः शीघ्रकारित्वमाह - - - सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon