Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

তস্মাদ্বাতশোণিতনিদানং প্রক্রম্যত ইত্যাহ - - - - অথাতো বাতশোণিতনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে)||২|| বিদাহ্যন্নং বিরুদ্ধং চ তত্তচ্চাসৃক্প্রদূষণম্| ভজতাং বিধিহীনং চ স্বপ্নজাগরমৈথুনম্||১|| প্রাযেণ সুকুমারাণামচঙ্ক্রমণশীলিনাম্| অভিঘাতাদশুদ্ধেশ্চ নৃণামসৃজি দূষিতে||২|| বাতলৈঃ শীতলৈর্বাযুর্বৃদ্ধঃ কৃদ্ধো বিমার্গগঃ| তাদৃশৈবাসৃজা রুদ্ধঃ প্রাক্তদেব প্রদূষযেত্||৩|| আঢ্যরোগং খুডং বাতবলাসং বাতশোণিতম্| তদাহুর্নামভিঃ|৪|

View original

तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१|| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२|| वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः| तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३|| आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः|४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| তচ্চ পূর্বং পাদৌ প্রধাবতি||৪|| বিশেষাদ্যানযানাদ্যৈঃ প্রলম্বৌ| |৫|

View original

| तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४|| विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ| |५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

তস্য লক্ষণম্| ভবিষ্যতঃ কুষ্ঠসমং তথা সাদঃ শ্লথাঙ্গতা||৫|| জানুজঙ্ঘোরুকট্যংসহস্তপাদাঙ্গসন্ধিষু| কণ্ডূস্ফুরণনিস্তোদভেদগৌরবসুপ্ততাঃ||৬|| ভূত্বা ভূত্বা প্রণশ্যন্তি মুহুরাবির্ভবন্তি চ| পাদযোর্মূলমাস্থায কদাচিদ্ধস্তযোরপি||৭|| আখোরিব বিষং ক্রুদ্ধং কৃত্স্নং দেহং বিধাবতি| |৮|

View original

तस्य लक्षणम्| भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६|| भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च| पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७|| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति| |८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

তচ্চ বাতশোণিতমুত্তানগম্ভীরভেদেন দ্বিধা স্যাদিত্যাহ - - - - | ত্বঙ্মাংসাশ্রযমুত্তানং তত্পূর্বং জাযতে ততঃ||৮|| কালান্তরেণ গম্ভীরং সর্বান্ ধাতূনভিদ্রবত্| |৯|

View original

तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - | त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८|| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्| |९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| কণ্ড্বাদিসংযুতোত্তানে ত্বক্তাম্রা শ্যাবলোহিতা||৯|| সাযামা ভৃশদাহোষা| |১০|

View original

| कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९|| सायामा भृशदाहोषा| |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

গম্ভীরেঽধিকপূর্বরুক্| শ্বযথুর্গ্রথিতঃ পাকী বাযুঃ সন্ধ্যস্থিমজ্জসু||১০|| ছিন্দন্নিব চরত্যন্তর্বক্রীকুর্বংশ্চ বেগবান্| করোতি খঞ্জং পঙ্গুং বা শরীরে সর্বতশ্চরন্||১১||

View original

गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्| श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०|| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

বাতেঽধিকেঽধিকং তত্র শূলস্ফুরণতোদনম্| শোফস্য রৌক্ষ্যকৃষ্ণত্বশ্যাবতাবৃদ্ধিহানযঃ||১২|| ধমন্যঙ্গুলিসন্ধীনাং সঙ্কোচোঽঙ্গগ্রহোঽতিরুক্| শীতদ্বেষানুপশযৌ স্তম্ভবেপথুসুপ্তযঃ||১৩||

View original

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

বাতোত্তরস্য লক্ষণমুক্ত্বা রক্তোত্তরং বক্তুমাহ - - - - রক্তে শোফোঽতিরুকতোদস্তাম্রশ্চিমিচিমাযতে| স্নিগ্ধরূক্ষৈঃ শমং নৈতি কণ্ডূক্লেদসমন্বিতঃ||১৪||

View original

वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

পিত্তে বিদাহঃ সম্মোহঃ স্বেদো মূর্চ্ছা মদঃ সতৃট্| স্পর্শাক্ষমত্বং রুগ্রাগঃ শোফঃ পাকো ভৃশোষ্মতা||১৫||

View original

पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

কফে স্তৈমিত্যুগুরুতাসুপ্তিস্নিগ্ধত্বশীততাঃ| কণ্ডূর্মন্দা চ রুক্|১৬|

View original

कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| দ্বন্দ্বসর্বলিঙ্গং চ সঙ্করে||১৬||

View original

| द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

একদোষানুগং সাধ্যং নবং, যাপ্যং দ্বিদোষজম্| ত্রিদোষজং ত্যজেত্স্রাবি স্তব্ধমর্বুদকারি চ||১৭||

View original

एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

রক্তমার্গং নিহত্যাশু শাখাসন্ধিষু মারুতঃ| নিবিশ্যান্যোন্যমাবার্য বেদনাভির্হরত্যসূন্||১৮||

View original

रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

বাযৌ পঞ্চাত্মকে প্রাণো রৌক্ষ্যব্যাযামলঙ্ঘনৈঃ| অত্যাহারাভিঘাতাধ্ববেগোদীরণধারণৈঃ||১৯|| কুপিতশ্চক্ষুরাদীনামুপঘাতং প্রবর্তযেত্| পীনসার্দিততৃট্কাসশ্বাসাদীংশ্চামযান্বহূন্||২০||

View original

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९|| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

উদানঃ ক্ষবথূদ্গারচ্ছর্দিনিদ্রাবিধারণৈঃ| গুরুভারাতিরুদিতহাস্যাদ্যৈর্বিকৃতো গদান্||২১|| কণ্ঠরোধমনোভ্রংশচ্ছর্দ্যরোচকপীনসান্| কুর্যাচ্চ গলগণ্ডাদীংস্তাংস্তান্ জত্রূর্ধ্বসংশ্রযান্||২২||

View original

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१|| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

ব্যানোঽতিগমনধ্যানক্রীডাবিষমচেষ্টিতৈঃ| বিরোধিরূক্ষভীহর্ষবিষাদাদ্যৈশ্চ দূষিতঃ||২৩|| পুংস্ত্বোত্সাহবলভ্রংশশোফচিত্তোপ্লবজ্বরান্| সর্বাঙ্গরোগনিস্তোদরোমহর্ষাঙ্গসুপ্ততাঃ||২৪|| কুষ্ঠং বিসর্পমন্যাংশ্চ কুর্যাত্সর্বাঙ্গগান্ গদান্| |২৫|

View original

व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३|| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४|| कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्| |२५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| সমানো বিষমাজীর্নশীতসঙ্কীর্ণভোজনৈঃ||২৫|| করোত্যকালশযনজাগরাদ্যৈশ্চ দূষিতঃ| শূলগুল্মগ্রহণ্যাদীন্ পক্বামাশযজান্ গদান্||২৬||

View original

| समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५|| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

অপানো রূক্ষগুর্বন্নবেগাঘাতাতিবাহনৈঃ| যানযানাসনস্থানচঙ্ক্রমৈশ্চাতিসেবিতৈঃ||২৭|| কুপিতঃ কুরুতে রোগান্ কৃচ্ছ্রান্ পক্বাশযাশ্রযান্| মূত্রশুক্রপ্রদোষার্শোগুদভ্রংশাদিকান্ বহূন্||২৮||

View original

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७|| कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

সর্বং চ মারুতং সামং তন্দ্রাস্তৈমিত্যগৌরবৈঃ| স্নিগ্ধত্বারোচকালস্যশৈত্যশোফাগ্নিহানিভিঃ||২৯|| কটুরূক্ষাভিলাষেণ তদ্বিধোপশযেন চ| যুক্তং বিদ্যান্নিরামং তু তন্দ্রাদীনাং বিপর্যযাত্||৩০||

View original

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९|| कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

বাযোরাবরণং চাতো বহুভেদং প্রবক্ষ্যতে| |৩১|

View original

वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते| |३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| লিঙ্গং পিত্তাবৃতে দাহস্তৃষ্ণা শূলং ভ্রমস্তমঃ||৩১|| কটুকোষ্ণাম্ললবণৈর্বিদাহঃ শীতকামতা| |৩২|

View original

| लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१|| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता| |३२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| শৈত্যগৌরবশূলানি কট্বাদ্যুপশযোঽধিকম্||৩২|| লঙ্ঘনাযাসরূক্ষোষ্ণকামতা চ কফাবৃতে| |৩৩|

View original

| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते| |३३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| রক্তাবৃতে সদাহাঽর্তিস্ত্বঙ্মাংসান্তরজা ভৃশম্||৩৩|| ভবেচ্চ রাগী শ্বযথুর্জাযন্তে মণ্ডলানি চ| |৩৪|

View original

| रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३|| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| |३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| মাংসেন কঠিনঃ শোফো বিবর্ণঃ পিটিকাস্তথা||৩৪|| হর্ষঃ পিপীলিকানাং চ সঞ্চার ইব জাযতে| |৩৫|

View original

| मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते| |३५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| চলঃ স্নিগ্ধো মৃদুঃ শীতঃ শোফো গাত্রেষ্বরোচকঃ||৩৫|| আঢ্যবাত ইতি জ্ঞেযঃ স কৃচ্ছ্রো মেদসাঽঽবৃতে| |৩৬|

View original

| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते| |३६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| স্পর্শমস্থ্যাবৃতেঽত্যুষ্ণং পীডনং চাভিনন্দতি||৩৬|| সূচ্যেব তুদ্যতেঽত্যর্থমঙ্গং সীদতি শূল্যতে| |৩৭|

View original

| स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६|| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते| |३७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| মজ্জাবৃতে বিনমনং জৃম্ভণং পরিবেষ্টনম্||৩৭|| শূলং চ পীড্যমানেন পাণিভ্যাং লভতে সুখম্| |৩৮|

View original

| मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७|| शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| শুক্রাবৃতেঽতিবেগো বা ন বা নিষ্ফলতাঽপি বা||৩৮||

View original

| शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ভুক্তে কুক্ষৌ রুজা জীর্ণে শাম্যত্যন্নাবৃতেঽনিলে| |৩৯|

View original

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| |३९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| মূত্রাপ্রবৃত্তিরাধ্মানং বস্তের্মূত্রাবৃতে ভবেত্||৩৯||

View original

| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

বিডাবৃতে বিবন্ধোঽধঃ স্বস্থানে পরিকৃন্ততি| ব্রজত্যাশু জরাং স্নেহো ভুক্তে চানহ্যতে নরঃ||৪০|| শকৃত্পীডিতমন্নেন দুঃখং শুষ্কং চিরাত্সৃজেত্| |৪১|

View original

विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०|| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्| |४१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| সর্বধাত্বাবৃতে বাযৌ শ্রোণিবঙ্ক্ষণপৃষ্ঠরুক্||৪১|| বিলোমো মারুতোঽস্বস্থং হৃদযং পীড্যতেঽতি চ| |৪২|

View original

| सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१|| विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च| |४२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ভ্রমো মূর্চ্ছা রুজা দাহঃ পিত্তেন প্রাণ আবৃতে||৪২|| বিদগ্ধেঽন্নে চ বমনম্| |৪৩|

View original

| भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२|| विदग्धेऽन्ने च वमनम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

উদানেঽপি ভ্রমাদযঃ| দাহোঽন্তরূর্জাভ্রংশশ্চ|৪৩|

View original

उदानेऽपि भ्रमादयः| दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| দাহো ব্যানে চ সর্বগঃ||৪৩|| ক্লমোঽঙ্গচেষ্টাসঙ্গশ্চ সসন্তাপঃ সবেদনঃ| |৪৪|

View original

| दाहो व्याने च सर्वगः||४३|| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः| |४४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| সমান ঊষ্মোপহতিরতিস্বেদোঽরতিঃ সতৃট্||৪৪|| দাহশ্চ স্যাত্| |৪৫|

View original

| समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४|| दाहश्च स्यात्| |४५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

অপানে তু মলে হারিদ্রবর্নতা| রজোতিবৃত্তিস্তাপশ্চ যোনিমেহনপাযুষু||৪৫||

View original

अपाने तु मले हारिद्रवर्नता| रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

শ্লেষ্মণা ত্বাবৃতে প্রাণে সাদস্তন্দ্রাঽরুচির্বমিঃ| ষ্ঠীবনং ক্ষবথূদ্গারনিঃশ্বাসোচ্ছ্বাসসঙ্গ্রহঃ||৪৬||

View original

श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

উদানে গুরুগাত্রত্বমরুচির্বাক্স্বরগ্রহঃ| বলবর্ণপ্রণাশশ্চ|৪৭|

View original

उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च|४७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ব্যানে পর্বাস্থিবাগ্গ্রহঃ||৪৭|| গুরুতাঽঙ্গেষু সর্বেষু স্খলিতং চ গতৌ ভৃশম্| |৪৮|

View original

| व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७|| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| সমানেঽতিহিমাঙ্গত্বমস্বেদো মন্দবহ্নিতা||৪৮||

View original

| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

অপানে সকফং মূত্রশকৃতঃ স্যাত্প্রবর্তনম্| |৪৯|

View original

अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्| |४९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ইতি দ্ববিংশতিবিধং বাযোরাবরণং বিদুঃ||৪৯||

View original

| इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

প্রাণাদযস্তথাঽন্যোন্যমাবৃণ্বন্তি যথাক্রমম্| সর্বেঽপি বিংশতিবিধং বিদ্যাদাবরণং চ তত্||৫০||

View original

प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

অথাস্যাবরণস্য লিঙ্গমাহ - - - - নিঃশ্বাসোচ্ছ্বাসসংরোধঃ প্রতিশ্যাযঃ শিরোগ্রহঃ| হৃদ্রোগো মুখশোষশ্চ প্রাণেনোদান আবৃতে||৫১|| উদানেনাবৃতে প্রাণে বর্ণৌজোবলসঙ্ক্ষযঃ| |৫২|

View original

अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१|| उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः| |५२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| দিশাঽনযা চ বিভজেত্সর্বমাবরণং ভিষক্||৫২|| স্থানান্যবেক্ষ্য বাতানাং বৃদ্ধিং হানিং চ কর্মণাত্| |৫৩|

View original

| दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२|| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्| |५३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| প্রাণাদীনাং চ পঞ্চানাং মিশ্রমাবরণং মিথঃ||৫৩|| পিত্তাদিভির্দ্বাদশভির্মিশ্রাণাং মিশ্রিতৈশ্চ তৈঃ| |৫৪|

View original

| प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३|| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| |५४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| মিশ্রৈঃ পিত্তাদিভিস্তদ্বন্মিশ্রণাভিরনেকধা||৫৪|| তারতম্যবিকল্পাচ্চ যাত্যাবৃতিরসঙ্খ্যতাম্| তাং লক্ষযেদবহিতো যথাস্বং লক্ষণোদযাত্||৫৫|| শনৈঃশনৈশ্চোপশযাদ্গূঢামপি মহুর্মুহুঃ| |৫৬|

View original

| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४|| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्| तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५|| शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः| |५६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| বিশেষাজ্জীবিতং প্রাণ উদানো বলমুচ্যতে||৫৬|| স্যাত্তযোঃ পীডনাদ্ধানিরাযুষশ্চ বলস্য চ| |৫৭|

View original

| विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६|| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च| |५७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| আবৃতা বাযবোঽজ্ঞাতা জ্ঞাতা বা বত্সরং স্থিতাঃ||৫৭|| প্রযত্নেনাপি দুঃসাধ্যা ভবেযুর্বাঽনুপক্রমাঃ| |৫৮|

View original

| आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७|| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः| |५८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| বিদ্রধিপ্লীহহৃদ্রোগগুল্মাগ্নিসদনাদযঃ||৫৮|| ভবন্ত্যুপদ্রবাস্তেষামাবৃতানামুপেক্ষণাত্| ৫৮ ১/২| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং তৃতীযে নিদানস্থানে বাতশোণিতনিদানং নাম ষোডশোঽধ্যাযঃ||১৬||

View original

| विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८|| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||

🔊 Audio coming soon