16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

తస్మాద్వాతశోణితనిదానం ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో వాతశోణితనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| విదాహ్యన్నం విరుద్ధం చ తత్తచ్చాసృక్ప్రదూషణం| భజతాం విధిహీనం చ స్వప్నజాగరమైథునం||1|| ప్రాయేణ సుకుమారాణామచంక్రమణశీలినాం| అభిఘాతాదశుద్ధేశ్చ నృణామసృజి దూషితే||2|| వాతలైః శీతలైర్వాయుర్వృద్ధః కృద్ధో విమార్గగః| తాదృశైవాసృజా రుద్ధః ప్రాక్తదేవ ప్రదూషయేత్||3|| ఆఢ్యరోగం ఖుడం వాతబలాసం వాతశోణితం| తదాహుర్నామభిః|4|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| తచ్చ పూర్వం పాదౌ ప్రధావతి||4|| విశేషాద్యానయానాద్యైః ప్రలంబౌ| |5|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

తస్య లక్షణం| భవిష్యతః కుష్ఠసమం తథా సాదః శ్లథాంగతా||5|| జానుజంఘోరుకట్యంసహస్తపాదాంగసంధిషు| కండూస్ఫురణనిస్తోదభేదగౌరవసుప్తతాః||6|| భూత్వా భూత్వా ప్రణశ్యంతి ముహురావిర్భవంతి చ| పాదయోర్మూలమాస్థాయ కదాచిద్ధస్తయోరపి||7|| ఆఖోరివ విషం క్రుద్ధం కృత్స్నం దేహం విధావతి| |8|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

తచ్చ వాతశోణితముత్తానగంభీరభేదేన ద్విధా స్యాదిత్యాహ - - - - | త్వఙ్మాంసాశ్రయముత్తానం తత్పూర్వం జాయతే తతః||8|| కాలాంతరేణ గంభీరం సర్వాన్ ధాతూనభిద్రవత్| |9|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| కండ్వాదిసంయుతోత్తానే త్వక్తామ్రా శ్యావలోహితా||9|| సాయామా భృశదాహోషా| |10|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

గంభీరేఽధికపూర్వరుక్| శ్వయథుర్గ్రథితః పాకీ వాయుః సంధ్యస్థిమజ్జసు||10|| ఛిందన్నివ చరత్యంతర్వక్రీకుర్వంశ్చ వేగవాన్| కరోతి ఖంజం పంగుం వా శరీరే సర్వతశ్చరన్||11||

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

వాతేఽధికేఽధికం తత్ర శూలస్ఫురణతోదనం| శోఫస్య రౌక్ష్యకృష్ణత్వశ్యావతావృద్ధిహానయః||12|| ధమన్యంగులిసంధీనాం సంకోచోఽంగగ్రహోఽతిరుక్| శీతద్వేషానుపశయౌ స్తంభవేపథుసుప్తయః||13||

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

వాతోత్తరస్య లక్షణముక్త్వా రక్తోత్తరం వక్తుమాహ - - - - రక్తే శోఫోఽతిరుకతోదస్తామ్రశ్చిమిచిమాయతే| స్నిగ్ధరూక్షైః శమం నైతి కండూక్లేదసమన్వితః||14||

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

పిత్తే విదాహః సమ్మోహః స్వేదో మూర్చ్ఛా మదః సతృట్| స్పర్శాక్షమత్వం రుగ్రాగః శోఫః పాకో భృశోష్మతా||15||

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

కఫే స్తైమిత్యుగురుతాసుప్తిస్నిగ్ధత్వశీతతాః| కండూర్మందా చ రుక్|16|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ద్వంద్వసర్వలింగం చ సంకరే||16||

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ఏకదోషానుగం సాధ్యం నవం, యాప్యం ద్విదోషజం| త్రిదోషజం త్యజేత్స్రావి స్తబ్ధమర్బుదకారి చ||17||

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

రక్తమార్గం నిహత్యాశు శాఖాసంధిషు మారుతః| నివిశ్యాన్యోన్యమావార్య వేదనాభిర్హరత్యసూన్||18||

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

వాయౌ పంచాత్మకే ప్రాణో రౌక్ష్యవ్యాయామలంఘనైః| అత్యాహారాభిఘాతాధ్వవేగోదీరణధారణైః||19|| కుపితశ్చక్షురాదీనాముపఘాతం ప్రవర్తయేత్| పీనసార్దితతృట్కాసశ్వాసాదీంశ్చామయాంబహూన్||20||

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ఉదానః క్షవథూద్గారచ్ఛర్దినిద్రావిధారణైః| గురుభారాతిరుదితహాస్యాద్యైర్వికృతో గదాన్||21|| కంఠరోధమనోభ్రంశచ్ఛర్ద్యరోచకపీనసాన్| కుర్యాచ్చ గలగండాదీంస్తాంస్తాన్ జత్రూర్ధ్వసంశ్రయాన్||22||

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

వ్యానోఽతిగమనధ్యానక్రీడావిషమచేష్టితైః| విరోధిరూక్షభీహర్షవిషాదాద్యైశ్చ దూషితః||23|| పుంస్త్వోత్సాహబలభ్రంశశోఫచిత్తోప్లవజ్వరాన్| సర్వాంగరోగనిస్తోదరోమహర్షాంగసుప్తతాః||24|| కుష్ఠం విసర్పమన్యాంశ్చ కుర్యాత్సర్వాంగగాన్ గదాన్| |25|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| సమానో విషమాజీర్నశీతసంకీర్ణభోజనైః||25|| కరోత్యకాలశయనజాగరాద్యైశ్చ దూషితః| శూలగుల్మగ్రహణ్యాదీన్ పక్వామాశయజాన్ గదాన్||26||

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

అపానో రూక్షగుర్వన్నవేగాఘాతాతివాహనైః| యానయానాసనస్థానచంక్రమైశ్చాతిసేవితైః||27|| కుపితః కురుతే రోగాన్ కృచ్ఛ్రాన్ పక్వాశయాశ్రయాన్| మూత్రశుక్రప్రదోషార్శోగుదభ్రంశాదికాన్ బహూన్||28||

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

సర్వం చ మారుతం సామం తంద్రాస్తైమిత్యగౌరవైః| స్నిగ్ధత్వారోచకాలస్యశైత్యశోఫాగ్నిహానిభిః||29|| కటురూక్షాభిలాషేణ తద్విధోపశయేన చ| యుక్తం విద్యాన్నిరామం తు తంద్రాదీనాం విపర్యయాత్||30||

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

వాయోరావరణం చాతో బహుభేదం ప్రవక్ష్యతే| |31|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| లింగం పిత్తావృతే దాహస్తృష్ణా శూలం భ్రమస్తమః||31|| కటుకోష్ణామ్లలవణైర్విదాహః శీతకామతా| |32|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| శైత్యగౌరవశూలాని కట్వాద్యుపశయోఽధికం||32|| లంఘనాయాసరూక్షోష్ణకామతా చ కఫావృతే| |33|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| రక్తావృతే సదాహాఽర్తిస్త్వఙ్మాంసాంతరజా భృశం||33|| భవేచ్చ రాగీ శ్వయథుర్జాయంతే మండలాని చ| |34|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| మాంసేన కఠినః శోఫో వివర్ణః పిటికాస్తథా||34|| హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ జాయతే| |35|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| చలః స్నిగ్ధో మృదుః శీతః శోఫో గాత్రేష్వరోచకః||35|| ఆఢ్యవాత ఇతి జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసాఽఽవృతే| |36|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| స్పర్శమస్థ్యావృతేఽత్యుష్ణం పీడనం చాభినందతి||36|| సూచ్యేవ తుద్యతేఽత్యర్థమంగం సీదతి శూల్యతే| |37|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| మజ్జావృతే వినమనం జృంభణం పరివేష్టనం||37|| శూలం చ పీడ్యమానేన పాణిభ్యాం లభతే సుఖం| |38|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| శుక్రావృతేఽతివేగో వా న వా నిష్ఫలతాఽపి వా||38||

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

భుక్తే కుక్షౌ రుజా జీర్ణే శామ్యత్యన్నావృతేఽనిలే| |39|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తేర్మూత్రావృతే భవేత్||39||

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

విడావృతే విబంధోఽధః స్వస్థానే పరికృంతతి| వ్రజత్యాశు జరాం స్నేహో భుక్తే చానహ్యతే నరః||40|| శకృత్పీడితమన్నేన దుఃఖం శుష్కం చిరాత్సృజేత్| |41|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| సర్వధాత్వావృతే వాయౌ శ్రోణివంక్షణపృష్ఠరుక్||41|| విలోమో మారుతోఽస్వస్థం హృదయం పీడ్యతేఽతి చ| |42|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| భ్రమో మూర్చ్ఛా రుజా దాహః పిత్తేన ప్రాణ ఆవృతే||42|| విదగ్ధేఽన్నే చ వమనం| |43|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ఉదానేఽపి భ్రమాదయః| దాహోఽంతరూర్జాభ్రంశశ్చ|43|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| దాహో వ్యానే చ సర్వగః||43|| క్లమోఽంగచేష్టాసంగశ్చ ససంతాపః సవేదనః| |44|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| సమాన ఊష్మోపహతిరతిస్వేదోఽరతిః సతృట్||44|| దాహశ్చ స్యాత్| |45|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

అపానే తు మలే హారిద్రవర్నతా| రజోతివృత్తిస్తాపశ్చ యోనిమేహనపాయుషు||45||

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

శ్లేష్మణా త్వావృతే ప్రాణే సాదస్తంద్రాఽరుచిర్వమిః| ష్ఠీవనం క్షవథూద్గారనిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంగ్రహః||46||

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ఉదానే గురుగాత్రత్వమరుచిర్వాక్స్వరగ్రహః| బలవర్ణప్రణాశశ్చ|47|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| వ్యానే పర్వాస్థివాగ్గ్రహః||47|| గురుతాఽంగేషు సర్వేషు స్ఖలితం చ గతౌ భృశం| |48|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| సమానేఽతిహిమాంగత్వమస్వేదో మందవహ్నితా||48||

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

అపానే సకఫం మూత్రశకృతః స్యాత్ప్రవర్తనం| |49|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ఇతి ద్వవింశతివిధం వాయోరావరణం విదుః||49||

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

ప్రాణాదయస్తథాఽన్యోన్యమావృణ్వంతి యథాక్రమం| సర్వేఽపి వింశతివిధం విద్యాదావరణం చ తత్||50||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

అథాస్యావరణస్య లింగమాహ - - - - నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంరోధః ప్రతిశ్యాయః శిరోగ్రహః| హృద్రోగో ముఖశోషశ్చ ప్రాణేనోదాన ఆవృతే||51|| ఉదానేనావృతే ప్రాణే వర్ణౌజోబలసంక్షయః| |52|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| దిశాఽనయా చ విభజేత్సర్వమావరణం భిషక్||52|| స్థానాన్యవేక్ష్య వాతానాం వృద్ధిం హానిం చ కర్మణాత్| |53|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| ప్రాణాదీనాం చ పంచానాం మిశ్రమావరణం మిథః||53|| పిత్తాదిభిర్ద్వాదశభిర్మిశ్రాణాం మిశ్రితైశ్చ తైః| |54|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| మిశ్రైః పిత్తాదిభిస్తద్వన్మిశ్రణాభిరనేకధా||54|| తారతమ్యవికల్పాచ్చ యాత్యావృతిరసంఖ్యతాం| తాం లక్షయేదవహితో యథాస్వం లక్షణోదయాత్||55|| శనైఃశనైశ్చోపశయాద్గూఢామపి మహుర్ముహుః| |56|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| విశేషాజ్జీవితం ప్రాణ ఉదానో బలముచ్యతే||56|| స్యాత్తయోః పీడనాద్ధానిరాయుషశ్చ బలస్య చ| |57|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ఆవృతా వాయవోఽజ్ఞాతా జ్ఞాతా వా వత్సరం స్థితాః||57|| ప్రయత్నేనాపి దుఃసాధ్యా భవేయుర్వాఽనుపక్రమాః| |58|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| విద్రధిప్లీహహృద్రోగగుల్మాగ్నిసదనాదయః||58|| భవంత్యుపద్రవాస్తేషామావృతానాముపేక్షణాత్| 58 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే వాతశోణితనిదానం నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||