15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः, शरीरस्य विशेषतः||१||

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

कथं वायुः कारणमित्यवगम्यते ? इत्याह - - - - स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः||२|| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा| |३|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्||३|| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च|४|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| इह वैकृतम्||४|| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| |५| |असङ्ख्यमपि सङ्ख्याय यदशीत्या पुरेरितम्]||१||

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

वायोश्चोभयथाऽपि कोपः सम्भवति| तमिदानीं दर्शयन्नाह - - - - | धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः||५|| चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वाऽऽवरणं बली||६||

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्||७|| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्| |८|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविसूचिकाः||८|| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः| |९|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं|९|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| त्वचि स्फुटनरूक्षते||९||

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भरुचिं कृशतां भ्रमम्||१०||

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् श्रमम्| गुर्वङ्गं चातिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्||११||

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यास्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| |१२|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततां रुजम्||१२||

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः|१३|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| सिरास्वाध्मानरिक्तते||१३|| तत्स्थः| |१४|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

स्नावस्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताः| |१४|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः||१४|| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्| |१५|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्||१५|| स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्| |१६|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः||१६|| तदाऽङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः| |१७|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

अथापतन्त्रकं लक्षयति - - - - | अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः||१७|| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत्परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्||१८|| कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कृजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१९|| स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्र्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||२०||

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||२१||

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा||२२|| अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्||२३|| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष|२४|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| बाह्यायामश्च तद्विधः||२४|| देहस्य बहिरायामात् पृष्ठतो नीयते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते||२५|| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्||२६||

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

अधुना व्रणायाममाह - - - - व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्||२७|| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः| |२८|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च||२८||

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू||२९|| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणाम्||३०||

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता||३१||

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथोः खरकार्मुककर्षणात्||३२|| विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः||३३|| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्द्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता||३४|| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोहस्त्रासः सुप्तस्य जायते||३५|| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णो निमीलनम्| जत्रोरूर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धेऽधरेऽपि वा||३६|| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे| |३७|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः सिराः||३७|| रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः| |३८|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च||३८|| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः||३९|| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः| |४०|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||४०||

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षयहेतुकः||४१||

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||४२||

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम्||४३||

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता||४४||

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||४५||

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||४६||

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः||४७|| सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषमूरु चेत्प्रतिपद्यते||४८|| सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ||४९|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः||५०|| संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||५१||

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षश्च स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||५२||

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||५३||

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||५४||

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विते| |५५|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्||५५|| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः| |५६|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः||५६|| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्| ५६ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||